શું જીવન આટલી ઝડપથી બદલાઈ શકે ? માની શકાતું નથી .‌ પણ હકીકત આ જ છે .  શિષ્યો જેમનાં નામની આગળ વિહરમાન ગચ્છાધિપતિ લખતા હતા એમનું નામ હવે સ્વર્ગસ્થ ગચ્છાધિપતિ તરીકે લખાશે . પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે .
વિ.સં.૨૦૬૭માં તેઓ ગચ્છાધિપતિ પદે બિરાજમાન થયા . એ વખતે સમુદાયમાં ૧૩૫૦ સાધુસાધ્વીજી હતાં . આશરે ચૌદ વરસનો ગચ્છાધિપતિ પદ પર્યાય એમનો રહ્યો . વિ. સં . ૨૦૮૧માં એમના કાળધર્મ વખતે સમુદાયમાં સાધુસાધ્વીજીની સંખ્યા ૨૦૦૦થી વધુ થઈ ચૂકી હતી . એમના ગચ્છાધિપતિ તરીકેના કાર્યકાળ દરમ્યાન સમુદાયમાં ૬૫૦થી વધુ દીક્ષાઓ થઈ . આને કહેવાય પ્રચંડ પુણ્યાઈ . એમના અગ્નિસંસ્કારના ચડાવા પરથી પણ એમનું પુણ્ય કેટલું ઊંચું હતું તે સકલ શ્રી સંઘને સમજાયું . 
દર વરસે ચોમાસાની સામૂહિક જય બોલાવવાનો અવસર એમની નિશ્રામાં ઉજવાતો . પોષ સુદ તેરસનો દિવસ નિશ્ચિત હોય . ૫૦ થી ૭૦ સંઘોમાં અલગ અલગ મહાત્માઓનાં ચોમાસા થશે એની જય બોલાય , એક જ દિવસે . એ વખતે ૭૦ થી વધુ સંઘો વિનંતી કરવા ઉપસ્થિત થયા હોય . જગદ્ ગુરુ શ્રી હીરસૂરીશ્વરજી મહારાજા પાલીતાણા પધાર્યા ત્યારે એક સાથે ૭૨ સંઘો એમની નિશ્રામાં ઉપસ્થિત થયા હતા એવું આપણે ઇતિહાસમાં વાંચ્યું છે . ચાતુર્માસિક જયોત્સવમાં એ જૂના ઇતિહાસની ઝાંખી રચાતી હોય એવો ઇતિહાસ એવો અદભુત માહોલ બનતો . આ વખતે પોષ સુદ તેરસનો જયોત્સવ બીજી તારીખ પર ઠેલાયો ત્યારે કુદરતનાં એંધાણ કોઈને સમજાયા નહીં. વધારે મહત્ત્વની વાત એ છે કે દર વર્ષે એમની આજ્ઞા અનુસાર ૨૦૦ થી વધુ સંઘોમાં સાધુસાધ્વીઓ ચોમાસું કરતાં . વિ.સં. ૨૦૮૦ની સાલમાં ૯૬ સંઘોમાં એમની આજ્ઞા અનુસાર શ્રમણ ભગવંતોનાં ચોમાસા થયાં અને આશરે ૧૭૦થી વધુ સ્થાનોમાં શ્રમણી ભગવંતોનાં ચોમાસા થયાં . વિ.સં. ૨૦૮૦ની સાલમાં ચોમાસું બેસે તે પહેલાના આઠ મહિનામાં એમની આજ્ઞાથી ૫૫ દીક્ષાઓ થઈ હતી , ૧૧ પદવીઓ થઈ હતી . આપણે આ વાતો કરી તે  કેવળ ગચ્છાધિપતિ પદની ભૂમિકાની છે . બાકી એમના હાથે કેટલી દીક્ષાઓ થઈ એની સંખ્યા પણ ઘણી મોટી છે અને એમની પ્રેરણાથી કેટલી દીક્ષાઓ થઈ એની સંખ્યા પણ ઘણી મોટી છે . એમની સ્વયંની નિશ્રામાં દર વર્ષે સામૂહિક દીક્ષા થતી જેને સંવેગરંગોત્સવનું નામ આપવામાં આવતું હતું . એમની નિશ્રામાં થયેલા ઉપધાન , છરી પાલક સંઘ અને અંજનલાકા પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવોની સંખ્યા ઘણી જ મોટી છે . એમ કહેવાતું કે એમનું ચોમાસું જ્યાં થાય ત્યાં ચોથા આરા જેવું વાતાવરણ સર્જાય છે . વરસો સુધી પાંચમા આરામાં ચોથા આરા જેવું વાતાવરણ સર્જીને છેવટે  એમણે મહાવિદેહમાં પ્રવર્તમાન રિયલ ચોથા આરાની સ્પર્શના પામવા માટે , વિ.સં.૨૦૮૧ પોષ વદ નોમે સાંજે સવા છ વાગે , ભરત ક્ષેત્રથી મહાપ્રયાણ કરી લીધું . ૨૦૦૦થી વધુ સાધુસાધ્વીઓનો સમગ્ર સમુદાય આ અલવિદાથી હતપ્રભ છે . 
એમની પાંચ વિશેષતાઓ સમગ્ર સમુદાય અને સકલ શ્રી સંઘ માટે પ્રેરણાદાયક છે . 
એક . તેમણે વિદ્યાર્થી અવસ્થામાં ઉત્કૃષ્ટ જ્ઞાનોપાર્જન માટે પ્રચંડ પુરુષાર્થ કર્યો હતો . દીક્ષા પછીનાં વીશ વરસમાં એમણે વીશ હજારથી વધુ શ્લોકો કંઠસ્થ કર્યા હતા . દીક્ષા પૂર્વે માત્ર આઠ વર્ષની ઉંમરે એમણે પાંચ પ્રતિકમણ ,  નવ સ્મરણ , ચાર પ્રકરણ અને ત્રણ ભાષ્યનો અભ્યાસ પૂરો કરી લીધો હતો . ૬૦૦૦ શ્લોક પ્રમાણ સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન એમણે એક વર્ષમાં કંઠસ્થ કરી લીધું હતું . તત્ત્વાર્થાધિગમ સૂત્ર કંઠસ્થ કરવામાં એમને ફક્ત ત્રણ જ કલાક લાગ્યા હતા . એક દિવસમાં એકસો ગાથા કંઠસ્થ કરવાનું એમની માટે એકદમ આસાન હતું . પાંચ ગાથા ગોખવામાં એમને થોડી જ મિનિટ્સ લાગતી . વ્યાખ્યાન આપવાનું શરૂ થયું અને લોકપ્રિય પ્રવચનકાર બન્યા એ પછી પણ તેઓ વડીલો પાસે વિવિધ વાચનાઓ લેતા રહ્યા હતા . તીવ્ર સ્મરણશક્તિ અને ઊંડી વિચારશક્તિને લીધે તેઓ વિદ્યાગુરુઓના પ્રિય વિદ્યાર્થી બન્યા હતા . વિનય , વિવેક અને વિચારશીલતા દ્વારા એમણે પોતાની વિદ્યાર્થી અવસ્થાને પ્રાણવાન્ બનાવી હતી . તેઓ સૂત્રબોધની સાથેસાથે પદાર્થવિજ્ઞાન અને અધ્યવસાયશુદ્ધિના પારંગત બન્યા હતા . આનું પરિણામ એ આવ્યું કે એમનાં પ્રવચનો પૂર્ણતઃ શાસ્ત્રનિષ્ઠ રહેતા , એમનું માર્ગદર્શન જેને મળે તે સિદ્ધાંત સાથે જોડાયેલો જ હોય . 
બે , તેઓ વડીલોની છત્રછાયામાં વડીલોને શત પ્રતિશત સમર્પિત બનીને રહેતા હતા . દીક્ષા પછી સળંગ અગિયાર વરસ સુધી શ્રી પ્રેમસૂરીશ્વરજી મહારાજાનાં સાનિધ્યમાં રહ્યા . શ્રી રામચંદ્રસૂરીશ્વરજી મહારાજા , શ્રી ભુવનભાનુસૂરીશ્વરજી મહારાજા , શ્રી પદ્મવિજયજી મહારાજા  , શ્રી મિત્રાનંદસૂરીશ્વરજી મહારાજા જેવા ધુરંધર ભગવંતો પાસેથી એમણે લખલૂંટ વારસો મેળવ્યો હતો . વડીલોની સાથે રહીએ પરંતુ વડીલોને દાદ ના દઈએ , વડીલોને વફાદાર ન રહીએ તો વડીલોથી કૃપાથી વંચિત રહી જવાનો વારો આવે છે . વડીલોની ભાવના સમજતા . વડીલોની ઈચ્છાને શિરોધાર્ય બનાવતા  .વડીલોને ગમે એ જ એમને ગમતું  . વડીલોને ન ગમે તે એમને ના ગમતું . વડીલોની સૂચનાઓને અમલમાં મૂકતા . વડીલો પર પૂરેપરો વિશ્વાસ રાખતા . વડીલોએ મૂકેલો વિશ્વાસ સાર્થક કરી બતાવતા . તેઓ વડીલોના અત્યંત વાત્સલ્યપાત્ર હતા . એમના ઉમદા ગુણોને લીધે પણ વડીલો એમને આદર આપતા . 
ત્રણ , એમણે પોતાની શક્તિઓને ઓળખી હતી અને સતત કામે લગાડેલી રાખેલી હતી . પ્રવચન આપવાની કળા હોય કે ગીતો લખવાની આવડત હોય કે સ્તવન સજ્ઝાય ગાવાની કુશળતા હોય કે વિવિધ વિષયોનું લેખન હોય કે પ્રત્યાયન કળા હોય કે – તેઓ માનતા કે પ્રભુએ જે જે શક્તિ આપેલી છે એનો સર્વશ્રેષ્ઠ ઉપયોગ દેવગુરુધર્મ અને આત્મા માટે કરવાનો હોય . પોતાની શક્તિનો ઉપયોગ પોતાનું મહત્ત્વ વધારવા માટે ના કરાય આ બાબતે તેઓ સ્પષ્ટ હતા . એમણે જ્યારે જે પુરુષાર્થ કર્યો એમાં જૈન શાસનનો જયજયકાર થાય એવી જ ભાવના બનેલી હતી . જોવા જેવી વાત એ હતી કે તેઓ શાસન માટે પુરુષાર્થ કરતા રહ્યા એને કારણે એમની પુણ્યાઈ સતત વધતી જ ગઈ . તેઓ માનતા કે આ ભવમાં શાસનની સેવા સારી રીતે કરીશું તો આવતા ભવમાં શાસન ફરીથી મળશે . પોતાનામાં રહેલી એક એક શકિતને જૈનશાસનની સેવામાં જોડી રાખી , છેવટ સુધી . 
ચાર , તેઓ સંઘને પચીસમા તીર્થંકર જેવો આદર આપતા . સંઘમાં ટ્રસ્ટીઓ હોય , આરાધકો હોય , વ્યવસ્થાઓ હોય , નીતિનિયમો હોય . સંઘની શક્તિ વધે , આરાધનાઓ વધે , ગુણવત્તા વધે , આજ્ઞાનિષ્ઠા વધે એનું તેઓ ધ્યાન રાખતા . નાનામાં નાનું બાળક હોય કે મોટી વયના મહાનુભાવ હોય કે અન્ય ભાગ્યશાળી હોય , તેઓ સૌને એકસરખું વાત્સલ્ય આપતા . એમનાં મુખેથી પ્રોત્સાહક વાતો જ સાંભળવા મળે . કોઈ ઢીલું પડ્યું હોય તો મજબૂત બનાવે , દૂર ગયું હોય તો નજીક લઈ આવે , થાકેલ હોય તો નવી ચેતનાનો સંચાર કરે . સંઘની સમસ્યાઓ મિટાવી આપે , પોતાને લીધે સંઘમાં સમસ્યા સર્જાય એવું ક્યારેય ન થવા દે . કેટલાય સંઘોનો ઉદ્ધાર કર્યો , કેટલાય સંઘોની શક્તિ વધારી . આથી વિશેષ વાત્સલ્ય એમણે સમુદાયના શ્રમણ શ્રમણીઓને આપ્યું .
પાંચ , તેઓ સમાધિ માટે સતત સચેત રહ્યા હતા . સ્વાધ્યાય , સમર્પણ ભાવના અને સત્યનિષ્ઠાનો સથવારો અતૂટ રાખ્યો હતો . શાસનપ્રભાવના અપરંપાર થઈ પણ લક્ષ્ય રહ્યું કેવળ આત્મસાધનાનું . રાગરોષથી , દ્વેષદોષથી  સ્વયંને બચાવી રાખતા . ઉત્કૃષ્ટ ગુણાનુરાગ હતો . જ્યાં જે સારું હોય એની અનુમોદના કરતા . પરમાત્માનો પ્રેમ અવિહડ . ગુરુ ભગવંતોની ભક્તિ અપરિસીમ . આત્મકલ્યાણની કામના તીવ્ર . પોતાના પિતા ગુરુદેવ શ્રી મહાબલસૂરીશ્વરજી મહારાજા માટે અનંત કૃતજ્ઞભાવ હતો . આત્મીય ભાવનું અધ્યાત્મ હતું . અધ્યાત્મનો આત્મીય ભાવ હતો . જે સમાધિની આકાંક્ષા રાખે છે તેને સમાધિ અવશ્ય મળે છે .
આ પાંચ વિશેષતાઓ બિલકુલ પ્રેક્ટિકલ છે . બાકી શાસ્ત્રીય ભાષા મુજબના અઢળક ગુણોનું વર્ણન હવે ગુણાનુવાદ સભાઓમાં થવાનું જ છે . ૨૦૦૦થી વધુ શ્રમણ શ્રમણી ભગવંતોના મહાસાર્થવાહ ગચ્છાધિપતિ પૂજ્યપાદ આચાર્ય ભગવંત શ્રીમદ્ વિજય પુણ્યપાલ સૂરીશ્વરજી મહારાજાની વિદાયથી સમુદાયમાં સન્નાટો છવાયો છે . તપાગચ્છાધિપતિ દીક્ષાયુગપ્રવર્તક પૂજ્યપાદ આચાર્ય ભગવંત શ્રીમદ્ વિજય રામચંદ્રસૂરીશ્વરજી મહારાજાની અનંત કૃપા વરસે અને સમુદાયને કુશલ નેતૃત્વ સાંપડે એવી શાસન દેવતાને પ્રાર્થના .  

જલમંદિરની કલ્પના કોને આવી ? આમ પૂછવા કરતાં એમ પૂછવું વધુ ઉચિત છે કે જલમંદિરની કલ્પના શીદ આવી હશે ? જવાબ પાવાપુરી પાસેથી મળે છે . પ્રભુનું મોક્ષગમન જ્યાં થાય ત્યાં અગ્નિસંસ્કાર થાય અને ભક્તજનો અવશેષ લેવા ધસારો કરે , જમીનમાં ખાડો પડી જાય એટલી હદે ભસ્મ લૂંટાય . પછી એ ખાડો ભરાય પાણીથી . એમાં વચોવચ મંદિર બને . જો પાવાપુરીમાં મોક્ષ કલ્યાણક મંદિર હોય અને જલ મંદિર જુદાં જુદાં હોય તો સમેતશિખરમાં કેમ ન હોય ?

શિખરજીથી ઉતરવાનું શરુ થાય છે પણ ઝટ ખતમ નથી થતું . સરકતા રેલાની જેમ આપણે ઢાળ પરથી વહેતાં રહીએ છીએ . તળેટી નામનો સામો કિનારો દૂરનો દૂર જ રહે છે .‌ દરિયાઈ ખાડી જેવો પંથડો ખૂટતો જ નથી . પહાડ પર હોઈએ ત્યારે વીશ ભગવાનની વચ્ચોવચ હોઈએ છીએ , પહાડ ઉપરથી ઉતરવા માંડીએ એટલે ભગવાનથી દૂર જતા હોઈએ છીએ . પ્રભુથી છૂટા પડવાનું છે એનું દુઃખ હોય , અફસોસ હોય . એમાં વળી ઉતરવાનો પરિશ્રમ . તમે ગમ્મે તેટલું ઉતરી લો , ઘણું ઘણું ઉતરવાનું બાકી જ હોય છે . ચડવાનો થાક હોય છે એ ખબર હતી . શિખરજી પર સમજવા મળે છે કે ઉતરવાનો થાક પણ હોય છે . ઢાળ એવો આવે છે કે થોડીથોડી વારે લાગે છે જાણે પાછળથી કોઈ હળવો ધક્કો મારે છે કે શું ? ૧૩૬૫ મીટરની ઊંચાઈ છે પહાડની : ૪૪૭૮ ફીટ . ઝારખંડનો સૌથી ઊંચો પર્વત છે . ચડવાનું તો ઠીક , ઉતરવાનું પણ સહેલું નથી . વાત થોડા પરિશ્રમની નથી , બલકે મોટા પુરુષાર્થની છે . સામાન્ય કથન એવું હોય છે કે ચડવાનું અઘરું છે અને પડવાનુ સહેલું છે . પરંતુ શિખરજીમાં કથન બદલાય છે , અહીં ચડવાનું અઘરું છે , વધારે અઘરું . અહીં ઉતરવાનું અઘરું છે , ઓછું અઘરું .

ઉતરવાના કલાકો દરમ્યાન મન ઘણીબધી યાદોમાં કેદ હોય : સુકોમલ ચરણપાદુકાઓ . રૂપાળી દેરીઓ . લહેરાતી ધજાઓ .  પાળીઓ . ઓટલીઓ . નાની નાની ટેકરીઓના અઘરાં અઘરાં ચડાણ . દેરીથી દેરી સુધી સરકી આવતો પથ્થરિયો માર્ગ . કોઈ દેરીમાં ચોખાબદામ ચાવી જતાં વાંદરા અથવા ગાય . અડધી રાતે જલમંદિરની ઉપર ચમકતા ચંદ્ર , નક્ષત્ર અને તારા . નિમિયાઘાટ તરફની પાતાલચુંબી ખીણ . આરોહણપથ પર આસપાસ વિસ્તરેલા હજારો હજારો વૃક્ષો . પ્રભુનાં આગમનની ક્ષણે કેવું વાતાવરણ હશે એની કલ્પનાઓથી છલકાતો સોનેરી સમય .

તે શિખરજી અલગ હતું જે પુસ્તકમાં વાંચેલું હતું , જે ચિત્રોમાં જોયું હતું , જે પ્રતીકાત્મક રચનાઓમાં જોયું હતું . એ શિખરજી સાવ અલગ હતું જેની પર વહેલી સવારે હાંફતા હાંફતા ચડ્યા , ભરશિયાળે પસીનાના રેલાઓ ઉતર્યા , પગે ગોટલા બાઝ્યા , થાક ભરાયો . એ શિખરજીથી વિખૂટા પડવા માટે ઉતરવાનું હતું . થોડો સમય બાકી હતો શિખરજી સાથે . ચડતી વખતે જે રસ્તો અઘરો લાગતો હતો એ જ રસ્તો ઉતરતી વખતે સહેલો હશે એવું લાગતું હતું . પરંતુ ચોપડાકુંડ પછી થોડીવારમાં પગ ધ્રુજવા લાગ્યા હતા . થોડી થોડી વારે બેસીબેસીને પગની ધ્રુજારી મેનેજ કરી હતી . જે એકદમ યુવાન છે એવાય ઘણા લોકો થાકતા હતા , બેસી જતા હતા . મને મારા અડધાપડધા સફેદ વાળ માટે કોઈ અફસોસ નથી થતો . હું શરમ રાખ્યા વગર બેસી જતો . થોડું બેસી લીધું તો શું ફરક પડે છે ? એટલો સમય ગિરિસ્પર્શના વધી જાય . પોતાના પગે ગિરિ આરોહણ કરેલું . અવરોહણ પણ પોતાના પગે જ થઈ રહ્યું હતું . વચ્ચે બેઠા તો બેઠા . યાત્રાની સાત્ત્વિકતા ઓછી નથી થવાની . સ્વદ્રવ્યની પૂજા જેવી સ્વચરણની યાત્રા અકબંધ જ રહેતી હતી .

ચૌદ ગુણસ્થાનકમાં સાસ્વાદન ગુણસ્થાનકે સમકિત હોતું નથી પરંતુ મિથ્યાત્વ પણ હોતું નથી . યાત્રા પૂરી થઈ ચૂકી છે પણ યાત્રાની સરહદ પાર નથી થઈ . અવરોહણની એક એક ઘડીમાં આસ્વાદ હોય છે . આસ્વાદ એટલે પ્રભુની યાદ . આસ્વાદ એટલે યાત્રાની પ્રત્યેક યાદ . આસ્વાદ એટલે યાત્રા થકી મળેલો ચિદાનંદ . શીતલનાલા , ભાથાખાતું , ગંધર્વનાલા પાર થયું . બે ત્રણ વાર થોડું થોડું ચડવાનું આવ્યું . ઉતરવામાંય થાક લાગતો હોય ત્યાં ચડવામાં હાલત કેવી થાય ? પણ એ હાલત મંજૂર હતી . સ્પીડ ઓછી થાય એ બને , સ્પિરિટ ઓછો થાય એવું ના બને . 

વચ્ચે પથરાળ શોર્ટકટ દેખાતા પણ એ રસ્તે જવાનું પોસાય નહીં . સીધે રસ્તે જવું સહીસલામત  . આખરે કલિકુંડ દેખાયું . તસલ્લી મળી કે થોડું જ બાકી છે . આગળ મધુબનમાં વાગી રહેલા સ્પીકરના અવાજ આવવા લાગ્યા . બહુ ઝડપથી તળેટી દેખાઈ હતી . મહાપર્વતની સ્પર્શનાની આખરી ક્ષણો અહોભાવમય હતી . ભગવાને મોટી કૃપા કરી હતી . અષ્ટાપદની યાત્રા કેવી હશે એની ઝાંખી કરાવી હતી , શિખરજીએ . ઊંચા સ્થાને પહોંચ્યા પછી નીચે ઉતરવું  સહેલું નથી .

શિખરજીનો બીજો બોધપાઠ યાદ રહેશે : જિંદગીને સાચી ઊંચાઈ પર લઈ જાઓ . સાચી ઊંચાઈએ પહોંચ્યા પછી નીચે આવવાનું સહેલું હોતું નથી .

માગશર વદ અગિયારસ . એક જ દિવસમાં જલમંદિરથી પારસનાથજી અને  પારસનાથજીથી ચંદ્રપ્રભજી અને ચંદ્રપ્રભજીથી જલમંદિર સુધીની યાત્રા થઈ હતી . આટલામાં નવ કલાક લાગી ગયા હતા . દરેક ટૂંકમાં ત્રણ પ્રદક્ષિણા , ચૈત્યવંદન , સ્તવનગાન , કલ્યાણકજાપ આ ક્રમ અખંડ રાખ્યો  . કોઠી તરફથી નાનકડી ચોપડી છપાઈ છે . એમાં કુલ મળીને એકત્રીસ ચૈત્ય વંદન બતાવ્યાં છે . મારે વીસ કલ્યાણક પ્રભુનાં બધા જ ચૈત્યવંદન સરસ થયાં . પહેલેથી જ સ્પષ્ટ રાખ્યું હતું કે ઉતાવળ કરવી નથી .

વહેલી સવારે અભિનંદનજીની ટૂંક જુહારી . પ્રચંડ શ્યામ મહાશિલાઓની ઉત્તુંગ શ્રેણિઓ રચાઈ હતી , એની ટોચ પર દેરી . ચારેકોર આકાશ હાથ લંબાવી રહ્યું હતું . નિસર્ગનું સૌંદર્ય નિખરી રહ્યું હતું . હવામાં સખ્ખત જોશ હતું . ચૈત્યવંદન પછી पारंगताय नम:નો જાપ કરતાં કરતાં સમજાતું હતું કે સૌથી ઊંચે બેઠા હોઈએ ત્યારે નીચેનું જગત્ કેવું વામણું લાગતું હશે ? સિદ્ધશિલામાં બિરાજમાન અભિનંદન દાદા અને અન્ય અનંત મુક્ત ભગવંતોને આપણે સૌ કેવા વામણા લાગતા હોઈશું ?

આપણા ઠાઠમાઠ અને આડંબર અને જનસમૂહો અને યશોગાથાઓ અને પુણ્યોદયના ભરોસે આપણે પોતાને મહાન્ ગણાવતા રહીએ છીએ અને પોતાની મહાનતાનો પ્રચાર કરતા રહીએ છીએ . સિદ્ધ ભગવંતો સામે આપણું શું ગજું છે ? એમનાં સુખ જેવું સુખ આપણી પાસે નથી . એમની શુદ્ધિ જેવી શુદ્ધિ આપણી પાસે નથી . એમની પવિત્રતા જેવી પવિત્રતા આપણી પાસે નથી . એમની પાસે જે સત્ય છે એવું સત્ય પણ આપણી પાસે નથી . આપણે લોકો નાહકના ઘમંડમાં રાચીએ છીએ , બસ . અભિનંદનજીની ટૂંક પર સૂર્યોદયના સમયે બેઠો હતો . ધુમ્મસને લીધે સૂરજ દેખાઈ રહ્યો નહોતો . આપણું સુખ અને આપણું જ્ઞાન ધૂંધળું છે , સિદ્ધ ભગવાનનું સુખ અને જ્ઞાન પૂર્ણ અને પારદર્શી છે , સમજાઈ રહ્યું હતું . પાછા વળતાં વાસુપૂજ્ય ભગવાનની દેરીએ દર્શન કર્યાં . થોડીવારે પારસનાથજી જવા નીકળ્યા . ધર્મનાથ , સુમતિનાથજી , શાંતિનાથજી , સુપાર્શ્વનાથજી , વિમલનાથજી આ કલ્યાણકની દેરીઓ તેમ જ અન્ય દેરીઓમાં પ્રભુને ભાવે જુહારતા જુહારતા પારસનાથજીની ટૂંકમાં પહોંચ્યા . પારાવાર ભીડ હતી . આશરે બે વાગે ત્યાંથી નીકળ્યો .

ચન્દ્રપ્રભજીની ટૂંકે પહોંચ્યો ત્યારે સાડા ચાર વાગી ગયા હતા . અહીં કોઈ જ નહોતું . રસ્તો પણ સાવ વેરાન હતો . એવી અફવા ચાલે છે કે ચન્દ્રપ્રભજીની ટૂંકના રસ્તે બપોરે બે વાગ્યા પછી ન જવાય , વાઘ નીકળે છે . અમે કુલ ચાર હતા એટલે ડર નહોતો . સન્નાટો ગજબનાક હતો . દૂર દૂર સુધી જંગલ હતું . ગમ્મે ત્યારે કોઈ પણ ટપકી પડશે તો કોણ બચાવશે એવો ડર લાગે . એ રસ્તે એકમાત્ર માણસ મળ્યો એને પૂછ્યું : ઇધર બાઘ નિકલતા હૈ ક્યાં ? ઉમ્મીદ હતી કે એ ના પાડશે અને સાંત્વના આપશે કે બાપજી ડરો મા , કાંઈ નથી અહીંયા . પરંતુ એણે તો ધડામથી કહી દીધું કે હા , યહાં વાઘ નિકલતા હૈ . મેં કહ્યું : ભૈયા , આપ મઝાક કર રહે હો ક્યાં ? પેલાએ કહ્યું : નહીં , નહીં . મેં બિલકુલ જૂઠ નહીં બોલ રહા હૂં . યહ ઇલાકા બાઘ કે લિયે ખુલા હૈ . મેં કહ્યું : આપ તો ડરા રહે હો . એ બોલ્યો : ડરને કી બાત નહીં હૈ . આજતક બાઘ ને કિસી કો કુછ નહીં કિયા હૈ . યહાં વાઘ આદમી કો નહીં પકડતા હૈ . હમ ઉપર યહી સોતે હૈ . કુછ નહીં કરતા વો . હવે સારું લાગ્યું . 

તમે માનશો ? મુનિસુવ્રતજીની દેરીથી ચન્દ્રપ્રભજીના રસ્તે ઉતરવાનું શરૂ કર્યું ત્યાંથી માંડીને છેક જલમંદિર સુધી કોઈ મળ્યું નહીં . એકદમ જ નિર્જન એકાંત હતું . આ શાંત વાતાવરણ સિદ્ધશિલાની યાદ અપાવતું હતું . 

ભગવાન્ સિદ્ધશિલામાં બિરાજમાન થયા એનું પ્રસ્થાન અહીંથી થયું . ચૌદમું ગુણસ્થાનક . અનાદિકાલીન કાર્મણ શરીર અને તેજસ શરીરનો નાશ . એક શરીરમાંથી બીજા શરીરમાં જવાની પ્રક્રિયાનો અંત . આત્માએ સમગ્ર સંસાર પરિભ્રમણમાં સૌ પ્રથમવાર અનુભવી દેહ વિનાની અવસ્થા . અઘાતી કર્મના અનંત અભાવનો પ્રારંભ . ચૌદ રાજલોકના જીવોને કાયમી અભયદાન . સાધક અવસ્થા , વીતરાગ અવસ્થા અને સર્વજ્ઞ અવસ્થાથી આગળ છે સિદ્ધ અવસ્થા . અરિહંત દેશનાદાતા છે એટલે પ્રથમ પરમેષ્ઠી . પણ અરિહંત સાથે કર્મો છે . સિદ્ધ દેશનાદાતા નથી એટલે દ્વિતીય પરમેષ્ઠી . પણ સિદ્ધ સાથે કર્મો નથી . શ્રી ચંદ્રપ્રભ સ્વામી ભગવાન્ , અરિહંત રૂપે દેશના આપતા હતા તે પછી સિદ્ધ રૂપે સર્વ કર્મથી મુક્ત થયા . સમેતશિખરજીની આ સીધા ચઢાણવાળી પહાડીની ટોચ પરથી સાદિ અનંત શુદ્ધિ મેળવી લીધી હતી પ્રભુએ . જ્યાં ચરણપાદુકા છે તેનાથી બરોબ્બર ઉપર સિદ્ધશિલામાં બેઠા છે ભગવાન્ . પ્રભુ ત્યાંથી કૈવલ્ય દ્વારા મને જોઈ રહ્યા છે એવું સમજાતું હતું . એ‌ ચરણપાદુકા સમક્ષ માથું ટેકવીને ત્રણ પ્રાર્થના કરી : મારા હાથે સારાં કામ કરાવજો , મારાં મનને સમાધિમાં રાખજો , મારા અપરાધો માફ કરજો .

જ્વાલામાલિની કલ્પનું સુવર્ણજળ અંજનશલાકા પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવમાં ઉપયોગી બને છે . જ્વાલામાલિનીના અધિનાયક છે શ્રી ચંદ્રપ્રભજી ભગવાન્ . ભગવાનની ભૂમિ પર ભગવાન્ વધારે પ્રિય લાગે . આપણને પણ અને દેવી દેવતાઓને પણ . આ પહાડની ઊંચાઈ જોઈએ તો વિચાર આવે કે દેવલોક કેટલે ? દીવો બળે એટલે . આ પહાડ ખૂબ ઉર્જાવંત છે , ચમત્કારવંત છે . અદૃશ્ય શક્તિઓ અહીં હાજરાહજૂર છે . મનમાં એવા પ્રાણવંત વિચારો ભરી દે છે આ ભૂમિ કે દેવી દેવતાના વિચારો મનમાં બનતા જ નથી . ફક્ત ભગવાનના જ વિચાર . એક તું , બસ , એક તું , ચારે તરફ દેખાયજી .

દેરીને પ્રદક્ષિણા આપી . ચોતરફ દૂર દૂર સુધી પહાડીઓ જ પહાડીઓ . કહેવાય છે કે શિખરજીને આસપાસ પચાસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ઘનઘોર જંગલ છે .‌ આપણો ચાલવાનો રસ્તો સહીસલામત છે બાકી એકાદ કિલોમીટર જંગલમાં ચાલીને જઈએ તે પછી કોઈ જગ્યા સલામત નથી . આખાય પહાડ પર લીલીછમ વનરાજી પથરાયેલી હતી . પંખીઓના કલબલાટ હતા . વાંદરાઓની હૂપાહૂપ હતી . તે સિવાય આખોય વિસ્તાર સૂમસામ . ચંદ્રપ્રભજીની ટૂંકની ટેકરી પરથી નીચે ઉતર્યા બાદ શ્રી આદિનાથ દાદાની ટેકરી આવે છે . બે ટેકરીની વચ્ચે એક મોટું ઝાડ છે , એની નીચે બેસીને પાણી ચૂકવ્યું હતું . પાંચ વાગે તે પહેલાં .

એ પછી ઉતાવળ કર્યા વિના આદિનાથજી , અનંતનાથજી , શીતલનાથજી અને સંભવનાથજીની ટૂંક જુહારી હતી . જલમંદિર પહોંચ્યા ત્યારે આસમાનમાં તારા ચમકવા માંડ્યા હતા . થોડો હરખ હતો , એકેએક પ્રભુની ટૂંક જુહારી એનો . થોડો અફસોસ હતો ,જેટલો સમય પારસનાથદાદાની ટૂંકને આપ્યો એટલો સમય બાકી ભગવાનની ટૂંકમાં પણ આપવો જોઈએ . એવું ન થયું એનો . એક ટૂંકમાં વધારે સમય વીત્યો . બાકીની ટૂંકમાં ઓછો સમય વીત્યો . કોઈ એક ભગવાન્ માટેનો પક્ષપાત મનમાં પણ ન બનવો જોઈએ અને વહેવારમાં પણ નહીં . સમયની ઓછપ હતી એટલે આ ગડબડ થઈ . ઓછામાં ઓછી વીશ યાત્રા કરવી જોઈએ અને એક યાત્રા એક ભગવાન્ પર કેન્દ્રિત હોવી જોઈએ . 

પાલીતાણામાં નવાણું યાત્રાનું આયોજન થાય છે એ રીતે શિખરજીમાં વીશ કલ્યાણક યાત્રાનું આયોજન કરવું જોઈએ . એક દિવસ એક કલ્યાણકની દેરીને સમર્પિત . પહેલાં દિવસે પહેલાં કલ્યાણકની દેરીમાં સ્નાત્રપૂજા , જાપ , પુષ્પના શણગાર , સામૂહિક ભક્તિ , આરતી મંગલદીવો એમ બધી જ આરાધના કરવાની . ઓટલો નાનો પડે તો શું થઈ ગયું . ઓટલાની ફરતે ઘણી જગ્યા છે . બીજા દિવસે બીજાં કલ્યાણકની દેરી . આમ વીશમા દિવસે વીશમાં કલ્યાણકની દેરી . એકવીશમા દિવસે એક સાથે ૩૧ દેરીઓમાં સામૂહિક અભિષેક . એક કે બે દિવસમાં શિખરજીની યાત્રા પૂરી થઈ શકતી નથી .

આપણા શ્વેતાંબર જૈનોનું વલણ ગજબ છે . મોટાભાગના લોકો જલમંદિર અને ગૌતમ સ્વામીજીને વાંદી લીધા , એમાં યાત્રાની ઈતિ માની લે છે . શિખરજી કલ્યાણકપર્વત છે . શિખરજી પર ચડ્યા પછી કલ્યાણકચૈત્યને જુહાર્યા ન હોય તો યાત્રા અધૂરી ગણાય એવી સમજણ‌ ઓછા લોકોમાં છે . જલમંદિરમાં પ્રતિમાજી છે , પ્રતિમાજી પ્રભાવવંતા છે એ સાચું . પરંતુ કલ્યાણકની સ્પર્શનાનો લાભ તો તે તે ભગવાનની દેરીને જુહારવાથી જ મળે . આ સત્ય ઘણાને યાદ નથી . પહાડ પર ચડીને જલમંદિરમાં પ્રભુ પૂજા કરી એટલે યાત્રા સંપન્ન એવો વહેવાર અમુક અંશે બનેલો છે. . જેટલા શ્વેતાંબરો પહાડ પર આવે છે એ દરેકેદરેક કલ્યાણકની દેરીને જુહારે એવી પ્રેરણા અને સૂચના , શ્વેતાંબર પરંપરાના સર્વ સૂરિભગવંતોએ આપવી જોઈએ . 

( પારસનાથજીની ટૂંકયાત્રાનો સ્વતંત્ર લેખ થોડા સમયમાં આવશે . )

ગુફા છે . એમાં પથ્થર વિસ્તરેલો છે . હજારો જિનાલયમાં મૂળનાયક બનીને બિરાજમાન રહેનારા પારસનાથ દાદા આ ગુફાના આ પથ્થર પર સાક્ષાત્ સદેહે બિરાજમાન થયા હતા . સળંગ એક માસ માટે ઉપવાસ કર્યા હતા . સાથે તેત્રીસ મહાત્માઓ હતા . ગુફાનો આ ભૂવિસ્તાર મહાત્માઓથી ઢંકાયેલો હશે .

પાસનાહ ચરિયં – માં લખ્યું છે કે પાર્શ્વનાથ ભગવાન ઇન્દ્ર મહારાજાના હાથનો અવષ્ટંભ લઈને ધીમે ધીમે શિખરજીનો પહાડ ચડ્યા હતા . वाचस्पत्यम् કોશ અનુસાર અવષ્ટંભ એટલે આલંબન . આનો અર્થ એમ થાય કે ઇન્દ્ર મહારાજાના હાથનો ટેકો લઈને પ્રભુ પહાડ ચડ્યા હતા . પ્રભુ પહાડ ચડી રહ્યા હતા ત્યારે દેવ – દાનવ – કિન્નર – ખેચર , આસપાસ ગીત ગાઈ રહ્યા હતા .  પ્રભુ શિખર પર પહોંચ્યા . એક સ્ફટિકની વિશાળ શિલા જોઈ . એની પર બિરાજીને થોડો સમય દેશના ફરમાવી . શું ફરમાવ્યું હશે પ્રભુએ ? પ્રભુ વીરની અંતિમ દેશનાની વિષયવસ્તુ આપણે જાણીએ છીએ . પ્રભુ પાર્શ્વનાથની દેશનાની અંતિમ વિષયવસ્તુ આપણે નથી જાણતા . દેશના પછી સંલેખના ધારણ કરી . દેવો સેવામાં ઉપસ્થિત રહ્યા . એક માસ વીત્યો . પ્રભુનું મોક્ષગમન સંપન્ન થયું . દશાવતારી ભગવાનનો અંતિમ ભવ પૂર્ણ થયો , ભવભ્રમણ પૂર્ણ થયું . પ્રભુનો લક્ષ્યવેધ જ્યાં સધાયો તે આ ગુફા . પ્રભુના સિદ્ધશિલા પરના રાજ્યાભિષેકનું મુહૂર્ત જ્યાં નીકળ્યું તે આ ગુફા . પ્રભુની અશરીર , અકર્મા અને અનાકાર અવસ્થાની સર્વપ્રથમ ક્ષણ જ્યાં આવી તે આ ગુફા . નારકા અપિ મોદન્તે – વાળી મહાન્ પળ જ્યાં આવી તે આ ગુફા . પ્રભુ તેરમાં ગુણસ્થાનકથી ચૌદમાં ગુણસ્થાનકે પધારે અને ચૌદમાં ગુણસ્થાનકથી ગુણાતીત સ્થાનકે પધારે આ બે પરમ પ્રક્રિયા જ્યાં સંપન્ન થઈ તે આ ગુફા . 

વિચારો અટકી પડે . સંવેદનમાં સુગંધ ઉભરાય . આંખોમાં અહોભાવ છલકાય . હૈયાના ધબકારે ધબકારે અનહદનો નાદ ગુંજે . સાકાર થયા હતા શુભવીરજીના આ શબ્દો : 
અવની તળ પાવન કરી અંતિમમાં ચોમાસું જાણ
સમેત શિખર ગિરિ આવિયા ચડતા શિવધર સોપાન
શ્રાવણ સુદી આઠમ દિને વિશાખાએ જગદીશ
અણસણ કરી એકમાસનું સાથે મુનિવર તેત્રીસ 
કાઉસગ્ગમાં મુક્તિ વર્યા સુખ પામ્યા સાદી અનંત 
એક સમય સમશ્રેણીથી નિ:કર્મા ચઉ દૃષ્ટાંત 
સુરપતિ સઘળા તિહાં મળે આણે ક્ષીરોદધિ નીર 
સ્નાન વિલેપન ભૂષણે દેવદૂષ્યે સ્વામી શરીર 
શોભાવી ધરી શિબિકા વાજિંત્ર નાટક ને ગીત 
ચંદન ચય પરજાળતા સુર ભક્તિ શોક સહિત
થૂભ કરે તે ઉપરે દાઢાદિક સ્વર્ગે સેવ 
ભાવ ઉદ્યોત ગયે થકે‌ દીવાળી કરતા દેવ

આ વર્ણન અનુસાર એક એક ઘટના બની હતી . પ્રભુનાં શરીરે છેલ્લો શ્વાસ અહીં લીધો . પ્રભુનાં ચરણે છેલ્લો‌ વિહાર અહીં સુધી કર્યો . પ્રભુનાં આયુષ્યની છેલ્લી ક્ષણો આ સ્થળે વીતી . પ્રભુનું છેલ્લું કાર્ય અહીં સંપન્ન થયું : સકલ કર્મ વિનાશનમ્ . આ ગુફામાં પ્રભુના શ્વાસ વસે છે , પ્રભુનો ચરણસ્પર્શ વસે છે , પ્રભુની ક્ષણો વસે છે . ઉર્દૂ ભાષાનો એક શબ્દ છે : પરવાઝ . પંખી આકાશમાં ઊડીને આગળ નીકળી જાય અને એની પાંખનું પીંછું તરતું તરતું નીચે વહી આવે તે પરવાઝ છે . પીંછું હાથમાં લઈને પંખીના ઉડાનની કલ્પના કરીએ તે પરવાઝ સિન્ડ્રોમ છે . શિખરજીની ચરમ ગુફામાં પારસનાથ પ્રભુએ ભરેલી અનંત ઉડાનનો ઉર્જા સ્પર્શ વસે છે‌ : પ્રભુની પરવાઝ .

નિર્વાણશિલા પર સુવર્ણમંડપિકા છે . સોનેરી થાંભલીઓની ચૈત્યકુલિકા . નાજુક નમણું ચરણયુગલ . શ્યામલ પાષાણની રચના. . એવું નથી કે ફક્ત ચરણ પૂજનીય છે , સમગ્ર પાષાણશિલા પૂજનીય છે . બે હથેળી અને દશ આંગળીથી પ્રભુનો સ્પર્શ હાથમાં લેવાનો અને મસ્તકે ચઢાવવાનો . એ જ યાત્રા છે , એ જ પૂજા છે .

ગુફાની ઉપર જિનાલય છે . એમાં સુવર્ણ ચૈત્ય છે . ત્યાં પણ ચરણ પાદુકા છે . જિનાલયનું શિખર ઘણું ઊંચું છે . ત્રેવીસમા ભગવાનનું શાસન ફક્ત અઢીસો વર્ષ ચાલ્યું , સૌથી ઓછું ચાલ્યું . પરંતુ ભગવાનનો ઠાઠમાઠ સૌથી વધારે છે . પારસજીનાં ૧૦૮ નામ મળે છે , ૧૦૦૮ નામ મળે છે , ગણ્યા ના ગણાય એટલાં તીર્થ છે , જિનાલય છે , જિન‌બિંબ છે , મંત્રો છે , સ્તોત્રો છે , સ્તવનો છે , કથાનકો છે . આની ખુશાલીમાં મોક્ષ કલ્યાણક જિનાલયનું શિખર ઊંચી અને ટટ્ટાર ગરદન સાથે આસમાનને આંબી રહ્યું છે .

ગુફામાં અને જિનાલયમાં ઘણીઘણી ભીડ હતી . પારસ પ્રભુ ખૂબ મળ્યા , એકાંત બિલકુલ ના મળ્યું .

વિહારનો રસ્તો . ગયાથી ઔરંગાબાદ શેરઘાટી થઈને જવાનું હતું . ગૂગલ મેપથી બીજો એક રસ્તો દેખાતો હતો . પણ એનો અંદાજ નહોતો . ગયામાં જૈન ભવનના મેનેજરનાં મોઢેથી જાણવા મળ્યું કે રફીગંજના રસ્તે જશો તો થોડાક કિ.મી. ઓછા થશે . અમે નીકળી પડ્યા . ગઈકાલે સાંજે કાષ્ટા પંડિત દીઘામાં રોકાયા . રહેવાનું હતું સ્કૂલમાં પણ સાંજે અમે પહોંચ્યા ત્યારે ખબર પડી કે હેડ માસ્તર તો ચાવી લઈને ગયા જતા રહ્યા છે . ઠંડીની મૌસમ . સ્કૂલના વરંડામાં જ સૂઈ જવાનો વિચાર બન્યો . ત્યાં ચાર પાંચ યુવાનો આવ્યા . કહેવા લાગ્યા કે પાની કી ટંકી કે નીચે કમરા હૈ , છોટા હૈ . દેખ લો . અમે હા પાડી . ટંકીની પાસે જઈ જ રહ્યા હતા ત્યાં બીજા એક યુવાને કહ્યું કે આપ ઘર મેં રહેંગે ? મેં પૂછ્યું : ઘર મેં કોઈ રહતા હૈ ? એમણે કહ્યું : ના , ના . ઘર ખાલી હૈ. અમે એનાં ઘરે પહોંચ્યા . બંગલા જેવું નાનકડું ઘર હતું . એમાંનો સૌથી સરસ ઓરડો રહેવા આપ્યો . એે ઘરના માલિક હતા મહેન્દ્ર જાદવ . હોમિયોપેથી ડોક્ટર હતા . ઘણી લાગણીથી ઘણી વાતો કરી . આજ સવારે વિહાર થયો ત્યારે વળાવવા આવ્યા હતા . વાતો વાતોમાં એમણે કહ્યું : જિંદગી મેં ધર્મ , કર્મ ઔર પ્રેમ હો તો સબ આ ગયા . ધર્મ ભૂલવાનો નહીં. પુરુષાર્થ ચૂકવાનો નહીં. પ્રેમ ટાળવાનો નહીં. કોઈ પણ પૂર્વસૂચના વગર અમે કાષ્ટા પહોંચ્યા હતા . એક અજાણ્યા ભાગ્યશાળીએ પોતાનું ઘર રહેવા માટે આપી દીધું . મુનિવેશનું કેવું ગૌરવ ? એનાં ઘરે પહેલી જ વાર સાધુ આવ્યા અને રોકાયા હતા . એ બહુ રાજી હતો . એનો દીકરો પણ .

આજ સવારે અંબા શંબા ગામમાં રોકાયેલા . સાંજે રફીગંજ આવ્યા . ગામમાં દિગંબર જૈન મંદિર છે . એમની બે ધર્મશાળા છે . શ્વેતાંબર ઘર કોઈ જ નહીં. કોઈ જ પૂર્વસૂચના વિના સાંજે પહોંચેલા . સંકોચ હતો કે દિગંબર લોકોનાં ગામમાં આદર સત્કાર કેવો મળશે ? આશ્ચર્ય એ થયું કે અમને તરત જ જૈન ભવનમાં રહેવા માટે એમણે વ્યવસ્થા કરી આપી . એક પછી એક એમ ઘણા લોકો મળવા આવ્યા. છેલ્લે ખબર પડી કે આ ગામમાં શ્વેતાંબર સાધુ સર્વપ્રથમ વાર આવ્યા હતા . જે બધા મળ્યા એમના મોઢે એક જ વાત હતી કે આજ હમ ધન્ય હો ગયે . હમને હમારે ગાંવ મેં પહેલી બાર શ્વેતાંબર મુનિ કો દેખે .

ગયાથી નીકળ્યા ત્યારે ખબર નહોતી કે કેવી જગ્યા મળશે . ગઈકાલે બંગલો હતો , આજે જૈન ભવનનો હૂંફાળો ઓરડો છે . અજાણ્યા પ્રદેશમાં બિલકુલ આત્મીય જન જેવો મીઠો મીઠો આવકાર મળ્યો . જૈન શાસનની ગરિમાને શત શત વંદન .

સિદ્ધગિરિરાજ ઉપર શ્રી પુંડરીક સ્વામીનો મહિમા એ છે કે તેઓ ગિરિરાજ પરથી સર્વ પ્રથમ મોક્ષગામી બન્યા . આજે ગિરિરાજ પર પુંડરીક સ્વામીજીનું સુંદર જિનાલય છે . સમેતશિખરજી તીર્થ પરથી સૌ પ્રથમ મોક્ષગામી બન્યા શ્રી અજિતનાથ ભગવાન્ . પરંતુ પ્રભુનું જિનાલય જુઓ તો સાવ નાની દેરી. અજિતનાથજીનું જિનાલય તારંગામાં છે . શું એનો દબદબો અને ઠાઠમાઠ ? શિખરજીમાં પારસનાથજીનો મુખ્ય જયજયકાર છે , દેખાઈ આવે છે . સિદ્ધગિરિરાજ ઉપર આદીશ્વર દાદાનો દબદબો છે પરંતુ પુંડરીક સ્વામીજીનો પણ એક અલગ ઠાઠમાઠ છે . ચૈત્રી પૂનમે તમે પુંડરીક સ્વામીજીનાં દર્શન કરવા જાઓ . જગ્યા નહીં મળે . ફળ નૈવેદ્યનો અંબાર રચાયેલો હશે . આદીશ્વર ભગવાનની મુખ્યતા જળવાયેલી રહે એ રીતે પુંડરીક સ્વામીજીનો ઠાઠમાઠ જે રીતે પાલીતાણામાં છે તે રીતે અજિતનાથ ભગવાનનો ઠાઠમાઠ શિખરજી પર નથી . દેરી નાની છે . પ્રતિમા નથી . ચરણ પાદુકા છે . વીસ લોકો માંડ બેસી શકે એટલો ચોતરો છે દેરીની આગળ . યાત્રાળુઓનું ધ્યાન પણ પારસનાથજી પાસે પહોંચવા પર લાગેલું હોય છે . દર્શન વંદન ફ્ટાફ્ટ કરીને નીકળી જાય છે લોકો . અમુક લોકો તો દર્શન પણ કરતાં નથી , બાયપાસ .

આ અવસર્પિણીમાં આદીશ્વર દાદા પહેલી વાર સિદ્ધગિરિ પર પધાર્યા . એની યાદમાં આજે પણ ગિરિરાજ પર મુખ્ય સ્થાને દાદા બિરાજીત છે . આ અવસર્પિણીમાં અજિતનાથ દાદા પહેલી વાર સમ્મેતગિરિ પર પધાર્યા . એની યાદમાં આજે પણ સમ્મેતગિરિરાજ પર મુખ્ય સ્થાને અજિતનાથ દાદા બિરાજીત છે એવું દૃશ્ય નથી . આ અજીબ લાગે છે .

ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિતમાં જણાવ્યું છે કે શ્રી અજિતનાથ ભગવાન્ મોક્ષ ગતિ સાધવા શિખરજી ઉપર પધાર્યા ત્યારે દરેક ઈન્દ્રનાં સિંહાસન કમ્પાયમાન થયાં હતાં . પ્રભુ એક માસનું અનશન કરવાના છે અને અંતે મોક્ષમાં પધારવાના છે એની જાણ ઈન્દ્રોને થઈ . ઇન્દ્રો અગણિત દેવો સાથે પ્રભુની સેવામાં ઉપસ્થિત થઈ ગયા . પ્રભુએ અને એક હજાર મહાત્માઓએ અનશનનો પ્રારંભ કર્યો . એક માસ સુધી અનશન ચાલ્યું . ઇન્દ્રો અને દેવો એક માસ સુધી પ્રભુની સેવામાં જ રહ્યા . અનશન પૂર્ણ થયું . આયુષ્ય પૂર્ણ થયું . એની સાથે જ સંસારનું પરિભ્રમણ પર પૂર્ણ થયું. ચૈત્ર સુદ પાંચમે પ્રભુ મોક્ષમાં બિરાજમાન થયા. દેવતાઓએ ઈન્દ્રના આદેશ અનુસાર પ્રભુની અંતિમ વિધિઓ કરી . પ્રભુનો અગ્નિસંસ્કાર થયો . પ્રભુની કાયા ભસ્માવશેષ થઈ . પ્રભુના દાંત અને અસ્થિ દેવલોકમાં પહોંચ્યા . ( પર્વ ૨ : સર્ગ ૬ : શ્લોક ૬૭૧ થી ૬૮૨ ) આ થોડાક વાક્યમાં જેનું વર્ણન લખ્યું છે એ ઘટના અત્યંત વિરાટ્ છે .

અજિતનાથ પ્રભુની દેરી તે પ્રભુના માસક્ષમણની ભૂમિ છે , મોક્ષ કલ્યાણકની ભૂમિ છે . એક આત્મા પણ મોક્ષમાં જાય તો મોટી વાત ગણાય . અહીં તો પ્રભુની સાથે એક હજાર મહાત્માઓ મોક્ષમાં ગયા હતા. કેટલી મોટી ઘટના ? આજે વ્યાખ્યાનમાં પણ ૧૦૦૦ માણસો મુશ્કેલીથી ભેગા થતા હોય છે . પ્રભુનો પ્રભાવ કેવો કે પ્રભુની સાથે મોક્ષમાં જનારા આત્માઓની સંખ્યા ૧૦૦૦ હતી . પ્રભુનાં મોક્ષકલ્યાણકની ઘટના ત્રિલોકમાં સુખની લહર ફેલાવે છે . જે સ્થાનથી ત્રિલોકી સુખનાં નિર્માણ થયા એ સ્થાનનું ગૌરવ કેટલું મોટું ? સૌથી અગત્યની વાત : પ્રભુ જે જગ્યાએ આવવાનો નિર્ધાર કરે છે , અનશન માટે બિરાજમાન થવાનો નિર્ધાર કરે છે એ ભૂમિ કેવી મહાન્ ?

શ્રી આદિનાથ ભગવાનની મોક્ષકલ્યાણકની ભૂમિ અષ્ટાપદ છે . પ્રભુના અગ્નિસંસ્કારના સ્થળે બનેલો સિંહનિષદ્યા પ્રાસાદ આપણી માટે અગોચર છે . આપણી માટે ત્રેવીસ પ્રભુનાં મોક્ષ કલ્યાણક ચૈત્ય ઉપલબ્ધ છે . એમાંનું સર્વપ્રથમ ચૈત્ય છે શ્રી અજિતનાથ પ્રભુનું મોક્ષ કલ્યાણક ચૈત્ય . અષ્ટાપદ જિનાલયનું આકર્ષણ બધાને છે . જેટલું આકર્ષણ અને જેટલો અહોભાવ અષ્ટાપદ માટે છે એમાંનો થોડો અંશ અજિતનાથ પ્રભુનાં મોક્ષ કલ્યાણક ચૈત્ય માટે બનવો જોઈએ . જો અષ્ટાપદની યાત્રા કરવા મળે તો જે રોમાંચ સાથે અષ્ટાપદની યાત્રા કરીએ એ જ રોમાંચ સાથે અજિતનાથ ભગવાનનાં મોક્ષ કલ્યાણક ચૈત્યની યાત્રા થવી જોઈએ . આજે સૌ લોકો ઉતાવળે ઉતાવળે અજિતનાથ ભગવાનનાં મોક્ષ કલ્યાણક ચૈત્યની યાત્રા કરે છે .

એ સમય હતો જ્યારે આ સ્થાને અજિતનાથ પ્રભુની કાયાને દેવોએ અંતિમસ્નાન કરાવ્યું હતું , ગોશીર્ષ ચંદનનું વિલેપન કર્યું‌ હતું , હંસલક્ષણ વસ્ત્ર પહેરાવ્યું હતું , દિવ્ય આભૂષણોની સજ્જા રચી હતી , શિબિકામાં બિરાજમાન કરી હતી . એ શિબિકા ગોશીર્ષચંદનનિર્મિત ચિતામાં બિરાજમાન થઈ . અગ્નિકુમાર દેવોએ વહ્નિ પ્રજ્વલિત કર્યો હતો , વાયુકુમાર દેવોએ હવા વહેતી મૂકી હતી . ઇન્દ્રના આદેશથી અનેક અનેક દેવોએ અગ્નિમાં ઘી , કપૂર અને કસ્તૂરીની આહુતિ કરી હતી . પ્રભુની કાયા ભસ્મસાત્ થઈ તે પછી મેઘકુમાર દેવોએ જલ વરસાવીને વહ્નિ જ્વાલા શાંત કરી હતી . પ્રભુની ચાર દાઢાને સૌધર્મ , ઈશાન , ચમર અને બલી ઈન્દ્ર દ્વારા લેવામાં આવી . પ્રભુના દાંતને ઇન્દ્ર લઈ ગયા , અસ્થિને દેવતાઓ લઈ ગયા . દેવલોકમાં દાઢા – દાંત – અસ્થિની પૂજા , શાશ્વત મૂર્તિની જેમ થવા લાગી . સમ્મેતની આ ભૂમિ પર સ્તૂપની રચના થઈ .

શિખરજી પર શ્રી અજિતનાથ પ્રભુની નાનકડી દેરીમાં સમગ્ર બ્રહ્માંડ થંભી જાય એવી ઘટનાઓના ધબકારા વસે છે . બીજા તીર્થંકર ભગવાનની દેરી પાસેથી ત્રેવીસમા ભગવાનનું ચૈત્ય દેખાતું હતું . ત્યાંની ભીડ અને અહીંની અવરજવરમાં ફરક હતો તે વર્તાતો હતો . જે સિદ્ધશિલા અને સિદ્ધ અવસ્થા શ્રી અજિતનાથ દાદાને મળી છે એ ની એ જ સિદ્ધશિલા અને સિદ્ધ અવસ્થા પારસનાથ દાદાને મળી છે . ત્યાં કશો ફરક નથી . ફરક માણસોએ રચેલો છે . જેટલું વિશાળ ચૈત્ય પારસનાથ દાદાનું છે એવું જ વિશાળ ચૈત્ય શ્રી અજિતનાથ ભગવાનનું હોવું જોઈએ. એ ન બને તો કમસેકમ એટલું તો બનવું જ જોઈએ કે જેટલો આદરસત્કાર અને જેટલો સમય પારસનાથ દાદાને મળે છે એટલો આદરસત્કાર અને એટલો સમય અજિતનાથ દાદાને મળવો જોઈએ . મેં શાંતિથી ચૈત્યવંદન કર્યું , સ્તવન ગાયું , જા૫ કર્યો . અયોધ્યા અને અન્ય તીર્થોને ખૂબ યાદ કર્યા . મનમાં એક વિચાર બન્યો કે જે રીતે સિદ્ધગિરિરાજ ઉપર અજિત શાંતિ સ્તોત્રની રચના થઈ છે એ રીતે સમયથી શિખરજી ઉપર અજિત પાર્શ્વ સ્તોત્રની રચના થઈ શકે કારણ કે બંને ભગવાનનાં ચૈત્ય એક સાથે જોઈ શકાય છે . કંઈક કરશું જરૂર .

રોજેરોજના વિહારમાં લખવાનો સમય હવે મળે છે . તીર્થસ્પર્શનાના દિવસોમાં સમય મળતો નહોતો . સૂરજ સવારે છ વાગ્યાની આસપાસ ઉગે , સાંજે પાંચ સવાપાંચે ડૂબે . દિવસનો ઘણોખરો સમય વિહાર અને યાત્રામાં પૂરો થઈ જતો હતો . લગભગ રોજ એવું થતું કે સૂર્યાસ્તના એક કલાક પહેલાં ફ્રી થવાય . વાપરવાનું પતે ત્યારે સૂરજ અલવિદા લેતો હોય . શિખરજી : ૨૦૨૪ની ડિસેમ્બર ૨૫ , ૨૬ , ૨૭ . લછવાડ : ૨૦૨૫ની જાન્યુઆરી ૩ , ૪ . ગુણિયાજી : જાન્યુઆરી ૬ . પાવાપુરી : જાન્યુઆરી ૭ ,  નાલંદા : જાન્યુઆરી ૮ . રાજગૃહી : જાન્યુઆરી ૯ , ૧૦ . ચરંડીહ : જાન્યુઆરી ૧૧ . આજનો મુકામ છે લોહજરા : જાન્યુઆરી ૧૨ .

આશરે છવ્વીસ વરસ પછી બીજીવાર યાત્રા કરવાનો લાભ મળી રહ્યો હતો . પહેલીવાર યાત્રા કરી ત્યારે એમ લાગતું હતું કે બીજીવાર આવવાનું નહીં થાય . 

ભ્રમણા હતી એ . બીજીવાર આવવાનું થયું જ હતું . પહેલીવારની યાત્રા કરતાં સાવ અલગ રીતે બીજી વખતની યાત્રાઓ થઈ હતી . એકએક દિવસ કમાલ રહ્યો હતો યાત્રાનો . મારે ફાગણ સુદ ત્રીજના દિવસે વર્ધા પહોંચવાનું અને મારો વિહાર થયો માગસર વદ ચૌદશના દિવસે . સમયની ખેંચતાણ હતી જ . છતાં યાત્રાઓ કર્યા વિના નીકળવાનું ના હોય . પાક્કું હતું . હું પરમ દિવસે સાંજે રાજગીરીથી નીકળ્યો ત્યારે જે યાત્રાઓ કરી શકાય તેમ હતી તે કરી લીધી હતી . શરૂઆત શિખરજીથી થઈ હતી .

પહાડની પરિપાટી શ્રીકુંથુનાથપ્રભુની દેરીથી શરૂ થઈ હતી . હજારો યાત્રાળુઓ આવ્યા હતા . દેરીએ દેરીએ ભીડ હતી . નાનકડી દેરીના ગોખમાં ઢગલો ચોખાબદામલવિંગ ચડ્યા હતા . એની પર ગડી વાળેલી ચિટ્ઠી પડી હતી . પહેલાં તો મને થયું કે એ ચિટ્ઠીને અડવું નથી . પછી થયું કે વાંચીને પાછી મૂકી દઈશ . ચિટ્ઠી ઊઠાવી . ખોલીને વાંચી . જેણે લખી હતી એનું નામ જાહેર નથી કરવું . એને શિખરજીના દરબાર પર શ્રદ્ધા કેવી હશે કે પોતાના જીવનની બધી સમસ્યા પ્રભુ સમક્ષ વ્યક્ત કરી દીધી હતી . અડધું અંગરેજી અને અડધું હિન્દીમાં લખ્યું હતું . ભગવાન્ સમક્ષ પોતાનું દુઃખ વ્યક્ત કરવાથી , સમાધિ અને શાંતિ મળે છે . ભગવાન્ પાસે ભીખ માંગીએ એ ખોટું . પરંતુ ભગવાન્ જગતના સર્વસત્તાધીશ છે , એવી શ્રદ્ધા આદરપાત્ર છે . એ ચિટ્ઠીનું કર્મચારીઓ શું કરત , ખબર નથી . મેં એ ચિટ્ઠી મારી પાસે રાખી લીધી . ખુલ્લી કિતાબની જેમ પડેલી આ ચિટ્ઠી વાંચીને મેં ભગવાનને પ્રાર્થના કરી . તમે પણ કરજો .

વિચાર એ આવતો રહ્યો કે પ્રભુના દરબારમાં કેવા કેવા લોકો , કેવી કેવી અરજી લઈને આવતા હશે ? જ્ઞાની પણ આવે અને અજ્ઞાની પણ આવે . તપસ્વી પણ આવે અને ખાણીપીણીના શોખીન પણ આવે . ધર્મી પણ આવે અને અધર્મી પણ આવે . જૈન પણ આવે અને અજૈન પણ આવે . શ્વેતાંબર પણ આવે અને દિગંબર પણ આવે . વિદેશી પણ આવે અને ઝારખંડીઓ પણ આવે . પહાડ પરની દેરીઓની સમક્ષ આવેલા ભક્તોની વિધવિધ ભૂમિકાઓ હશે , પોતપોતાની ભૂમિકા અનુસાર અરજીઓ થઈ હશે , અરજીઓનો સ્વીકાર થયો જ હશે . જેને અરજીનો જવાબ મળ્યો એમની અનુભૂતિ કેવી હશે ? કોઈ અરજી કરતાં કરતાં ગદ્ગદ થાય અને કોઈ અરજીનો સ્વીકાર થયો છે એનો અનુભવ પામીને કૃતજ્ઞતા અનુભવે . સમગ્ર પર્વતરાજ પર અરજીઓનો આત્મીયભાવ છલકે છે અને અરજીની સ્વીકૃતિનો ભાવ ફોરતો રહે છે .

આજે હું સીતારામપુર છું . રાજગૃહીની પહાડીને અડોઅડ ગામ . છતાં રાજગૃહીથી ૧૦ કિલોમીટર દૂર . સ્કૂલમાં ઉતારો . મેદાનમાંથી દૂરદૂરનો ફેલાવો બનાવતો પહાડ . શાંત સન્નાટો . પોષ સુદ એકાદશીની ચાંદની . રાજગૃહીની પહાડીઓનો વર્ણ શામળો નથી . પહાડીના પથ્થર ધોળા છે . બે દિવસમાં લગભગ આઠેક કલાક પહાડ સાથે વીત્યા હશે એટલે પથ્થરનો રંગ યાદ રહી ગયો છે . એટલો ઉજળો પાષાણ છે આ પર્વતનો કે એ પાષાણમાંથી પ્રતિમા કેમ નથી બનાવતા , એવો પ્રશ્ન થાય . શિખરજીની યાત્રા કરી છે , સિદ્ધગિરિની યાત્રા કરી છે પરંતુ રાજગૃહી ? આઠમનાં સ્તવનની પહેલી કડીના પહેલા શબ્દમાં વસે છે રાજગૃહી શુભ ઠામ . સિરિ સિરિવાલ કહા-ના ગૌતમ ગુરુ રાજગૃહી પધારીને નવપદની દેશના ફરમાવે છે : અરિહાઈ નવપયાઈં ઝાઇત્તા , આ ગાથા પર કેટલીય વાર વ્યાખ્યાન આપ્યાં છે . હિયય કમલ મજ્ઝંમિ , આ કડીના આધારે લોટસ મેડિટેશન કર્યું છે , કરાવ્યું છે . ધન્નાજીની સાત માળની હવેલી અને એમની આઠ પત્નીઓની અલગ અલગ સાત માળની હવેલીઓ એમ નવ હવેલીઓમાં રહેનારું કુટુંબ રાજગૃહીએ જોયું છે . શાલિભદ્રજીની નવાણું પેટી અને પુણિયા શ્રાવકની સામાયિક રાજગૃહીએ જોઈ છે . સુધર્મા સ્વામીજીની દેશના અને જંબૂકુમારની રાત્રિકથા રાજગૃહીએ સાંભળી છે . નંદ મણિયારનો મંડૂક અવતાર અને રાજા શ્રેણિકની જેલ રાજગૃહીની નજર સામે બનેલી ઘટના છે . ગૌશાળો પ્રભુ વીરને ગળે પડ્યો રાજગૃહીથી .

રાજગૃહીની કથાઓ અગણિત છે . આખી રાત વીતી જાય તો પણ રાજગૃહીની વાર્તા ખતમ ના થાય . અત્યારે ચાંદનીનું અજવાળું રેલાયેલું છે એમાં લખવા બેઠેલો છું તો દૂર થી શિયાળ રોવાનો અવાજ સંભળાઈ રહ્યો છે . તે સિવાય ભેંકાર એકાંત છે . અડધા ખોબા જેવું સીતારામપુર ધાબળા ર્વીટાળીને પોઢી ગયું છે . રાજગૃહીના પંચ શૈલની સફેદ ચટ્ટાનો ચાંદાના અજવાળે ચમકી રહી છે . મને ત્રણ ચાર પહાડી દેખાઈ રહી છે તે લગભગ સ્વર્ણગિરિની શૃંખલા છે . અત્યારે સાડા દસ થયા છે . હવે વિશ્રામનો સમય થયો .

પાછલા પાંચ દિવસોમાં – ક્ષત્રિયકુંડ , કુંડઘાટ , લછવાડ , પાવાપુરી , ગુણિયાજી , કુંડલપુર , નાલંદા , રાજગૃહીની યાત્રા થઈ છે. આ એક અખવાડિયું સાકાર થયેલું સોનેરી સપનું બની ગયું છે . બધું વિગતે લખીશ . આજે चत्तारि मंगलं ।

લછવાડની ભૂમિ એટલે મા ત્રિશલાની ભૂમિ . લિચ્છવી પાટક જૂનું નામ . ભારત દેશમાં અત્યારે ગણતંત્ર પ્રવર્તે છે . ભારત દેશ પર જ્યાં સુધી મુસ્લિમોએ રાજ કર્યું , ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ રાજ્ય કર્યું અને બ્રિટિશની રાણીએ રાજ કર્યું ત્યાં સુધી ગણતંત્ર જેવું કશું હતું નહીં . ચેટક રાજાના જમાનામાં વૈશાલીમાં ગણતંત્ર મૌજૂદ હતું . ધૂમકેતુએ વૈશાલીની નવલકથામાં એ જમાનાની વોટિંગ સિસ્ટમનું વર્ણન કરેલું છે . ત્રિશલામાતા વૈશાલીના રાજાના પરિવારમાંથી આવેલા . ત્રિશલામાતાએ વૈશાલીની પ્રજાની સાથે આત્મીય સંબંધ બનાવેલો હતો . એટલે એમનામાં મિજાજ વૈશાલીના રાજા જેવો હતો અને સમર્પણ વૈશાલીની પ્રજા જેવું હતું .

ક્ષત્રિયકુંડનાં રાજ્યમાં વૈશાલી સંસ્કૃતિથી અલગ વાતાવરણ હતું . લછવાડની ભૂમિ પર વૈશાલી સંસ્કૃતિના વિચારો આવતા રહ્યા . અહીં જિનાલય પ્રાચીન છે . શિખરની રચના કંઈક અલગ જ છે .

આજનો દિવસ અલૌકિક . આજે પ્રભુ વીરની જન્મભૂમિની સ્પર્શના થઈ . જીવનના એકેએક શ્વાસ ઉપર જે પ્રભુનો હક છે એ પ્રભુએ આ ભૂમિ પર પ્રથમ શ્વાસ લીધો . જીવનની એકેએક ક્ષણ સાથે જે પ્રભુએ ચૈતન્ય જોડ્યું છે તે પ્રભુનાં જીવનની પ્રથમ ક્ષણ કલ્યાણક બનીને અહીં ઉગી . દેવાનંદાજીની કુક્ષિમાં કાયાનો પ્રથમ અંકુર ફૂટ્યો એ ક્ષણ એટલે ચ્યવન . ત્રિશલાજીની કુક્ષિએથી માનવલોકમાં પ્રથમ પહેલી વાર પગ મૂક્યો એ ક્ષણ તે જન્મ . એક ક્ષણમાં આપણે ખુદને પણ સુખ આપી શકતા નથી અને અન્ય કોઈને પણ નહીં . પ્રભુએ એક ક્ષણમાં ત્રણ લોકને સુખ આપી દીધું . જે આખી દુનિયાને સુખ આપી શકે એ સ્વયં કેટલોબધો સુખી હશે ? અને જે અવતરણની કે જન્મની પહેલી જ ક્ષણે આટલો બધો સુખી હોય તે આગળનાં જીવનમાં કેટલો મોટો સુખી થયો હશે ? સમજવાની વાત છે . ક્ષત્રિયકુંડની ભૂમિએ અનંત સુખની પ્રસ્તાવના તરીકે આર્હન્ત્યનું સુખ જોયું છે . આર્હન્ત્ય એટલે અપરિસીમ ઊર્જા . ક્ષત્રિયકુંડની ભૂમિમાં એ ઉર્જા છે . આર્હન્ત્ય એટલે પરમોત્કૃષ્ટ પવિત્રતા . ક્ષત્રિયકુંડની ભૂમિમાં એ પવિત્રતા છે . આર્હન્ત્ય એટલે અધધધધધધધ શક્તિ . ક્ષત્રિયકુંડની ભૂમિમાં એ શક્તિ છે . આર્હન્ત્ય એટલે સકલ વિશ્વવ્યાપિની કરૂણા . ક્ષત્રિયકુંડની ભૂમિમાં એ કરુણાનાં જીવંત સ્પંદન છે . આર્હન્ત્ય એટલે વિશ્વ ઉદ્ધારક બળ .  ક્ષત્રિયકુંડની ભૂમિમાં એ બળ સિંચાએલું છે . આર્હન્ત્ય એટલે એવી અપરાજેય નિર્લેપતા જે રાગને અને દ્વેષને ખતમ કરીને જ જંપે છે . ક્ષત્રિયકુંડની ભૂમિમાં એ નિર્લેપતાની ઝાંખી છે . નંદન મુનિના ભવમાં એ આર્હન્ત્ય નિર્ધારિત થયું . આર્હન્ત્ય એટલે પાતાલલોક , માનવલોક અને દેવલોક પરનું આધિપત્ય . भूर्भुवस्स्वस्त्रयीशानम् , સકલાર્હત્ સ્તોત્ર ફરમાવે છે . ક્ષત્રિયકુંડની ભૂમિએ આધિપત્યનો પરમ સ્પર્શ મેળવ્યો છે . ક્ષત્રિયકુંડની ભૂમિ એ આર્હન્ત્યની ભૂમિ છે . આર્હન્ત્ય કાયા રૂપે અવતર્યું એ વર્ધમાન ભગવાન્ . એ કાયા જે ભૂમિને સ્પર્શે એ ભૂમિમાં અસંખ્ય તીર્થોનું ઘન તત્ત્વ અવતરે . ક્ષત્રિયકુંડની ભૂમિમાં એ ઘન તત્ત્વ વસે છે . આર્હન્ત્ય વાણી રૂપે અવતર્યું એ વર્ધમાન ભગવાનનો અમૃતનિ:સ્યંદી અવાજ . એ અવાજ જ્યાં ગુંજે ત્યાં પાવનતા પાંગરતી આવે . ક્ષત્રિયકુંડની હવામાં એ પાવનતાના અણુ પરમાણુ વસે છે . આર્હન્ત્ય ભાવના રૂપે સ્ફુરણા પામ્યું એ વર્ધમાન ભગવાનનો વૈરાગ્યવાહી વાત્સલ્ય ભાવ . એ વાત્સલ્ય જેમને જેમને મળે એનો આત્મા ધન્ય બની જાય . ક્ષત્રિયકુંડનાં વાતાવરણમાં એ વાત્સલ્ય આજે પણ‌ અકબંધ જીવે છે . અહીં જે આવે તે ધન્ય બની જાય છે . આજે આર્હન્ત્યની આ ભૂમિને નજરથી નિહાળી , શ્વાસથી જુહારી , કાયાથી સ્પર્શી , આંગળીઓથી અડકી , લાગણીઓથી વધાવી . એમ‌ લાગે છે આજે જીવનને અભિનવ અવતાર મળ્યો . 

શિખરજીની યાત્રા . કષ્ટમય મનુષ્યલોકથી આનંદમય સ્વર્ગલોકની યાત્રાનો અનુભવ છે . મનુષ્ય લોકમાં ઘણી બધી તપસ્યા કરવાની , ઘણાં ઘણાં કષ્ટ સહન કરવાના . તપસ્યા અને કષ્ટ દ્વારા કર્મનિર્જરા થાય . એનાં ફળ સ્વરૂપે સ્વર્ગ મળે . એ સ્વર્ગનું નામ શિખરજીનું શિખર . 

નવ કિલોમીટરનું આરોહણ સહેલું નથી . પગલે પગલે થાક વધે . ભીડ ઘણી રહે છે . કાનને કોલાહલ  સતત ટકરાયા કરે . મોટાભાગના લોકો આધ્યાત્મિક ન હોય એવી જ વાતો કરતા હોય . આપણને પ્રભુના વિચાર કરવા હોય પણ એમની વાતો કાનોકાન અફળાતી હોય એટલે પ્રભુ સાથે મગન થવામાં અડચણ અનુભવાય . પહાડ જેટલો મોટો છે , માર્ગ જેટલો લાંબો છે એને મુકાબલે એ મારગનો પનો ટૂંકો છે . વારંવાર યુ-કટ વળાંક પણ આવે . એકસાથે ચાર લોકો ચાલે એટલામાં રસ્તો બ્લોક થઈ જાય . એમાં પાછા ડોલીવાળા . ચાર જણા ઊંચકે એવી ડોલી વધારે આવે . બે જણા ઊંચકે એવી ડોલી પણ આવે .  આપણે ચડતા હોઈએ ત્યાં ખભાની વચ્ચે ડોળીના લાંબા વાંસડા ઘૂસી આવે . આપણે ચાલતા હોઈએ તો પગનાં ઘૂંટણની વચ્ચે એમની લાઠી ફસાય . પડતાં પડતાં માંડ બચીએ . એમનાં મોઢેથી બીડી અને દારૂની વાસ ગંધાતી હોય . સહન કરવી જ પડે . આગળ નીકળવાવાળા આપણને ધક્કો મારીને આગળ જાય . જેમનાથી આપણે આગળ નીકળીએ એ લોકોના ખભે આપણો ખભો ઘસાય . વિજાતીયના સંઘટ્ટાથી બચવું પડે . આપણને થાક ચડ્યો હોય એનાથી વધારે થાક અમુક બીજાઓને લાગ્યો છે એ પણ દેખાય . આપણે જેટલા થાક્યા છીએ એટલો થાક અમુક બીજાઓને નથી લાગ્યો એ પણ દેખાય . રસ્તો કાચો છે , પથરાળ છે , ઊંચો છે , અઘરો છે , લાંબો છે . ફિટનેસ ટેસ્ટ માંગી લે છે . કઠિન પહાડ પર જે ચડી ગયા તેને હાર્ટ પ્રોબ્લેમ નથી એ પાક્કું ‌. હું હાંફતો રહ્યો પણ છેવટે આરોહણ સંપન્ન થયું . જાણે કાર્ડિયાક સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ પૂરો થયો . 

હવે નજર સામે કેવળ સ્વર્ગ હતું . ડાબા હાથે દૂર દેખાતી હતી પારસનાથજીની ટૂંક . જમણા હાથે દૂર હતી ચંદ્રપ્રભજીની ટૂંક , જે દેખાતી નહોતી . ત્રીસ ટૂંક છે એ જાણે ત્રીસ દેવવિમાન . ચોતરફ દિગંતમાં અનંત આકાશ . એમ જ લાગે કે માનવ લોક નીચે રહી ગયો છે અને આપણે ઉપર છીએ , ઉપરવાળાની એકદમ નજીકમાં . ઊર્ધ્વ દિશાએ અનંત અવકાશ છે , એના છેવાડે છે સિદ્ધશિલા . એમાં બેસેલા અનંત આત્માઓમાંથી કેટકેટલા આત્માઓ એવા છે જે શિખરજી પરથી જ સીધા ત્યાં પહોંચ્યા છે . એ પ્રત્યેક આત્માને , પરમ આત્માને વંદન કરવા માટે શિખરજીની યાત્રા કરવાની હોય છે . જે ભૂમિએ એ આત્માઓને સિદ્ધશિલાનો માર્ગ બનાવી આપ્યો એ ભૂમિની સ્પર્શના કરવી હતી .

પહાડ પર પહોંચ્યા બાદ આરામ કરવો હતો . સામે જ નવનિર્મિત ઉપાશ્રય હતો . એમાં વિશ્રામ કર્યો . તે દિવસે એકથી વધુ સંઘો આવ્યા હતા . પર્વતરાજ પર બે હજારથી વધુ ભક્તોની ભીડ ભેગી થઈ હતી . શ્રી ગૌતમ સ્વામીજીની ટૂંકમાં ભારે ધસારો હતો . આખું ચોગાન લોકોથી ઢંકાયેલું હતું . ઘણાઘણા ડોલીવાળા લાઈન લગાવીને બેસી ગયા હતા . ચાલવાની પણ જગ્યા નહોતી . દરેક દેરીએ ભક્તોનાં ટોળાં જામી પડ્યાં હતાં . મારે દરેક દેરીએ મૂળ જિનાલય જેવી શાંતિથી ચૈત્યવંદન કરવું હતું , સ્તવન ગાવું હતું અને જાપ કરવો હતો . આટલા ઊંચે આવ્યા પછી કોઈપણ દેરીએ ઉતાવળ કરીએ તે કેમ ચાલે ? વીસ પ્રભુનાં કલ્યાણકની દેરીઓમાંથી અઢાર દેરીઓ સાવ નાની છે . દેરી નાની છે એટલે સ્થાન નાનું છે , સ્થાન નાનું છે એટલે ઓછા સમયમાં પતાવી દેવાય એવી માનસિકતા બનતી હોય છે , જે ભૂલ ભરેલી હોય છે . દરેક નાની દેરીના નાનકડા ગુંબજની ઉપર છેક સિદ્ધશિલામાં એ જ ભગવાનનો સિદ્ધ આત્મા બિરાજમાન છે જેમના ચરણપાદુકા દેરીની ભીતરમાં જોવા મળે છે . તે તે પ્રભુ પોતાના સમયકાળના એકમાત્ર મૂળનાયક હતા . એમનાં કલ્યાણકોએ ત્રણ લોકના જીવોને સુખનું સ્પંદન આપ્યું હતું . એમના અભિષેક મેરુપર્વત પર થયા હતા . એમના સમવસરણમાં અગણિત જીવોના ઉદ્ધાર થયા હતા . એમનો શ્રમણ પરિવાર , શ્રમણી પરિવાર , શ્રાવક પરિવાર , શ્રાવિકા પરિવાર અને ભક્ત પરિવાર ઘણો જ વિશાળ હતો . તે તે પ્રભુ થકી ચિરસ્થાયી યુગપ્રવર્તન થયા હતા . તીર્થંકર એ તીર્થંકર હોય છે . કલ્યાણક એ કલ્યાણક હોય છે . તીર્થંકરની સાથે ઉતાવળ ન હોય , કલ્યાણક ભૂમિની સાથે હડબડી ન કરાય . મારે કોઈ તીર્થંકરની સ્પર્શના ઉતાવળમાં પતાવવી નહોતી . એક મોટા સંઘનાં મુખ્ય દેરાસરમાં બિરાજમાન મૂળનાયક ભગવાનને જેટલો સમય અપાય , જેટલો આદર અપાય એટલો સમેતશિખરજીની વીસેવીસ કલ્યાણક દેરીઓને આપવો જોઈએ . કોઈપણ દેરી બે મિનિટમાં પતાવી દેવાય નહીં . સૂત્ર ઉતાવળ કર્યા વગર જ બોલવાના . સ્તવન લંબાણપૂર્વક જ ગાવાના . જાપ નિરાંતે જ થવા જોઈએ . ભીડ ઘણી જ વધારે હતી એટલે કોઈ પણ દેરી પર આરામથી બેસી શકાય એવું લાગતું નહોતું . ઉપાશ્રયમાં વિસામો લીધો અને રાહ જોઈ . બપોરે બે વાગ્યા પછી ભીડ ઓછી થઈ અને યાત્રા શરૂ કરી .

સૌપ્રથમ શ્રી કુંથુનાથ ભગવાનની દેરી . ચરણપાદુકાની આસપાસ દિગંબરોએ ચડાવેલા ચોખાઓનો મોટો ઢગલો બનેલો હતો . ચોખા ચરણપાદુકા ઉપર પણ પથરાયા હતા . આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે ચરણપાદુકાની ઉપર એક ખુલ્લી ચિઠ્ઠી પડી હતી . સંકોચપૂર્વક ચિઠ્ઠી ઉઠાવી અને વાંચી . કોઈએ ખરેખર ભગવાનને જ પત્ર લખ્યો હતો . શું લખ્યું હતું ? કાલે વાત ….

( અંગ્રેજી તારીખિયા અનુસાર બે હજાર પચ્ચીસનું વરસ આજે શરૂ થયું . આપણું બેસતું વરસ તો કાર્તિક સુદ એકમના દિવસે શરૂ થઈ ગયું છે . આજના દિવસથી એક નવી યાત્રા શરૂ થાય છે . રોજ મળશું . )

ઘણું અઘરું હતું . બધાએ જ કહ્યું હતું કે તમે આ પહાડ ચડી નહીં શકો . સીધું ચઢાણ છે . લાંબો રસ્તો છે . એક સરખા પગથિયાં નથી . એકસરખો સિમેન્ટ રોડ પણ નથી . એકસરખી ઉખડ બાખડ જમીન પણ નથી . એકસરખું બધું જ અઘરું છે એવું પણ નથી . એકસરખું સહેલું નથી એ વાત પાકી છે . જુવાનજોધ માણસના ફેફસાં પણ ફાટવા લાગે એવો મારગ છે . ચડવાનું અઘરું છે એને ઉતરવાનું પણ અઘરું જ છે . યાત્રા લાંબી છે એટલે સમય પણ ઘણો લાગી જાય છે . આથી થાક પણ ઘણો જ લાગતો હોય છે , એય પાછું અઘરું જ છે . એટલે યાત્રા કરવા માટે નીકળ્યો ત્યારે મનમાં ડર ભરેલો હતો . વિચારેલું કે જેટલું ચડાશે એટલું ચડીશ . પછી એમ લાગશે કે નથી ચડાતું તો ધીમે ધીમે પાછો ઊતરી જઈશ . ડોલીમાં બેસીને ચડવાનો વિચાર હતો નહીં . ચડવું તો પગેથી ચડવું એવી ધારણા હતી . આ ધારણાને લીધે ડર હતો કે – નહીં ચડાયું તો વિલે મોઢે પાછા જવું પડશે . પરંતુ વિક્રમ સંવત્ બે હજાર એક્યાસીની સાલમાં માગશર વદ દશમે મારી ડાયરીમાં આ શબ્દો લખાયા હતા : હું આજે સ્વર્ગનો સ્પર્શ અનુભવી શકું એવી ઊંચાઈ પર છું . હું સમેતશિખરના શૃંગે છું . આ તપોભૂમિ છે . વીશ વીશ તીર્થંકર ભગવાને અહીં અંતિમ ઉપવાસ એવા કર્યા જેનાં પારણાં થયાં જ નહીં . સમેતશિખરજીથી જે અણહારી અવસ્થાનો પ્રારંભ થયો તે અણહારી અવસ્થા આજે સિદ્ધશિલામાં પણ પ્રવર્તમાન છે . આઠ કર્મો સામેની લડાઇમાં ઘાતીકર્મનો નાશ થાય એ પહેલી જીત છે . એ જીત પછી કેવલ જ્ઞાન થતું હોય છે . કોઈ એક જ ભૂમિ પર વીશ વીશ તીર્થંકરને કેવલજ્ઞાન થયું નથી . આઠ કર્મો સામેની લડાઇમાં અઘાતીકર્મનો નાશ થાય એ આખરી જીત છે . એ આખરી જીત પછી મોક્ષ મળે છે . વીશ વીશ પ્રભુએ આખરી જીત આ પર્વતરાજ પરથી મેળવી છે . એને લીધે આ પર્વતને મહાતીર્થાધિરાજ તરીકેનું ગૌરવ મળે છે . આ ચમત્કાર કેવી રીતે થયો ? મને આજ સુધી સમજાયું નથી પણ હકીકત એ છે કે હું પોષ દશમીની ત્રણેય રાત સમેતશિખરજી મહાતીર્થના ખોળે સૂતો હતો . પહેલી રાત કલિકુંડ જિનાલય પાસેની ધર્મશાળામાં . બીજી અને ત્રીજી રાત જલમંદિરની પાસેની નાનકડી ઓરડીમાં . 

માગસર વદ નોમના દિવસે સવારે ઋજુવાલિકાથી વિહાર કર્યો હતો . મધુબનમાં શામળિયા પાર્શ્વનાથ ભગવાનના ભાવપૂર્વક દર્શન કર્યાં . બપોરે ચાર વાગે પહાડ પર આરોહણ શરૂ કર્યું . થોડીવારમાં જ કલિકુંડ જિનાલય આવી ગયું . સૂર્યાસ્ત પહેલાં પહોંચી જવાયું . નાની ધર્મશાળામાં રાતવાસો મળ્યો . પહાડ પરની રાત રોમાંચક હતી . શહેર દૂર હતું . વસતિ નહિવત્ . શિખરજી વિશે ઘણું વાંચ્યું છે , શાસ્ત્રોમાં , ઈતિહાસમાં , પુસ્તકોમાં . ઋજુવાલિકા – નંદપ્રભા સંકુલમાંથી , છેક ૧૮ કિલોમીટર દૂરથી આ પર્વતરાજનાં દર્શન થાય છે . આવા વિરાટ પહાડ પર ચડવાની લાગણી હંમેશા બનતી . દરવખતે , ડુંગરા દૂરથી રળિયામણા – એ કહેવત જ યાદ આવતી . દૂરથી જોવાનું સહેલું છે . નજીક આવીને ચડવાનું ઘણું અઘરું છે . જોકે ઘણાય યુવાનો ઝડપથી ચડી જાય છે . પણ એવા લોકોનેય જોયા છે જે ચડવાનું અધૂરું છોડીને પાછા નીચે ઉતરી ગયા . આવતીકાલે મારી હાલત પણ આ જ થવાની છે એવું લાગતું હતું . મનમાં ઘણી જ ખુશી હતી કે પર્વતરાજની ઉપર રાતનો સમય રોકાવા મળ્યું છે . જેમણે જેમણે વારંવાર યાત્રા કરી છે એમનાં મોઢે સાંભળ્યું હતું કે કલિકુંડ પછી થોડુંક ચાલવાનું છે અને એના પછી જ ખરેખર અઘરું ચડાણ શરૂ થાય છે . જેટલું ચડી ગયા એનો કોઈ આનંદ મનમાં હતો નહીં . જે ચડવાનું બાકી છે એનો ખૌફ જ મનમાં જાગી રહ્યો હતો . દેરાસરમાં ચૈત્યવંદન કર્યું હતું , જાપ કર્યો હતો . ઓરડીમાં બેસીને ધ્યાન કર્યું હતું અને સ્વાધ્યાય કર્યો હતો . હું પહાડ ઉપર છું એનો રોમાંચ ઘણો હતો . શિખરજીનાં સ્તવનો અને સ્તોત્રો ગાતાં આવ્યા છીએ . શિખરજી ઉપર અનશન સાધનારા તીર્થંકર ભગવંતો અને અન્ય સાધકોએ પણ રાત પહાડ ઉપર જ વિતાવી છે . એમની રાત નિદ્રા વિનાની હતી , પ્રમાદ વિનાની હતી , ભય વિનાની હતી . મને સમજાતું હતું કે મારી રાત એવી નથી , મારે નિદ્રા લેવાની છે , આરામ કરી લેવાનો છે , અન્યથા સવારે ચડવામાં થાક લાગશે . સભાનતાપૂર્વક નિદ્રા સાથે જોડાઈ જવાની કોશિશ કરી પરંતુ ઊંઘ ન આવે . પહેલું કારણ , યાત્રાભૂમિનો રોમાંચ . બીજું કારણ , કડકડતી ઠંડી . નીચે મકાનોની વચ્ચે હોઈએ ત્યારે ઠંડી હોય એના કરતાં લાગે ઓછી . ઉપર પહાડ પર હોઈએ ત્યારે ઠંડી હોય એના કરતાં લાગે વધારે . કંઈ ક્ષણે ઊંઘ આવી ખબર ના પડી . રાત્રે એક દોઢ વાગે કલિકુંડ કેમ્પસની બહાર , પહાડી રસ્તા ઉપરથી લાઠી ઠોકાવાના અવાજ આવવા લાગ્યા . સમજાયું કે લોકોએ આરોહણ શરૂ કરી દીધું છે . પહાડ પર ત્રણ પ્રકારના આરોહકો ચડે છે : શ્વેતાંબરો , દિગંબરો અને ઝારખંડીઓ . દિગંબરોની સંખ્યા પહાડ ઉપર ઘણી જ વધારે જોવા મળે છે . એ લોકો રાતે એક દોઢ વાગ્યાથી ચડવાનું શરુ કરી દેતા હોય છે . એમનો નિયમ બહુ પાકો હોય છે . એ લોકો આખા પહાડની યાત્રા કરશે . જ્યારે શ્વેતાંબરોનું નિયમ જુદો છે . શ્વેતાંબરો જલ મંદિર જઈને સંતૃપ્ત થઈ જાય છે . પછી ફાવે તો પારસનાથ જાય , મૂડ બને તો ચંદ્રપ્રભજી જાય . સૂર્યોદયના સમયે ચંદ્રપ્રભજી પહોંચી જનારા દિગંબરો ઘણા હોય છે . લાઠીની ઠકાઠકના અવાજ ચાલુ જ રહ્યા .

ઘણા લાંબા સમય પછી જ્યારે અમે ચડવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે લાઠીવીરોની સંખ્યા ઘણી વધી ગઈ હતી . લાઠીનો અવાજ કરનારાઓમાં અમુક લોકો ડોલીવાળા હતા . કલિકુંડ પછી થોડુંક ચાલ્યા હોઈશું . ચઢાણ આવવા લાગ્યું . પગના ગોટલા પર એવું વજન લાગવા માંડ્યું કે જાણે કોઈએ પગ પર રેતીની થેલીઓ બાંધી હોય અને શ્વાસો એ રીતે ભારે થવા લાગ્યા કે જાણે કોઈએ મોઢાને નાકને જાડા કપડાથી બાંધી દીધું હોય . પગ ભારે અને શ્વાસો ભારે , આ પરિસ્થિતિ દસબાર મિનિટની હોય તો સહન થઈ જાય , અડધો પોણો કલાકની પણ હોય તો સહન થઈ જાય . પરંતુ સતત દોઢબે કલાક સુધી આ જ પરિસ્થિતિ રહેવાની હોય એ સહન કરવાનું ઘણું અઘરું છે . ચઢાણ અઘરું થતું ગયું એમ પોતાની જાતને હું સૂચના આપતો ગયો કે ધીમે ધીમે ચડવાનું છે , વચ્ચે બિલકુલ બેસવાનું નથી . કાચબા અને સસલાની રેસમાં કાચબો ધીમે ધીમે અટક્યા વગર ચાલતો રહ્યો એટલે જીતી ગયો અને સસલું ઉતાવળમાં ચાલતું ગયું પણ થોડી થોડી વારે અટકતું ગયું એમાં પાછળ રહી ગયું . મન મક્કમ રાખીને ચડવાનું ચાલુ રાખ્યું . રસ્તો ધીમે ધીમે કપાઈ રહ્યો છે એ સમજાતું હતું . થોડા સમય બાદ ચડાણ વધારે અઘરું થયું . હવે કાચબાસસલાની થિયરી કામની ના રહી . અગ્રેસિવ થવાને બદલે ડિફેન્સિવ થવાનો વખત હતો . ચડવાનો હોંસલો અખંડ હોવો જોઈએ એ વાત સાચી . પરંતુ એકસાથે એટલું બધું જોશ ન લગાવાય કે ચાલવાની કેપેસિટી જ ખતમ થઈ જાય . બીજા તબક્કામાં હું થોડું ચાલું અને થોડો ઊભો‌ રહું . પછી ચઢાણ વધારે અઘરું થયું . હવે બીજી પોલિસી પણ કામની ન રહી . છાતી એવી ભારે થઈ જતી હતી કે ઉભા જ ન રહેવાય . ત્રીજા તબક્કે , પોલીસી થ્રી : થોડુંક ચાલો અને થોડુંક બેસો . એમ કરતાં આગળ વધવાનું ચાલુ રાખ્યું પછી એવું બન્યું કે બેસીને પણ થાક ઉતરે નહીં . હવે ? ચોથા તબક્કે , પોલિસી ફોર : થોડુંક ચાલો , થોડું લેટી જાઓ . થોડી થોડી વારે શ્વાસ ભરાય . થોડી થોડી વારે અટકવું પડે .‌ અટકીએ ત્યારે આગળ વધવાનું છે તે યાદ રાખીને અટકીએ . અટકીએ ત્યારે કામ અધૂરેથી છોડી દેવું છે એવો વિચાર બનવા ના દઈએ . અટકીએ ત્યારે હવે મારાથી આ કામ નહીં થાય એવી લાગણી જાગવા ના દઈએ . શ્વાસ ચડ્યો હોય તો શ્વાસ હેઠો બેસે એની રાહ જોઈએ . પગ ભારે થઈ ગયા હોય તો પગ હળવા થાય એની રાહ જોઈએ . આ જ પોલિસી કામ આવે છે .

સમેતશિખરજીનો પહાડ સિદ્ધગિરિ કે ગિરનાર જેવો નથી . શિખરજીનો પહાડ આ બંને કરતાં વધારે કઠણ , વધારે ઊંચો , વધારે લાંબો છે આથી વધારે તાકાત અને વધારે ધીરજ લાગે છે યાત્રામાં . થાક લાગે તો થોડા સમય માટે અટકી શકાય , પણ કામ છોડી ન દેવાય . શિખરજીનો આ પહેલો બોધપાઠ હતો .

શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની મૂર્તિનું નિર્માણ કરવાનો લાભ બ્રહ્મેન્દ્રને મળ્યો છે . શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની મૂર્તિની પ્રતિષ્ઠા મનુષ્ય લોકમાં થઈ એનો લાભ કૃષ્ણ રાજાને મળ્યો છે . એ પછીનો ત્રીજો મહાન્ લાભ મળ્યો છે રત્ન શ્રાવકને . એ છ-રી પાલક સંઘ લઈને ગિરનાર આવ્યા હતા . ગિરનારની ટોચ પર જિનાલય હતું . એેમાં માનવનિર્મિત મૂર્તિ હતી  , નેમિનાથ દાદાની . આ મૂર્તિની રચનામાં રેતીનો ઉપયોગ સવિશેષ થયેલો હતો . સંઘ ગિરનાર પહોંચ્યો તે પહેલાં રત્ન શ્રાવકને ગુરુ ભગવંત દ્વારા જાણ થઈ હતી કે જે દિવસે સંઘ પહોંચશે તે દિવસે તીર્થને મોટું નુકસાન થશે . એનું નિમિત્ત તમે બનશો . પરંતુ તે પછી તીર્થની પ્રચંડ ઉન્નતિનું નિમિત્ત પણ તમે જ થશો  . રત્ન શ્રાવકને સમજાયું કે મને આશાતનાનો મોટો દોષ લાગશે . એ ભયભીત થયા . પરંતુ તે પછી જ તીર્થની મોટી ઉન્નતિ થશે એમ જાણીને આશ્ચર્ય પામ્યા . 

સંઘ ગિરનારની ટોચે આવ્યો . સૌ આરાધકોએ જળપૂજા ઘણી કરી . મૂર્તિની રેતી એટલી બધી પીગળી ગઈ કે આખી મૂર્તિ બેસી ગઈ . મૂર્તિની જગ્યાએે માત્ર ભીની રેતીનો ઢગલો રહ્યો . રત્ન શ્રાવકને પ્રચંડ દુઃખ થયું . દુઃખના આવેશમાં એણે ઉપવાસ શરૂ કરી દીધા . એક મહિનાના ઉપવાસ થયા ત્યારે અંબિકાજી પ્રગટ થયા . બોલ્યા : જે રેતીનો ઢગલો છે એમાંથી નવી મૂર્તિ રચી લો . 

રત્ન શ્રાવકે કહ્યું કે ના , રેતીની મૂર્તિ નહીં . ફરીથી જળપૂજાનો ભાર આવશે તો રેતીની મૂર્તિને ફરીથી નુકસાન થશે . આપ એવી મૂર્તિ આપો જે ખંડિત જ ન થાય . 

અંબિકાજી અંતર્ધાન થઈ ગયા . રત્ન શ્રાવકે ઉપવાસ છોડ્યા નહીં . દેવીએ અદૃશ્ય રહીને ઘણા ઉપસર્ગ કર્યા . પરંતુ રત્ન શ્રાવક ચલિત ન થયા . આ જોઈને દેવી પ્રસન્ન થયા . પ્રગટ થઈને કહ્યું કે તારાં સત્ત્વને જોઈને મને ઘણો આનંદ થયો છે . હું તને પ્રાચીન પ્રતિમા આપું છું . 

હિમાદ્રિ પર્વતની કંચનગિરિ ગુફામાં રત્ન શ્રાવકને દેવી લઈ ગયા . ત્યાં બિરાજીત અનેક અનેક દિવ્ય મૂર્તિઓ બતાવી . અને છેલ્લે બ્રહ્મલોકમાં નિર્મિત શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની મૂર્તિ લઈ જવા કહ્યું . દેવીએ જણાવ્યું કે આ મૂર્તિને લોઢું પથ્થર અગ્નિ જળ વીજળી તોફાન કોઈ નુકસાન કરી નહીં શકે . અરે , ઈન્દ્રનું વજ્ર પણ આ મૂર્તિને નુકસાન ના કરી શકે . આ મૂર્તિને કંતાનના તાંતણાથી બાંધી લો . તમે ચાલવા માંડશો એટલે મૂર્તિ તમારી પાછળ સરકતી સરકતી આવશે . તમારે પાછળ વળીને જોવાનું નથી . તમે જ્યાં પાછળ જોશો ત્યાં આ મૂર્તિ અટકી જશે . રત્ન શ્રાવક મૂર્તિને એ જ રીતે ગિરનારના મુખ્ય દેરાસ૨ પાસે લઈ આવ્યા . દરવાજે એ મૂર્તિ રાખીને એ દેરાસરના ગભારામાં આવ્યા . 

ગભારામાં પહેલાની મૂર્તિની રેતીનો ઢગલો વેદિકા પર હતો તેને હટાવ્યો . બધી સ્વચ્છતા બનાવી . પછી મૂર્તિને લેવા દરવાજે આવ્યા . હવે મૂર્તિ હલે જ નહીં , હલે જ નહીં . રત્ન શ્રાવક વિસામણમાં પડ્યા અને ઉપવાસ પર ઉતર્યા . અંબિકાજી પ્રગટ થયા . બોલ્યાં : આ મૂર્તિ હલશે નહીં . તમે પશ્ચિમ સન્મુખ જિનાલય બનાવી એમાં બિરાજમાન કરો . 

રત્ન શ્રાવકે એવું જ દેરાસર બનાવ્યું . ઠાઠમાઠથી પ્રભુની પ્રતિષ્ઠા થઈ . પ્રતિષ્ઠા પછી રત્ન શ્રાવક આનંદવિભોર થઈને પ્રભુ સમક્ષ પંચાંગ પ્રતિપાતથી ઝૂક્યા . એ વખતે અંબિકાજીએ રત્ન શ્રાવકના ગળામાં પારિજાતનાં ફૂલોની માળા પહેરાવી . રત્ન શ્રાવક ધન્ય થઈ ગયા . આજે ગિરનાર મહાતીર્થના મૂળનાયક તરીકે શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની મૂર્તિ બિરાજીત છે એનો મહાપવિત્ર લાભ રત્ન શ્રાવકને મળ્યો છે . 

તમે ગિરનાર મહાતીર્થના મૂળનાયક શ્રી નેમિનાથ ભગવાનનાં દર્શન કરો તે વખતે બ્રહ્મ ઈન્દ્ર , કૃષ્ણ રાજા અને રત્ન શ્રાવકની અનુમોદના કરવાનું ભૂલતા નહીં .  

તીર્થંકરની દેશના ચાલુ છે . મોક્ષ મળે નહીં ત્યાં સુધી આત્મસંતોષ માનવાનો નહીં એવી પ્રેરણા પ્રભુનાં મુખે મળી રહી છે . મોક્ષમાં કેવો આનંદ છે એની વાત સ્વયં ભગવાન્ સમજાવી રહ્યા છે . મોક્ષ મળવો દુર્લભ છે એનું કથન પણ ભગવાન્ દ્વારા થઈ રહ્યું છે . સભામાં બેસેલા પાંચમા દેવલોકના ઈન્દ્રને , બ્રહ્મઈન્દ્રને પ્રશ્ન થાય છે કે શું મને મોક્ષ મળશે ? મળશે તો ક્યારે મળશે ? કેવી રીતે મળશે ? ઈન્દ્ર તીર્થંકર ભગવાનને આ પ્રશ્ન પૂછે છે . આ પ્રશ્નમાંથી આપણા સૌનાં ભાગ્યનો ઉદય થયો . 

ભગવાને આ પ્રશ્નનો જવાબ આપ્યો . કહ્યું કે વર્તમાન ચોવીસીના હજી ૨૧ તીર્થંકર થવાના છે . એમના પછી આવતી ચોવીસીના ૨૧ તીર્થંકર થવાના છે . આ ૪૨ તીર્થંકર થઈ જશે એ પછી આવતી ચોવીસીના બાવીસમા તીર્થંકર થશે . એમનું નામ હશે શ્રી નેમિનાથજી .  એમના સમયમાં , એમના દ્વારા તમને મોક્ષ મળશે . તીર્થંકર ભગવાને ભવિષ્યવાણી કરી . મોક્ષ મળશે એમ પણ કહ્યું , મોક્ષ ક્યારે મળશે એ પણ કહ્યું અને મોક્ષ કોના દ્વારા મળશે એ પણ કહ્યું . પાંચમા દેવલોકના ઈન્દ્રના આનંદનો પાર ન રહ્યો . મને મોક્ષ મળશે એ સાંભળીને આનંદ અનુભવ્યો અને મને આવતી ચોવીસીના બાવીસમા તીર્થંકર ભગવાનને કારણે મોક્ષ મળશે એ જાણીને એ ભાવિ તીર્થંકર ભગવાન્ માટે અનેરો અહોભાવ જાગ્યો . એમને થયું કે જે ભગવાન્ મને મોક્ષ અપાવવાના છે એ ભગવાનની ભક્તિ માટે હું શું કરી શકું ? એમણે વર્તમાન ચોવીસીના ત્રીજા તીર્થંકર ભગવાનની વાણી સાંભળીને આવતી ચોવીસીના બાવીસમા તીર્થંકર ભગવાનની મૂર્તિ બનાવી . ગઈ ચોવીસીના ત્રીજા તીર્થંકરનું નામ હતું સાગર ભગવાન્ . એ તીર્થંકર ભગવાનની વાણીને લીધે વર્તમાન ચોવીસીના બાવીસમા તીર્થંકર ભગવાનની મૂર્તિ બની . 

મૂર્તિ દેવલોકમાં બની . મૂર્તિ દેવ દ્વારા બની . મૂર્તિ દેવ દ્વારા પૂજાવા લાગી . ત્રણેય વાતો મોટી ગણાય . દેવલોકમાં કેવળ શાશ્વત મૂર્તિઓ જ હોય છે આ મૂર્તિ અંજનરત્ન દ્વારા નિર્મિત હતી . એનું ઓજ અકલ્પનીય હતું . જે ઈન્દ્રએ મૂર્તિ બનાવી હતી એનું આયુષ્ય પૂરું થઈ ગયું પરંતુ મૂર્તિ દેવલોકમાં બિરાજમાન રહી . લાંબો સમય વીત્યો . મૂર્તિ પૂજાતી જ રહી , પૂજાતી જ રહી . સામાન્ય રીતે દેવતાઓની સામે કોઈ વાત છૂપી રહેતી નથી . એમને અવધિજ્ઞાન દ્વારા ઘણીખરી વાતોની જાણ થઈ જતી હોય છે . આશ્ચર્યની વાત એ રહી કે દેવતાઓ જેવા દેવતાઓને પણ એવું લાગવા માંડ્યું કે આ મૂર્તિ શાશ્વત છે . શું એ મૂર્તિમાં તેજ ભર્યું હશે ? શું એ મૂર્તિમાં ઉર્જા બની હશે ? દેવલોકમાં નિર્માણ પામેલી એ મૂર્તિ અશાશ્વત હોવા છતાં શાશ્વત તરીકે પૂજાતી રહી . 

ગઈ ચોવીસીના ત્રીજા તીર્થંકર ભગવાનના સમયે ભવિષ્યવાણી થઈ હતી . એ ચોવીસીના શેષ ૨૧ તીર્થંકર ભગવંતો થયા અને મોક્ષમાં ગયા . તે પછી વર્તમાન ચોવીશી શરૂ થઈ . એના પણ એકવીશ તીર્થંકર ભગવંતો થયા અને મોક્ષમાં ગયા . ત્યાર બાદ વર્તમાન ચોવીસીના બાવીસમા તીર્થંકર થયા . શ્રી નેમિનાથ ભગવાન્ . પ્રભુના એક ગણધર હતા શ્રી વરદત્તજી . એ ગણધર ભગવંતને જોઈને પંચમ દેવલોકના ઇન્દ્રએ શ્રીનેમિનાથ દાદાને પૂછ્યું કે આમણે એવું તે કયું પુણ્ય કર્યું કે તેઓ આપના ગણધર પદે બિરાજમાન થયા ? 

શ્રી નેમિનાથ ભગવાને કહ્યું કે પંચમ દેવલોકમાં જે મારી મૂર્તિ બિરાજમાન છે એને પંચમ દેવલોકના જ એક ઈન્દ્રએ રચી હતી અને પંચમ દેવલોકમાં બિરાજમાન કરી હતી . એ ઇન્દ્રએ એ મૂર્તિની એટલાબધા આદરભાવ અને અહોભાવથી આરાધના કરી હતી કે એ પ્રભુભક્તિના પ્રભાવે એમનામાં ગણધર બનવાનું સામર્થ્ય પ્રગટી ગયું . એમણે દેવલોકમાં મૂર્તિ બનાવી અને જેમણે દેવલોકમાં એ મૂર્તિની ઉત્કૃષ્ટ ભક્તિ કરી એ ઈન્દ્ર જ પ્રભુભક્તિના પ્રભાવે અત્યારે વરદત્ત ગણધર બન્યા છે . 

દેવલોકમાં બિરાજમાન નેમિનાથ ભગવાનની મૂર્તિની વાત નેમિનાથ ભગવાનના જ શ્રીમુખે સાંભળીને અત્યંત પ્રભાવિત થઈ ગયા ઇન્દ્ર . એમણે ભગવાનને કહ્યું કે પ્રભુ અમે દેવલોકના દેવો તો આપની એ મૂર્તિને શાશ્વત મૂર્તિ માનીને જ પૂજતા આવ્યા છીએ . આજે પહેલી વાર ખબર પડી કે દેવલોકમાં બિરાજમાન આપની મૂર્તિ , એ ઈન્દ્રનિર્મિત પ્રતિમા છે અને શાશ્વત પ્રતિમા નથી . 
———————–
આ કથા હજી ઘણી લાંબી ચાલશે પરંતુ અહીં અટકીને થોડુંક વિચારીએ . 
૧ . પાંચમા દેવલોકના ઈન્દ્રનો જીવ ભવિષ્યમાં નેમિનાથ દાદા દ્વારા મોક્ષ પામશે , એવી ભવિષ્યવાણી ગઈ ચોવીસીના ત્રીજા તીર્થંકર ભગવાન્ કરે છે . 
૨ . એ ભવિષ્યવાણીથી પ્રેરિત થઈને પાંચમા દેવલોકના ઇન્દ્ર દેવલોકમાં જ નેમિનાથ ભગવાનની ભવ્ય પ્રતિમા બનાવે છે . 
૩ . માનવલોકમાં બે ચોવીસીના કુલ મળીને ૪૨ તીર્થંકર ભગવંતો થઈ ગયા ત્યાં સુધી શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની પ્રતિમા દેવલોકમાં પૂજાતી રહી .  કેટલો લાંબો સમય ? 
૪ . દેવલોકમાં બિરાજમાન શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની પ્રતિમાના પ્રભાવે ઇન્દ્રનો જીવ , ગણધર ભગવાન્ બનવા સુધીની ઊંચાઈ હાંસિલ કરી શક્યો . 
૫ . શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની મૂર્તિ દેવલોકમાં બિરાજમાન છે એ વાત સ્વયં શ્રીનેમિનાથ ભગવાને પર્ષદાને જણાવી હતી . 
૬ . પંચમ દેવલોકમાં બિરાજમાન શ્રી નેમિનાથ દાદાની મૂર્તિ એટલી બધી પ્રભાવશાળી હતી કે જો શ્રી નેમિનાથ ભગવાને સ્વમુખે મૂર્તિ નિર્માણની કથા જાહેર ન કરી હોત તો દેવલોકના દેવો એ ભગવાનની મૂર્તિને શાશ્વત મૂર્તિ જ માનતા રહ્યા હોત . દેવલોકમાં બિરાજમાન મૂર્તિનું કેવું અપ્રતિમ ઉર્જાબળ ? 
૭ . શ્રી નેમિનાથ ભગવાન્ ,  ચ્યવન કલ્યાણક કે જન્મ કલ્યાણક રૂપે અવતરણ પામે તેના અગણિત વર્ષો પહેલાં શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની મૂર્તિ બની જાય છે એ કેવી આશ્ચર્યજનક બીના છે ? સામાન્ય નિયમ એવો છે કે ભગવાન્ તીર્થંકર બની જાય તે પછી એમની મૂર્તિ બને . આ પ્રભુના વિષયમાં તો એવું બન્યું કે ભગવાનનો જન્મ થયો એ પહેલાં ભગવાનની મૂર્તિ દેવલોકમાં બિરાજમાન થઈ ગઈ અને પૂજાવા પણ લાગી . શું પ્રતિમાનું પુણ્ય ? 

આ સાત વાતો યાદ રાખજો .

શું મને મોક્ષ મળશે અને મને મોક્ષ કેવી રીતે મળશે ? આ બે પ્રશ્નમાંથી શ્રી નેમિનાથ દાદાની પ્રતિમાનું અવતરણ થયું છે . તમને પ્રભુના પ્રભાવે મોક્ષ મળશે , એવી પ્રભુવાણીમાંથી શ્રી નેમિનાથદાદાની પ્રતિમાનાં સર્જન થયાં છે . ભગવાનનો પ્રભાવ જાણીએ અને એ જાણવા દ્વારા ભગવાન્ માટેનો અહોભાવ વધારીએ એને ભક્તિ જ કહેવાય છે . કથા , જોકે હજી ઘણીબધી બાકી છે . આજે અહીં અટકીએ .  

( content copyright is reserved )

આપણે લોકો વર્ષોથી દેરાસર આવીએ છીએ , પ્રભુમૂર્તિનાં દર્શન કરીએ છીએ . આપણે જે જે પ્રભુમૂર્તિનાં દર્શન કરતાં આવ્યા છીએ કે દરેક મૂર્તિની સાથે ત્રણ ત્રણ હકીકત જોડાયેલી રહી છે . એક એ જિનમૂર્તિ માનવનિર્મિત છે . બે , જિનમૂર્તિ માનવ પૂજીત છે . ત્રણ , એ જિનમૂર્તિ માનવ લોકમાં જ બિરાજમાન રહી છે . હવે વિચારો કે કોઈ જૈનમૂર્તિની સાથે ત્રણ હકીકત આ મુજબની જોડાઈ હોય : એ મૂર્તિ દેવનિર્મિત છે , એ મૂર્તિ દેવપૂજિત છે અને એ મૂર્તિ દેવલોકમાં બિરાજમાન રહી છે . આવી મૂર્તિનાં દર્શન કરવા મળે તો કેટલો આનંદ થાય ? આવી મૂર્તિની પૂજા કરવા મળે તો કેટલો આનંદ થાય ? આવી મૂર્તિની આરતી કરવા મળે તો કેટલો આનંદ થાય ? 

આપણે લોકો આજની તારીખે જે જે પ્રભુમૂર્તિનાં દર્શન કરીએ છીએ એ પ્રભુમૂર્તિનાં નિર્માણ પાછળ કોઈ આચાર્ય ભગવંતની કે મુનિ ભગવંતની વાણીએ કામ કર્યું હોય છે . હવે વિચારો કે એક જિનમૂર્તિ એવી હોય જેનાં નિર્માણની પાછળ એક તીર્થંકર ભગવાનની વાણીએ કામ કર્યું હોય તો એ મૂર્તિનું માહાત્મ્ય  કેટલું મોટું થઈ જાય ? આપણે લોકો આજે જે પ્રભુમૂર્તિનાં દર્શન કરીએ છીએ એ કોઈ શિલ્પીએ બનાવીને સંઘને કે લાભાર્થી પરિવારને સોંપી હોય છે અને સંઘ દ્વારા કે લાભાર્થી પરિવાર દ્વારા એની પ્રતિષ્ઠા સંપન્ન થઈ હોય છે . હવે વિચારો કે એક મૂર્તિ એવી હોય જે સ્વયં શાસનદેવીએ પ્રગટ થઈને માનવ લોકને સોંપી હોય તો એ મૂર્તિની ઉર્જા કેવી પ્રબળ હોય ? 

ત્રણ વાતો યાદ રાખજો .
૧ . મૂર્તિ એવી છે જેનું નિર્માણ દેવતા દ્વારા થયું છે અને જેની પૂજા દેવતાઓએ કરી છે . 
૨ . મૂર્તિ એવી છે જેના નિર્માણની પાછળ તીર્થંકર ભગવાનની વાણીએ કામ કર્યું છે . 
૩ . મૂર્તિ એવી છે જેને શાસન દેવતાએ પ્રગટ કરીને મનુષ્ય લોકને સોંપી છે . 
તમને એમ થશે કે આવી મૂર્તિ આજના સમયમાં કંઈ જગ્યાએ છે ? આપણે તરત જઈએ અને આ મૂર્તિનાં દર્શન કરીએ .  જવાબ ધ્યાનથી વાંચજો . આ મૂર્તિ આજે ગિરનાર મહાતીર્થનાં મુખ્ય જિનાલયમાં મૂળનાયક તરીકે બિરાજમાન છે . પ્રભુનું નામ છે : મહાપ્રભાવશાળી ત્રિલોકદિવાકર સાક્ષાત્ ચૈતન્યવંત દેવાધિદેવ શ્રી નેમિનાથ ભગવાન્ . 

૧ .  પાંચમા દેવલોકના ઇન્દ્ર બ્રહ્મ ઇન્દ્રએ પ્રભુની પ્રતિમાનું નિર્માણ કર્યું છે . પાંચમા દેવલોકના અગણિત દેવોએ આ પ્રતિમાને શાશ્વત પ્રતિમા માનીને વર્ષો વર્ષો વર્ષો સુધી ઉપાસના કરી છે .
૨ . ગઈ ચોવીસીના ત્રીજા તીર્થંકર  શ્રી સાગર ભગવાનની વાણીના પ્રભાવે પ્રભુની પ્રતિમાનું નિર્માણ થયું છે .
૩ . શાસનસુરી શ્રી અંબિકાદેવીએ આ મૂર્તિને અદૃશ્ય લોકમાંથી પ્રગટ કરીને એક તપસ્વી શ્રાવકને સમર્પિત કરી હતી  . 
ગિરનારના શ્રી નેમિનાથ ભગવાન્ સાથે પાંચમા દેવલોકના ઈન્દ્રનું વૈક્રિયબળ જોડાયેલું છે .
ગિરનારના શ્રી નેમિનાથ ભગવાન્ સાથે ગઈ ચોવીસીના  ત્રીજા તીર્થંકર ભગવાનનું  મહામંગલ વચન જોડાયેલું છે .
ગિરનારના શ્રી નેમિનાથ ભગવાન્ સાથે શાસનની અધિષ્ઠાયિકા શ્રી અંબિકાદેવીનું જીવંત ઉર્જાબળ જોડાયેલું છે . 

તમે ગિરનારના નેમિનાથ ભગવાનની સમક્ષ જ્યારે પણ ઉપસ્થિત થાઓ ત્યારે પ્રભુ સ્વરૂપ તીર્થંકર ભગવાનનાં દર્શન પણ કરજો અને પ્રભુમાં આ ત્રણ ત્રણ મહાન્ તત્ત્વનાં દર્શન પણ અવશ્ય કરજો .  ત્રણ વિશેષતાઓની પાછળ જે જે વાર્તાઓ છે એને આપણે આગળ આગળ જોઈશું .

( content copyright is reserved )

ઈગો મેનેજમેન્ટનું એક પુસ્તક વાંચ્યું હતું . એ પુસ્તક મારી પાસેથી ચોરાઈ ગયું . કોણ ક્યારે ચોરી ગયું ? ખબર જ ના પડી એટલે ફરીથી એ પુસ્તક વાંચવાનો મોકો મળ્યો નહીં . એકવાર વાંચ્યું હતું એમાં એક મુદ્દો યાદ રહી ગયો હતો . આપણને કુદરત કોઈ ને કોઈ શક્તિ જરૂર આપે છે . એવી શક્તિ જે બીજાની પાસે નથી અને આપણી પાસે છે . એવી શક્તિ જે બીજાની પાસે છે એના કરતાં વધારે સારી રીતે આપણી પાસે છે . આપણને મળેલી શક્તિ દ્વારા આપણે કોઈ કામ કરીએ છીએ અને કામ દ્વારા આપણે અહંકાર બનાવીએ છીએ . આવો ક્રમ ચાલતો રહે છે . એટલે કે આપણી શક્તિ આપણા અહંકારને પુષ્ટ કરવામાં વપરાતી રહે છે . 

એ પુસ્તકમાં એવું લખ્યું હતું કે તમારી પાસે જે શક્તિ છે એનો ઉપયોગ કરવાની જવાબદારી તમારી છે . તમે તમારી શક્તિનો ઉપયોગ ન કરો એટલે તમે તમારી જવાબદારીને ચૂકો છો . પરંતુ તમારી શક્તિનો ઉપયોગ કર્યા પછી અહંકાર બનાવવાની જવાબદારી તમારી નથી . શક્તિનો ઉપયોગ કરીએ એ જવાબદારી છે . શક્તિનો અહંકાર બનાવીએ એ બેજવાબદારી છે . ઈગો મેનેજમેન્ટનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે તમે જે પણ કામ કરો તે ફક્ત શક્તિનો ઉપયોગ કરવો છે એટલું જ યાદ રાખીને કરો . જે પણ કામ કરવું છે તે અહંકાર માટે કરવું છે એવો વિચાર બનવા જ ન દો . 

એક કામ તમે અહંકારમુક્ત રહીને કરો છો અને એક કામ તમે અહંકારનાં પોષણ માટે કરો છો . બંનેમાં ફરક છે . તમે અહંકાર મુક્ત રહીને કામ કરો છો એનો ફાયદો એ છે કે કામની સાથે તનાવ જોડાતો નથી , હારજીત જોડાતી નથી , લોકોની ચિંતા જોડાતી નથી . અહંકાર મુક્ત મનથી જે કામ કરીએ એ કામમાં આનંદનો પણ અનુભવ થાય છે અને શાંતિનો અહેસાસ પણ મળે છે . અહંકારથી પ્રેરિત થઈને જે કામ કરીએ છીએ એમાં તનાવ આવે છે , હારજીતનો પ્રશ્ન આવે છે , લોકોની ચિંતા આવે છે . અહંકારપૂર્ણ મનથી જે કામ કરીએ એમાં સાત્ત્વિક આનંદ અને વાસ્તવિક શાંતિનો અહેસાસ બનતો નથી . 

અહંકારની છાયાથી મુક્ત રહીને લેવાતો નિર્ણય બહુ સંતુલિત હોય છે .  અહંકારપૂર્ણ મનથી લેવાતો નિર્ણય મોટેભાગે અસંતુલિત હોય છે . ટાઇટેનિક જહાજ દરિયા ઉપરથી દોડી રહ્યું હતું ત્યારે એની સ્પીડ જરૂર કરતાં ઘણી વધારે હતી . ટાઈટેનિક થોડુંક ધીમું દોડતું હોત તો‌ હિમશિલાની પાસે પહોંચત નહીં . એ હિમશિલા કદાચ બાયપાસ થઈ જાત .  ટાઇટેનિક ધીમું દોડતું હોત તો હિમશિલાથી બચવા માટેની કામગીરી કરવામાં આસાની રહેત . ટાઇટેનિક ધીમું દોડતું હોત તો પરિસ્થિતિ ઘણી જુદી હોત . પરંતુ ટાઈટેનિક વધારે પડતી સ્પીડથી ભાગી રહ્યું હતું . એ અહંકાર પ્રેરિત નિર્ણય હતો .

ટાઇટેનિકના કેપ્ટનને એવું લાગતું હતું કે ટાઇટેનિક સૌથી મોટું જહાજ છે આ એક રેકોર્ડ બની ગયો છે .  ટાઇટેનિક સૌથી વધારે ઝડપથી દોડતું જહાજ છે એ પણ સાબિત થાય તો બીજો એક રેકોર્ડ બની જાય . વિશ્વનું સૌથી મોટું જહાજ પોતાના કદને કારણે ધીમું ધીમું આગળ વધ્યું એવા સમાચાર એમને મંજૂર નહોતા  . ટાઇટેનિકના કેપ્ટનને સમાચાર એ બનાવવા હતા કે વિશ્વનું સૌથી મોટું જહાજ , વિશ્વનું સૌથી ઝડપી જહાજ છે . એક રીતે યશ તો મળી જ ગયો હતો પણ એમને બીજી રીતે પણ યશ જોઈતો હતો . આ મહત્ત્વાકાંક્ષા હતી . મહત્ત્વાકાંક્ષાથી લેવાયેલો નિર્ણય જોખમની પરવા કરતો નથી . મહત્ત્વાકાંક્ષાથી મુક્ત માનસ દ્વારા લેવાયેલો નિર્ણય જોખમને આવવા દેતો નથી . કેપ્ટન અહંકારમુક્ત હોત તો ટાઇટેનિક ધીમા વેગે આગળ વધતું હોત . કોઈ જાનહાનિ કે કોઈ નુકસાન થાત જ નહીં . કેપ્ટનના અહંકારે , કેપ્ટનની મહત્ત્વાકાંક્ષાએ જહાજનો અને પ્રવાસીઓનો ભોગ લઈ લીધો .

તમે કોઈ પણ કામ કરો ત્યારે ભીતરના અહંકારને સંતૃપ્ત કરવાની લાલચ ન રાખો . અહંકાર અને લાલચ ખોટા નિર્ણય કરાવશે . અહંકાર હશે નહીં , લાલચ હશે નહીં , તો ખોટા નિર્ણય થશે નહીં . જે કામ અહંકારને સંતૃપ્ત કરવા માટે થાય છે એ કામ માનસિક શાંતિ આપી શકતું નથી . જે કામ અહંકારથી મુક્ત રહીને થાય છે એ કામ માનસિક શાંતિ આપી શકે છે . તમારે અહંકાર પાળીને અશાંતિ સુધી પહોંચવું છે કે અહંકાર છોડીને શાંતિ સુધી પહોંચવું છે એ તમે નક્કી કરી લો . ધર્મશાસ્ત્રનો ઉપદેશ સ્પષ્ટ છે આશયશુદ્ધિ વિનાનો ધર્મ આત્મા માટે લાભકારી બનતો નથી . 

અહંકાર પ્રેરિત પ્રવૃત્તિમાં આ માનસિકતા જોવા મળે છે : બીજા કોઈએ ન કર્યું હોય એવું બેસ્ટ કામ કરવું છે , દુનિયામાં આપણો ડંકો વાગવો જોઈએ , હું જે કરું એવું બીજા કોઈ ના કરી શકે , હવે પછી સૌથી વધારે પ્રશંસા આપણી જ થશે . અહંકારની છાયાથી મુક્ત પ્રવૃત્તિમાં આ માનસિકતા જોવા મળે છે : મારી પાસે જેટલી શક્તિ છે એનો પૂરેપૂરો ઉપયોગ કરી લેવો છે . દુનિયામાં મોટા કામ કરવાવાળા ઘણા બેઠા છે , આપણે નાના માણસ છીએ . જે કરવું છે એ બધું હમણાં જ કરી લેવું છે , પાછળથી કોઈ અફસોસ ના રહેવો જોઈએ . બેય માનસિકતામાં ફરક છે તે સમજાય છે . મોટા કામ કરતી વખતે અહંકારની છાયાથી મુક્ત રહેવું બહુ જરૂરી હોય છે‌ . મોટા કામ કરવાનો મોકો બધાને મળતો નથી . જેને આ મોકો મળે છે એ નસીબદાર હોય છે . જેણે મોટું કામ અહંકાર મુક્ત રહીને કર્યું હશે એને મોટું કામ કરવાનો મોકો વારંવાર મળશે . જેણે મોટું કામ , અહંકાર ઉભો રાખીને કર્યું હશે એને મોટું કામ કરવાનો મોકો બીજી વાર મળશે નહીં .

ભૂલ થાય તે પછી ભૂલમાંથી શીખવાનું હોય . ભૂલ ન થાય એ સર્વશ્રેષ્ઠ . માનો કે ભૂલ થઈ , હવે શું ? ભૂલનું પરિણામ ભોગવવાનું અને પછી ભૂલમાંથી કંઈક શીખવાનું . ટાઇટેનિકના કિસ્સામાં જેમણે ભૂલનું પરિણામ ભોગવ્યું એ જીવતાં ન બચ્યા . જે બચ્યા હતા એ ભીષણ ત્રાસદીને લીધે સૂનમૂન થઈ ગયા હતા . સમાચારો આખી દુનિયામાં ફેલાયા . ચાર વરસ પહેલાં દૈનિક ભાસ્કરમાં પદ્મનાભ લખે છે કે टाइटैनिक पर 64 जीवनरक्षक नौकाएं आ सकती थीं, लेकिन जहाज़ पर सिर्फ़ 20 नौकाएं थीं। इनमें से कई नौकाओं में पूरी क्षमता से लोग नहीं बिठाए गए थे। पहली नौका में 28 लोग थे, जबकि जगह उसमें 65 लोगों की थी । કોઈ મોટી ઘટના થઈ જાય એ પછી એનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે . દારૂણ ઘટનાઓમાંથી ઘણા બોધપાઠ મળતા હોય છે . 

એક ભ્રમણા પાળી લેવામાં આવી હતી કે Titanic ડૂબવાનું જ નથી . જેમ એક જૂઠ દસ જૂઠને ખેંચી લાવે છે એમ એક ભ્રમણા દસ ભ્રમણાઓને ખેંચી લાવે છે . દરિયાવાટે નીકળેલું જહાજ ડૂબવાનું હોય ત્યારે બચાવ માટે લાઈફ બોટ રાખવામાં આવે છે . મોટા જહાજમાં જેટલા યાત્રાળુ હોય એ દરેકને નાની નાની લાઈફ બોટમાં લઈ જઈ શકાય એવી વ્યવસ્થા કોઈ પણ જહાજ પર હોય જ છે . આ એટલી કોમન વાત છે કે આ વ્યવસ્થા ટાઇટેનિક પર હતી નહીં એ માનવામાં આવે જ નહીં . પણ મુખ્ય વાત ભ્રમણાની છે . લાઈફ બોટની જરૂર ક્યારે પડે ? જહાજ ડૂબવાનું હોય ત્યારે . ટાઈટેનિક થોડી ડૂબે ? ટાઇટેનિક ડૂબવાનું જ નથી એ ધારણાને લીધે લાઈફબોટ્સ ઓછી લેવામાં આવી હતી . રાખવી જોઈતી હતી ૬૪ . રાખી હતી ૨૦ . એક સર્વ સામાન્ય વ્યવસ્થા પણ ટાળી દેવામાં આવી હતી .

ધ્રુવ રાઠી જણાવે છે કે ટાઈટેનિક ડૂબી ના શકે આ માન્યતા જડબેસલાક રીતે પ્રવાસીઓનાં મનમાં ફીટ થઈ ગઈ હતી . જહાજ હિમખંડને ટકરાયું એ પછી પણ ઘણાખરા લોકો એમ જ માનતા હતા કે ભલે અકસ્માત્ થયો પણ જહાજ તો ડૂબવાનું જ નથી . ૨૦ લાઇફ બોટમાંથી પહેલી લાઈફ બોટ પાણીમાં ઉતરી ત્યારે એમાં ૬૫ લોકો બેસી શકતા હતા એને બદલે ફક્ત ૨૮ લોકો જ બેઠા . જહાજના સંચાલકોની બેદરકારી જુઓ . તેમને ખબર હતી કે જહાજ ડૂબી રહ્યું છે તેમ છતાં તેમણે બોટને અડધોઅડધ ખાલી રહેવા દીધી .‌ એ બોટમાં ફક્ત શ્રીમંતોએ જ બેસવાનું હતું એવો પણ વિચાર હતો અને ઘણાખરા પ્રવાસીઓને લાગતું હતું કે જહાજને કાંઈ જ થવાનું નથી એવી ભ્રમણા પણ હતી . 

બેદરકારી શબ્દ આપણે નાનપણથી શીખેલા છીએ . જે કામ આપણે કરી શકતા હોઈએ એ કામ ધરારથી ના કરીએ . જે કામ કરવું જરૂરી હોય છે એ કામ ન કરવાનું બહાનું શોધી કાઢીએ . ઉપેક્ષાવૃત્તિ માણસનાં મનમાં ક્યાંથી પ્રગટ થતી હશે , સમજાતું નથી . કોઈ કામ આપણે ભૂલી જઈએ એ અલગ સમસ્યા છે . પરંતુ કોઈક કામ એવા હોય છે , એ આપણે ભૂલતા નથી પરંતુ જાણી જોઈને એ કામ કરવાનું ટાળી દેતા હોઈએ છીએ . 
આજે આઠમ છે યાદ હોય છે . હું ઉપવાસ કરી શકું છું , યાદ હોય છે . છતાં ઉપવાસ કરવાનું ટાળી દઈએ છીએ . ઉપેક્ષા . પ્રતિક્રમણ ઊભા ઊભા કરવું જોઈએ ખબર હોય છે . તબિયત સારી હોય છે . એમ છતાં પ્રતિક્રમણ બેઠા બેઠા કરી લઈએ છીએ . ઉપેક્ષા . સવારે સમયસર ઉઠી જઈએ છીએ . પૂજા કરવા જઈ શકીએ એટલો સમય હોય છે આપણી પાસે . તેમ છતાં ટીવી કે મોબાઇલમાં સમય પસાર કરી દઈએ છીએ . ઉપેક્ષા . મારી પાસે જાપ કરવાનો સમય છે ખબર હોય છે છતાં આપણે નવકારનો જાપ કરતા નથી . ઉપેક્ષા . આપણી પાસે પૈસા હોય છે . કોઈ એક સારું કામ કરી શકીએ એવો મોકો પણ મળતો હોય છે . પરંતુ આપણે પૈસા પોતાની પાસે જ રહેવા દઈએ છીએ . ઉપેક્ષા . તમે જ્યારે કોઈ ઉપેક્ષા કરો છો ત્યારે તરત જ એ ઉપેક્ષા તમને નડે છે એવું બનતું નથી . ઉપેક્ષા કરી ત્યારે તો એમ જ લાગે છે કે કોઈ ફરક ના પડ્યો . Titanic નીકળ્યું ત્યારે એમ જ લાગ્યું હતું કે કોઈ ફરક નથી પડતો . જહાજ ડૂબવાનું જ નથી . 

પરંતુ જ્યારે કોઈ આફત આવે છે ત્યારે સમજાય છે કે જેની ઉપેક્ષા કરી છે એની ઉપેક્ષા કરવા જેવી નહોતી . આપણે પડોશીઓનું ઉપેક્ષા કરીએ છીએ . પરિણામે સંકટના સમયે એકલા પડી જઈએ છીએ . આપણે સંઘની ઉપેક્ષા કરીએ છીએ પરિણામે મોટી આરાધનાઓથી અને સામૂહિક આરાધનાઓથી વંચિત રહી જઈએ છીએ . આપણે તપની ઉપેક્ષા કરીએ છીએ પરિણામે જે કર્મો ખપી શકતા હતા એ કર્મો ખપાવવાના રહી જ જાય છે . આપણે સારા સમાચારની ઉપેક્ષા કરીએ છીએ , પરિણામે મોટી મોટી અનુમોદનાઓથી વંચિત રહીએ છીએ .

કોઈપણ પ્રવૃત્તિ સાથે જોડાયા હોઈએ ત્યારે એ પ્રવૃત્તિની સાથે જો નાનામોટા એકસો કામ જોડાયેલા હોય છે તો એ એકસોએ એકસો કામ પૂરા કરી લેવા જોઈએ . ૯૧ કે ૯૨ કામ કરીને અટકી ગયા તો તરત કોઈ નડતર દેખાશે નહીં . પરંતુ કોઈ બીજો માણસ એ જ પ્રવૃત્તિ કરશે અને એ પ્રવૃત્તિ સાથે જોડાયેલા સોએ સો કામને એ પૂરા કરી લેશે ત્યારે તમે પાછળ રહી જશો અને એ આગળ નીકળી જશે . તમે કરેલી ઉપેક્ષા તમને જ ભારે પડશે . તમારામાં જે જે કામ કરવાની આવડત છે એ દરેક આવડતનો કોઈને કોઈ ઉપયોગ કરતા રહેજો . ક્યારે કંઈ આવડત કંઈ રીતે ઉપયોગી બનશે એના તમને અંદાજ નથી . જે આવડત વપરાતી રહે છે એ આવડતને ઉપેક્ષાનો ઘસારો લાગતો નથી .  જે આવડત વપરાતી નથી એને ઉપેક્ષાનો ઘસારો લાગે છે . આપણી આવડત આપણી પોતાની ઉપેક્ષાને કારણે જ નકામી બની જાય એવું શું કામ કરવું ? લખતાં આવડે છે તો લખો . ગાતાં આવડે છે તો ગાઓ . ભક્તિ કરતાં આવડે છે તો કરો ભક્તિ . ગાથા ગોખતાં આવડે છે તો ગોખો ગાથા . લખવાની ઉપેક્ષા કરશો તો લખવાનો મોકો આવશે ત્યારે લખવાનું સૂઝશે નહીં . ગાવાની ઉપેક્ષા કરશો તો ગાવાનો અવસર આવશે ત્યારે ગાવાનું ફાવશે નહીં . તમે જેની ઉપેક્ષા કરો છો એને કુદરત તમારાથી દૂર લઈ જાય છે . તમે જેની ઉપેક્ષા નથી કરતા એને કુદરત તમારી સાથે રાખે છે . તમને કોઈ વસ્તુ ન મળી હોય એ ગરીબી છે . તમને મળેલી વસ્તુની તમે ઉપેક્ષા કરતા રહો એ બેદરકારી છે .

ટાઈટેનિક લેસન થ્રી કહે છે કે ગરીબી ગુનો નથી . બેદરકારી ગુનો છે . તમને મળેલી તકની ઉપેક્ષા નહીં કરતા . એ તક બીજીવાર ન પણ મળે . ઉપેક્ષા કરનારો પાછળથી બહુ પસ્તાય છે અને એ પસ્તાવો સહન કરવાનું ખૂબ અઘરું પડે છે .

મેનેજમેન્ટનો એક કાયમી નિયમ છે : બી પ્રિપેર્ડ . કોઈપણ પરિસ્થિતિ માટે પહેલેથી તૈયાર રહો . બધું સમુંસૂતરું ચાલે છે એનો અર્થ એ નથી કે કાયમ બધું સમુંસૂતરું જ ચાલવાનું છે . તકલીફ આવી શકે છે . તકલીફ ગમે ત્યારે આવી શકે છે .તકલીફ કોઈ પણ સ્વરૂપે આવી શકે છે . જે પહેલેથી તૈયાર છે તે સામનો કરી શકે છે . જે બીબાંઢાળ માનસિકતા રાખીને બેઠા છે , તેઓ કશુંક અણધાર્યું થવાનું છે એની કલ્પના કરી શકતા નથી .

માણસ મોટી મોટી મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ રાખે છે . માણસ મોટી મોટી હિંમત બનાવે છે . જૂના અનુભવોના આધારે માણસ પ્રચંડ આત્મવિશ્વાસ રાખીને બેઠો હોય છે કે જે ધાર્યું છે એ બધું કરી શકશું . વાત સાચી પણ છે કે હતાશા રાખીને બેઠા રહેવાય નહીં . પરંતુ વધારે પડતો આત્મવિશ્વાસ ઘાતક સાબિત થતો હોય છે . ઓવર કોન્ફિડન્સનાં કારણે ભલભલા ધુરંધરો થાપ ખાઈ ગયા છે . ટાઈટેનિકની સામે હિમખંડ આવી ગયો છે એની ખબર પડી ત્યારે ટાઇટેનિક પાસે બચવા માટે ફક્ત ૩૭ સેકન્ડ્સ જ હતી . પહાડ જેવું જહાજ તરત અટકી શકે કે ટર્ન લઈ શકે એટલો સમય બચ્યો જ નહોતો . અકસ્માત્ થયો જ .

આપણને આદત છે . કોઈપણ પ્રશ્ન આવે એટલે પહેલો પ્રતિભાવ આ જ હોય છે : ઊભા રહો , શાંતિથી વિચારવા દો . ભલાભઈ ! દરવખતે તમે કોઈને ઊભા રાખી ન શકો , દરવખતે તમને વિચારવાનો સમય મળવાનો નથી . પછી કરીશું કે પછી કહીશું એવી ભ્રમણામાં રહેવા જેવું નથી . મુસીબત આવશે ત્યારે , પછી નામની ગલી માટે કોઈ જગ્યા જ નહીં બચે .‌ જે કરવાનું હશે તત્કાળ કરવું પડશે . મોત અને મુસીબત પહેલેથી પૂછીને આવે છે એવું નથી .

મન મજબૂત રાખવું પડશે . મન શાંત રાખવું પડશે . મન પ્રસન્ન રાખવું પડશે . મન ડગી જશે તો મુસીબત માથે ચડી જશે . મન ડરી જશે તો મોત બગડી જશે . નિયતિમાં જે મુસીબત લખેલી હશે એ વેઠવાની જ છે . જે કાળે મરણ લખ્યું છે તે કાળે મરવાનું જ છે . તમારે પોતાની જાતને આદેશ કરવાનો છે એ મનની મજબૂતી , મનની શાંતિ અને મનની પ્રસન્નતા સાથે ક્યારે પણ કોઈ બાંધછોડ નહીં કરીએ . અચાનક મુસીબત આવી જશે ત્યારે મન વિચલિત નહીં થાય એવો સંકલ્પ રાખવાનો છે . અચાનક મૃત્યુ આવી જશે એ વખતે હિંમત ન તૂટે એની માટે જીવનભર ધર્મપ્રવૃત્તિ અને ધર્મભાવના સાથે જોડાયેલા રહેવાનું છે . Titanic પાસે બચવાનો ટાઈમ નહોતો એટલે એ ડૂબી ગયું . તમારી પાસે તૈયારી કરવાનો ટાઈમ છે . રોજેરોજ એવું કશું કે સાંભળો કે વાંચો જેનાથી તમારું મન મજબૂત બનેલું રહે . રોજે રોજ મનમાં એવા વિચારોનું પુનરાવર્તન કરો જેથી તમારું મન શાંતિ સાથે જોડાયેલું રહે . રોજેરોજ એવા લોકોની સંગતમાં રહો જેમના થકી તમારી પ્રસન્નતા અખંડ રહે .

તમે ઘણાબધા પૈસા કમાવાના ચક્કરમાં રહો છો , તમે ઘણાબધા લોકોને રાજી રાખવાની વેતરણમાં રહો છો , તમે ઘણું બધું ભેગા કરવાનું મન બનાવતા રહો છો . આમાં તમે એટલા ડૂબેલા રહો છો કે મન ઉપર કામ કરવાનું સાવ જ રહી જાય છે . જે રીતે પૈસા કમાવા માટે અલગ મહેનત કરવી પડે છે , જે રીતે રિલેશનશિપ માટે અલગથી જવાબદારી નિભાવવી પડે છે , જે રીતે સાધન સરંજામ વસાવવા માટે ઘણો પુરુષાર્થ કરવો પડે છે . એ જ રીતે મનને મજબૂત બનાવવા માટે અલગથી મહેનત કરવી પડે છે , મનને શાંત બનાવી રાખવા માટે અલગથી જવાબદારી નિભાવવી પડે છે અને મનને પ્રસન્ન રાખવા માટે અંતરંગ પુરુષાર્થ કરવો પડે છે . તમે ખાઓ પીઓ અને મોજ કરો – એના દ્વારા મનને મજબૂત બનાવી શકતા નથી . મનને મજબૂત બનાવવા માટે અલગથી પ્રક્રિયાઓ રચવી પડે છે .

મન ઢીલું પડી જાય એ મીની મરણ છે . મન અશાંત થઈ જાય એ મીની મરણ છે . મન દુઃખી થઈ જાય એ મીની મરણ છે . તમારી સામે કંઈ ઘડીએ કંઈ મુસીબત આવશે એ નક્કી નથી , કંઈ ઘડીએ મરણ આવશે એ નક્કી નથી . મુસીબત આવે કે મરણ , આપણું મન મજબૂત રહેશે , શાંત રહેશે અને પ્રસન્ન રહેશે એવો સંકલ્પ કરો . એ સંકલ્પને સાકાર કરવા માટે મન ઉપર જે કામ કરવું પડે એ કામ શરૂ કરી દો . ટાઇટેનિક પાસે ફક્ત ૩૭ સેકન્ડ્સ હતી . તમારી પાસે ઘણો સમય છે . આ નાનકડો લેખ જેણે લખ્યો એની પાસે લખવાનો ટાઈમ હતો માટે આ લેખ લખી શકાયો . તમે વાંચવાનું શરૂ કર્યું , તમારી પાસે સમય હતો માટે તમે આ લેખ પૂરો કરી શક્યા . અમુક લોકો પાસે સમય હોતો નથી . એ લોકો બિચારા કાંઈ કરી શકતા નથી .

ટાઈટેનિક લેસન ટુ કહે છે કે તમારી પાસે સમય છે , તમે ઘણું કરી શકો છો . તમારો વર્તમાન સમય , તમારા ભાવિ સમય માટે ઉપયોગી બનવો જોઈએ . જેમની પાસે સમય નથી એ કશું કરી શકતા નથી . જેમની પાસે સમય છે એ ઘણું કરી શકે છે . તમારી પાસે સમય છે એ મોટી વાત છે . તમે તમારા સમયને પ્રોડક્ટિવ બનાવો છો એ ઘણી મોટી વાત છે .

Titanicનું નામ કોણ નથી જાણતું ? ૩૧ મે , ૧૯૧૧માં જહાજ લોન્ચ થયું .  દુનિયાનું સૌથી મોટું જહાજ હતું . ૧૦ એપ્રિલ ૧૯૧૨માં સાઉથેમ્પટનથી નીકળ્યું . ૧૪ એપ્રિલ ૧૯૧૨માં હિમખંડ સાથે ટકરાઈને ડૂબ્યું . ૧૫૦૦ લોકો મર્યાં . ૪૫ કરોડના ખર્ચે Titanic બન્યું હતું . ૧૭ માળની બિલ્ડીંગ જેટલું ઊંચું હતું . ત્રણ ફૂટબોલ મેદાન જેટલું લાંબું હતું . રોજના ૮૦૦ ટન કોલસાની ખપત થતી હતી . પ્રવાસીઓના સામાનનું વજન હતું ૯૦૦ ટન . રોજનું ૧૪૦૦૦ ગેલન પાણી વપરાતું હતું . સીટીનો અવાજ ૧૧ માઈલ દૂર સુધી સંભળાતો હતો . જહાજની ફર્સ્ટ ક્લાસ ટિકિટ હતી બે લાખ ચાલીસ હજારની . આજે આ ટિકિટ ૫૦ લાખની થાય . ૨૨૨૩ પ્રવાસીઓ હતા .  

શું કામ ડૂબ્યું આ જહાજ ? દરિયામાં દૂર દૂર સુધી જોવા માટે દૂરબીનની જરૂર પડે છે . મોટી મોટી તૈયારીઓ સાથે જહાજ નીકળ્યું હતું પરંતુ કિનારાથી દૂર નીકળી ગયા પછી ખબર પડી હતી કે જહાજમાં દૂરબીન મળી રહ્યું નથી . દૂરબીન નહોતું એટલે દૂર સુધી નજર ના રહી . રાતના સમયે ઊંચા વોચ ટાવર પરથી દરિયા પર નજર રાખી રહેલા વોચમેનને , દૂરબીનના અભાવે પેલી હિમશિલા દૂરથી દેખાઈ નહીં . હિમશિલા એકદમ નજીક આવી પછી જ દેખાઈ . બચાવ માટે કોઈ કંઈક કરે એટલામાં તો એ ટકરાઈ ગઈ . જહાજ ગયું . એ જમાનાના હિસાબે ટાઈટેનિકમાં સેવન સ્ટાર સુવિધા હતી . બધું જ અકલ્પનીય અને અવિશ્વસનીય રીતે મોંઘું હતું . મોટા શહેરમાં ન મળે એ બધી સામગ્રી ટાઈટેનિક પર મળતી . વિશ્વના સૌથી ઐશ્વર્યસંપન્ન મહેલમાં જે ન મળે એ ટાઇટેનિક પર મળતું . બધું હતું . બસ , એક દૂરબીન નહોતું . એમાં માર પડી ગયો .

કોઈપણ કામ સરસ રીતે પાર પડે તેની માટે સાંગોપાંગ તૈયારી કરવી પડે છે . પડશે એવા દેવાશે એ પોલિસી ક્યારેય કામ આવતી નથી . મોટામાં મોટી ટાંકીનું પાણી ફક્ત એક તિરાડને કારણે ખાલી થઈ જતું હોય છે . આખી ટાંકી જેણે બનાવી હોય એ એક તિરાડ ઉપર ધ્યાન ન આપે એનું પરિણામ એ આવે કે ટાંકી નકામી થઈ જાય . આપણે કરેલી ભૂલ નાની હોય એને આપણે લાઈટલી લેતાં હોઈએ છીએ . આપણા ઉદ્ગારો કેવા હોય છે , જુઓ . આટલું તો ચાલે હવે . જેટલું છે એટલું સારું છે . આટલી નાની વાતનું ટેન્શન શું કામ રાખો છો . આ વલણ છેવટે ભારે પડે છે . મોટું ઓપરેશન કરનારો ડોક્ટર , બેભાન થવાનું નાનું અને સસ્તું ઇન્જેક્શન આપવાનું ભૂલી જાય તો પણ ઓપરેશન નિષ્ફળ જતું હોય છે . મોટું નુકસાન મોટી ભૂલને જ કારણે થાય છે એવું નથી . મોટું નુકસાન નાની ભૂલને કારણે પણ થાય છે . ભૂલ નાની છે એટલે કરાય , ભૂલ મોટી છે એટલે ન કરાય એવું નથી હોતું .

માસક્ષમણની ઈચ્છાથી રોજ ઉપવાસ કરનારો ૨૮મા ઉપવાસના દિવસે ભૂલથી ખાઈ લે એ વખતે ભૂલ નાની હોય છે પણ નુકસાન મોટું થાય છે . સરસ મજાનું ગીત ગાઈ રહેલો ગાયક કલાકાર એક સેકન્ડ માટે સૂર ચૂકે છે એમાં આખું ગીત બરબાદ થઈ જાય છે . ભૂલ ન નાની હોય છે , ન મોટી હોય છે . ભૂલ ફક્ત ભૂલ હોય છે . દરેક ભૂલની સજા નિશ્ચિત છે . દરેક ભૂલ પોતપોતાના તરફથી કોઈ નુકસાનની બક્ષિસ આપે જ છે . કંઈ રહી ગયું હોય તો બેપરવા નહીં રહેવાનું . આપણે સો ટકા લાવી શકતા હોઈએ તો અઠ્ઠાણું ટકા પર અટકી નહીં જવાનું . જે વખતે જે કરવાનું છે એ કરવું જ પડે . જે વખતે જે હોવું જોઈએ એ હોવું જ જોઈએ . ઘણુંબધું હાજર હોય છતાં એકાદ વસ્તુ ગેરહાજર છે , એની ચિંતા ન કરીએ એનાથી શું થાય ? ટાઇટેનિક ડૂબી જાય . 

આપણને પહેલેથી ખબર હોય છે કે આ કામ કરવાનું છે . છતાં આપણે પૂરતી તૈયારી કરતા નથી . આપણે એવી અપેક્ષા રાખીએ છીએ કે પરિણામ પૂરેપૂરું મળે . પરંતુ , પૂરેપૂરી તૈયારી આપણે કરતા નથી . ભૂલી જવાની આદત બહુ વિચિત્ર છે . આ રહી ગયું અને એ રહી ગયું એવી વીમાસણ પાછળથી થયા કરતી હોય છે . પહેલેથી પૂરેપૂરા સજાગ રહ્યા હોઈએ તો કંઈ ના રહી જાય . આવનારા એક મહિનામાં આપણે શું કરવાનું છે એનો અંદાજ આપણને હોવો જોઈએ અને મુજબની તૈયારી આપણે કરી લેવી જોઈએ . આવનારા એક વર્ષમાં આપણે શું કરવાના છીએ એનો અહેસાસ આપણને હોવો જોઈએ અને એ મુજબની તૈયારી થઈ જ જવી જોઈએ . આવનારા જન્મમાં આપણે સદ્ ગતિમાં જવાનું છે એવો સંકલ્પ પાકો હોવો જોઈએ અને એ મુજબ જ જીવનનું ધારાધોરણ નક્કી કરી લેવું જોઈએ . ટાઈટેનિક પર બધું જ હોય અને ફક્ત દૂરબીન જ ન હોય એ ના ચાલે . જિંદગીમાં આગામી સમય માટેની તૈયારીઓ અધૂરી ન હોય એ બિલકુલ ન ચાલે . જેમણે તૈયારી કરી હોય છે એ ભૂલ નથી કરતા . જે ભૂલ કરે છે એમણે તૈયારી કરી નથી હોતી .

ટાઈટેનિકનું લેસન વન કહે છે કે દર વખતે પાક્કું ચેક કરી લો કે આપણે કંઈ ભૂલી તો નથી ગયા ? જે યાદ રાખો છો એ કામ આવે છે , જે કંઈ ભૂલી જાઓ છો એ ભારે પડે છે . વેરઝેર ભૂલી જઈએ એ ચાલે , ખરાબ અનુભવો ભૂલી જઈએ એ ચાલે . કામની વસ્તુ ભૂલી જઈએ એ બિલકુલ ન ચાલે .

જેમણે મોટી સફળતા મેળવી લીધી છે તેઓ બહુ નમ્ર હોય છે . શ્રીમંત હોવા છતાં સાદગીથી રહેશે . વિદ્વાન્ હોવા છતાં સરળ વાતો કરશે . શક્તિશાળી હોવા છતાં હાથ જોડીને વાત કરશે . મહાન્ લોકો તમને મળશે ત્યારે નમ્રતાથી વાત કરશે . મહાન્ લોકો તમને આદર જ આપશે . તેઓ વ્યસ્તતાને કારણે નહીં મળશે એ વાત અલગ છે , બાકી એ જ્યારે પણ મળશે ત્યારે નમ્રતા બનેલી રહેશે . 

મહાન્ લોકોનો આદર જેમને મળે છે એ લોકો પોતાને મહાન્ માનવા લાગે છે ત્યારથી સમસ્યા શરૂ થાય છે . મહાન્ બનવા માટે મહાન્ પુરુષાર્થ કરવાનો આવે છે . વર્ષો સુધી મહેનત થાય છે . કેટકેટલી પરીક્ષાઓમાંથી પસાર થવાનું રહે છે . ધીમે ધીમે પ્રક્રિયા થતી રહે છે અને એક દિવસ દુનિયાને દેખાય છે કે આ વ્યક્તિ મહાન્ બની ગઈ . પુરુષાર્થ કર્યા વગરની , મહેનત ઉઠાવ્યા વગરની , પરીક્ષાઓ આપ્યા વગરની અને પ્રક્રિયાઓમાંથી ગુજર્યા વગરની જિંદગી જીવનારાઓ ક્ષણિક સુખ શોધતા હોય છે .  કોઈ મહાન્ તરીકે પ્રસિદ્ધ બનેલી વ્યક્તિ એમને મળે અને એ વ્યક્તિ તરફથી આદર પણ મળે ત્યારે એમને એવું લાગવા માંડે છે કે આપણે પણ મહાન્ થઈ ગયા . મહેનત કર્યા વગર મળેલી એ સફળતા કેવલ અહંકાર પોષક બની જાય છે . 

મહાન્ વ્યક્તિઓ પાસેથી આપણને આદર મળે અને એ આદર દ્વારા આપણને પ્રોત્સાહન મળે ત્યાર સુધી વાંધો નથી . પરંતુ મહાન્ વ્યક્તિઓ પાસેથી આપણને આદર મળ્યો એનાથી મનમાં ખોટી આત્મ સંતુષ્ટિ ના ઊભી થવી જોઈએ . એમના તરફથી જે આદર‌ મળે છે એ આદરની કદર થવી જોઈએ . આદરની કદર ન થાય એવું બનશે કેમ કે મહાન્ લોકો ખૂબ ખૂબ નમ્ર રહેશે આપણી સાથે . આપણી એક ભ્રમણા છે કે જે નબળો હોય છે એ નમ્ર હોય છે . મહાન્ લોકોની આપણે કદર ન કરી શક્યા હોઈએ એની પાંચ નિશાની છે .

૧ . એમની પાસે બેસીને એમની વાતો સાંભળવાનો મોકો હોય ત્યારે આપણે બીજી કોઇક જગ્યાએ બેસી જઈએ કે બીજું કોઈક કામ કરવા જતા રહીએ . એમના હાથેથી કામ થયા છે એ આપણે નથી કરી શકવાના , એ જેવા વિચાર કરી શકે છે એવા વિચાર આપણે નથી કરી શકવાના , એ જે આપી શકે છે બીજા કોઈ પાસેથી નથી મળવાનું છતાં આપણે ત્યારે બીજે ક્યાંક જતા રહ્યા જ્યારે એમની વાતોને સાંભળવાનો મોકો હતો . એમની સાથે સમય વીતાવી શકાય એવું હોવા છતાં આપણે આપણો સમય બીજા કોઈને આપી દીધો . એનાથી સાબિત શું થયું ? કાંઈ નહીં .
૨ . એ આપણી સાથે સરળતાથી વાત કરતા હતા એનો ફાયદો ઉઠાવીને આપણે એમને સલાહ આપવા માંડ્યા , ઉપદેશ આપવા માંડ્યા , ભૂલો કાઢવા માંડ્યા . એમના જેવું કામ આપણે ક્યારેય કરી શકવાના નથી . એમના હાથે જે કામ થયું એ ઘણું મોટું હતું . જે કામ મોટું હતું એની પ્રશંસા કરી હોત તો સારું લાગત . પરંતુ એકાદ નાનું કામ બાકી હતું એને મુદ્દો બનાવીને આપણે એમને શિખામણો આપી દીધી . આવું બધું સંભળાવી દીધા પછી આપણે ઘમંડનો અનુભવ કર્યો કે જુઓ આટલા મોટા માણસને મેં મોઢામોઢ કહી દીધું . મહાન્ વ્યક્તિ પાસે બેસીને મહાન્ બનવાનું માર્ગદર્શન લેવું જોઈતું હતું . એને બદલે આપણે મહાન્ વ્યક્તિને માર્ગદર્શન આપવા બેસી ગયા . કેવી કમાલ ?
૩ . મહાન્ વ્યક્તિ પાસેથી જે મળે તે મેળવવાનું જ હોય , તે સિવાય પણ એક કામ કરવાનું હોય : આપણે જે મહાન્ વ્યક્તિને મળ્યા એમણે જે જે ઉત્તમ કાર્ય કર્યાં છે એની પૂરેપૂરી જાણકારી એમનાં શ્રીમુખે મળે એ રીતે એમની સાથે પ્રશ્નોત્તરી કરવી જોઈએ . આપણે એમની પાસે બેસીને પણ આપણી લાઈફની એવી જ વાતો કરતાં રહીએ છીએ જે કોઈ રીતે ઉપયોગી કે સ્ટાન્ડર્ડ હોતી નથી . મહાન્ વ્યક્તિ પાસે બેસીએ ત્યારે એ વ્યક્તિનાં સ્તરની જ વાતો એમની સાથે કરવાની હોય . મહાન્ વ્યક્તિ સાથે બેઠા પછી એમની સાથે આપણે આપણાં સ્તરની પામર વાતો જ કરતા રહીએ છીએ ત્યારે મહાન્ વ્યક્તિની મહાનતાનું માન સચવાતું નથી . 
૪ . મહાન્ વ્યક્તિ પાસે બેસીને પોતાનો સ્વાર્થ સાધવાની કોશિશ પણ અમુક લોકો કરતા હોય છે . એમની માટે મહાન્ વ્યક્તિ મહત્ત્વપૂર્ણ નથી . એમની માટે પોતાનો સ્વાર્થ મહત્ત્વપૂર્ણ છે . મહાન્ વ્યક્તિ મળ્યા હોય ત્યારે પોતાના સ્વાર્થ ભૂલી જવા જોઈએ . એને બદલે પોતાના સ્વાર્થને સાધવા માટે જ મહાન્ વ્યક્તિ સાથે જોડાઈએ આનાથી વધારે મોટી વિચિત્રતા શું હોઈ શકે ?
૫ . મહાન્ વ્યક્તિને મળીએ એ વખતે એમની માટે પોઝિટિવ માઈન્ડ સેટ રાખવું જોઈએ . પોઝિટિવ માઈન્ડ સેટ નહીં હશે તો શું થશે ? એમને મળ્યા પછી એમની નિંદા કરવા માંડશું . એમની માટે ખોટી વાતો ફેલાવશું . તેમણે શું ભૂલ કરી , એમણે શું ખોટું કર્યું એની ઉપર જ ફોકસ બનાવશું . એમને ઉલ્ટા જવાબ આપશું . એમનો અનાદર કરીશું . એમને તકલીફ આપશું . મહાન્ વ્યક્તિ તમારી સાથે નમ્ર વ્યવહાર કરે છે એ પણ એમની મહાનતા જ છે . એમની નમ્રતાની સામે સામે આપણે કોઈપણ પ્રકારનો અનુચિત વ્યવહાર કરીએ એ આપણી માટે શોભાસ્પદ ઓછું છે . 

આ પાંચ નિશાનીઓ એવી છે જેનાથી આપણે એવું સાબિત કરવા માંગીએ છીએ કે આપણે પણ મહાન્ છીએ . આપણા અહંકારને પોષવામાં આ પાંચ હરકતો બહુ કામ આવે છે . આ પાંચેય બાબતોથી મહાન્ વ્યક્તિઓ દૂર રહે છે આ કારણે જ એ મહાન્ વ્યક્તિ ગણાય છે . મહાન્ વ્યક્તિ એટલે ઉત્તમ ગુણોથી સંપન્ન વ્યક્તિ . મહાન્ વ્યક્તિ એટલે ઉત્તમ કાર્યોને સંપન્ન કરનાર વ્યક્તિ . તમે મહાન્ વ્યક્તિને મળો ત્યારે આ પાંચેય બાબતોથી મુક્ત રહેજો . 

આપણે બે પાંચ સારા કામ કરી લઈએ છીએ અને પોતાને મહાન્ સમજવા માંડીએ છીએ . પછી એવું થાય છે કે હું મહાન્ છું એવી ભ્રમણાને લીધે , આપણે આપણી સમક્ષ કે આપણી આસપાસ કોઈ મહાન્ વ્યક્તિ ઉપસ્થિત હોય એમને સાચી રીતે આદર આપી શકતા નથી . એ મહાન્ વ્યક્તિ આપણી સાથે આદરપૂર્વક વાત કરે તો આપણે એમના આદરની કદર પણ નથી કરી શકતા . આ એવી ભૂલ છે જે સમજાતી પણ નથી . આ એવી ભૂલ છે જેને કારણે આપણે પોતે ઘણું મોટું નુકસાન પણ વહોરી લેતાં હોઈએ છીએ . આપણી સમક્ષ કે આપણી આસપાસ રહેલા મહાન્ લોકો સાથે કેવો વ્યવહાર કરાય અને કેવો વહેવાર ન કરાય એનું એનાલિસિસ આ પાંચ વાતો દ્વારા કરજો . તમને સમજાશે કે તમારે ક્યાં ક્યાં ફેરફાર કરવાનો છે .

કોઈ મારી પ્રશંસા કરે ત્યારે મારે શું કરવાનું ? પાંચ કામ કરાય . 

એક , જેણે મારાથી વધારે સારાં કામ કર્યાં છે એને યાદ કરીને હું મારી જાતને પામર ગણું .

બે , મારા હાથે જે જે ભૂલો થયેલી છે અને એ ભૂલોને કારણે જે જે નુકસાન થયેલાં છે , એને યાદ કરું અને મારા ઘમંડને અટકાવી દઉં ‌. 

ત્રણ , જે પ્રશંસા કરે છે એની ગુણદૃષ્ટિ સારી છે એમ વિચારીને એની ગુણદૃષ્ટિની અનુમોદના કરૂં .

ચાર , મેં જે કામો નથી કર્યાં અને મારે જે કામો કરવાના બાકી રહ્યા છે એને યાદ કરીને પોતાની જાતને ઠપકો આપું .

પાંચ , જે થયું છે તે પ્રભુની કૃપાથી અને પ્રભુ એ આપેલા પુણ્યના પ્રતાપે થયું છે એમ વિચારું અને કર્તૃત્વભાવથી મુક્ત થઈ જઉં . 

કોઈ મારી પર પ્રશંસા કરે ત્યારે એ કરનારને અટકાવવાની કોશિશ કરું એ પણ એક સારું ઓપ્શન છે . 

દર વખતે લાંબુ લાંબુ લખવાની જરૂર નથી હોતી . તમે વાચક છો . બિટ્વિન ધ લાઈન્સ વાંચતા પણ શીખો .

વરસાદની મોસમમાં પાંચ વરસની નાનકડી દીકરીને લઈને પિતા ખેતરના રસ્તે જઈ રહ્યા હતા . અચાનક આંધી આવી . વાયરો તોફાને ચડ્યો . વરસાદ શરૂ થયો . ચાલતાં ચાલતાં રસ્તે પાળી વગરનો એક પૂલ આવ્યો . પૂલ વધારે પહોળો હતો નહીં . વરસાદને લીધે પૂલ પરથી પાણીના રેલા નદી તરફ વહી રહ્યા હતા .

પિતાએ દીકરીને કહ્યું : બેટા , મારો હાથ પકડી લે . 
દીકરીએ કહ્યું : પિતાજી તમે મારો હાથ પકડી લો .
પિતાજીએ પૂછ્યું : તું મારો હાથ પકડે કે હું તારો હાથ પકડું એમાં શું ફરક પડે ? 
દીકરીએ કહ્યું : બહુ ફરક પડે , પિતાજી . મારો હાથ કમજોર છે . હું તમારો હાથ પકડું . પણ મારી પક્કડ મજબૂત બનશે નહીં એટલે હાથ છૂટી જશે . તમારો હાથ મજબૂત છે એટલે તમે મારો હાથ પકડશો ત્યારે પક્કડ જ એવી મજબૂત બનશે કે હાથ છૂટશે નહીં . 

દીકરીનો જવાબ સમજવા જેવો છે . હાથ પકડીએ પછી હાથ છૂટવો ન જોઈએ . હાથ પકડ્યા પછી હાથ છૂટી જાય એવું ના ચાલે . સંબંધ વ્યક્તિ સાથે જોડાય છે . તમે જોડાયા એટલે તમે હાથ પકડ્યો . તમારાં જીવનમાં લોંગ ટર્મ રિલેશન કેટલાં છે એ જુઓ . અમુક રિલેશન તૂટી ગયાં છે . અમુક રિલેશનમાંથી આત્મીયતા તૂટી ગઈ છે . જે તૂટ્યું એમાં સામા માણસની ભૂલ હતી એવો ખુલાસો તમે કરી શકો છો અને તમારો ખુલાસો ખોટો હોઈ શકે છે . દીકરીની વાત સમજવા જેવી છે . જે હાથની પક્કડ મજબૂત નથી એ હાથ છૂટી જાય છે . કોઈ જગ્યાએ તમારે સમજદાર રહેવાનું હતું . તમે સમજદાર ન રહી શક્યા એટલે રિલેશનમાં ગડબડ ઊભી થઈ છે . સમજદારી એટલે શું એ તમારે જાતે શોધવાનું છે . સમજદારીને તમે જાતે ન સમજી શકો એ બહુ મોટી કરુણતા છે . બીજાના સમજાવવાથી જે આવે એ સમજદારી નથી . પોતાની મેળે જે સમજાય એ જ સમજદારી છે . લોકો સામા માણસને સમજદારી કેળવવાના ઉપદેશ આપતા હોય છે . લોકો ખુદ પોતાને સમજદાર બનાવતા નથી .

સારું કામ હાથમાં લઈએ તો એ રીતે લઈએ કે સારું કામ હાથમાંથી છૂટે નહીં . હાથમાં લીધેલું સારું કામ છૂટી જાય એમાં ભૂલ કોની ? કામની ? ના . કામની ભૂલ નથી . ભૂલ કામ હાથમાં લેનારની છે . એણે કામ માટેની જવાબદારીનો વિચાર કર્યો નહીં . દરેક કામ એક જવાબદારી છે . સભાનતા રાખવાની છે કે હું આ કરીશ , મારે આ કરવું જોઈએ , મારે આ કામ કરવાનું જ છે . કામ સ્વાર્થ માટે ન કરીએ . સ્વાર્થ સચવાશે નહીં તો કામ છૂટી જશે . કામ અહંકાર માટે ન કરીએ . અહંકાર સચવાશે નહીં તો કામ છૂટી જશે . કામ જવાબદારી માટે કરીએ . જવાબદારીનું ભાન હશે તો કામ છૂટશે નહીં . કમજોર હાથની પક્કડ છૂટી જતી હોય છે . મજબૂત હાથની પક્કડ છૂટતી નથી .

સુવિહિતશિરોમણિ તપાગચ્છાધિરાજ પૂજ્યપાદ આચાર્ય ભગવંત શ્રીમદ્ વિજય રામચંદ્રસૂરીશ્વરજી મહારાજાના સમુદાયનું અણમોલ રત્ન આગમવિશારદ પૂજ્યપાદ આચાર્ય ભગવંત શ્રીમદ્ વિજય અક્ષયભદ્રસૂરીશ્વરજી મહારાજા આજે કાળધર્મ પામ્યા . જ્ઞાનીની વિદાય અસહ્ય બનતી હોય છે . એમની પાંચ વિશેષતાઓ હંમેશા યાદ રહેશે . 
૧. એમણે આગમોનું ઊંડું અવગાહન કર્યું હતું
પરમાત્માની મૂળવાણી આગમ સૂત્રોમાં સચવાયેલી છે . શ્રી સુધર્મા સ્વામીજી મહારાજાથી માંડીને આજ સુધી ગુરુ પરંપરા દ્વારા આગમનું અધ્યાપન ચાલુ રહ્યું છે . ગુરુપરંપરા દ્વારા એમને આગમવાચના મળી હતી . એમના જ્ઞાનગુરુ તરીકે પૂજ્યપાદ આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય પ્રેમસૂરીશ્વરજી મહારાજાનું નામ અવશ્ય આવે . એમનાં માર્ગદર્શનમાં આગમો વાંચ્યા . આગમના પદાર્થો આત્મસાત્ કર્યા . આગમના ટીકાકાર મહર્ષિઓ જે રીતે આગમના પદાર્થોને સમજાવે એ રીતે શ્રી અક્ષયવિજયજી મહારાજ આગમના એક એક રહસ્યો ખોલીને પદાર્થોને સમજાવતા હતા . ઉપદેશ આપવાનું ઘણું સરળ છે . પદાર્થો ખોલીને સમજાવવા એ અઘરું છે . એમનો પદાર્થ બોધ ઉત્કૃષ્ટ હતો અને એમની પાસે પદાર્થ બોધ આપવાની શક્તિ પણ ઉત્કૃષ્ટ હતી . કેટલાય સાધુ સાધ્વીઓએ એમની પાસે આગમોનો અભ્યાસ કર્યો છે . જેમણે એમની પાસે આગમો વાંચ્યા હોય એમને પદાર્થોની જે સ્પષ્ટતા મળી હોય એ કોઈ અનેરી હોય . દરેક પદાર્થ સાથે એ પોતાનું ચિંતન જોડતા અને એમનું પોતાનું ચિંતન હંમેશા માર્ગાનુસારી રહેતું . 
૨ . તેઓ શાસ્ત્રશુદ્ધ શૈલીના વ્યાખ્યાનકાર હતા 
તેઓ છટાદાર શૈલીમાં વ્યાખ્યાન આપતા . બુલંદ અવાજે બોલે . શ્રોતાઓને પ્રેમથી ઠપકારે પણ ખરા . એમની પ્રરૂપણા શાસ્ત્ર આધારિત જ રહેતી . પોતાનાં મનમાં સૂઝેલા તુક્કાઓના આધારે એ બોલતા નહીં . કોઈ એક પંક્તિ કે કોઈ એક શ્લોકનો આધાર લે , એમાંથી કોઈ એક મુદ્દો તારવે અને મુદ્દાનું સરળ વિશ્લેષણ કરે . નિરૂપણ એટલું સરળ હોય કે આ કોઈ શાસ્ત્રની ગંભીર વાત છે એવું લાગે જ નહીં પરંતુ એ શ્લોક કે પંક્તિ ટાંકે ત્યારે સમજાય કે ઓહો , આ વાત આ શાસ્ત્રમાં આ રીતે લખવામાં આવી છે . એમનું વ્યાખ્યાન સાંભળીને જે ઉભો થાય તે બે પાંચ શાસ્ત્રીય પદાર્થો લઈને જ જાય એ નક્કી . એમની વ્યાખ્યાનશૈલી ઉપર પૂજ્યપાદ આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય રામચંદ્ર સૂરીશ્વરજી મહારાજાની ઊંડી અસર જોવા મળતી .
૩ . તેઓ સક્ષમ રચનાકાર હતા 
કોબાના દેરાસરમાં શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનની મૂર્તિ ઉપર વર્ષે એકવાર સૂર્ય કિરણનો તેજલિસોટો આવે છે . શ્રી સાગરજી સમુદાયના એક મહાત્માએ મને કહ્યું હતું કે એકવાર આ સૂર્ય કિરણ પ્રભુ મૂર્તિ પર આવ્યું ત્યારે શ્રી અક્ષય વિજયજી મહારાજ સાહેબ દર્શનાર્થે ત્યાં જ બેઠા હતા . જ્યાં સુધી મૂર્તિ ઉપર સૂર્યકિરણનો સ્પર્શ બનેલો રહ્યો ત્યાર સુધી તેઓ અભિનવ સ્તવન તત્કાળ રચતા ગયા અને ગાતા ગયા . હાથમાં કાગળ પેન લીધા વગર નવી રચના કરવી એ સહેલું નથી . તેઓ ભગવાનની સામે જોતાં જોતાં મનમાં જે આવ્યું એ રચતા ગયા અને જે રચાતું ગયું તે ગાતા જ રહ્યા , ગાતા જ રહ્યા . ઘણીબધી નવી પંક્તિઓ એક પછી એક આવતી જ ગઈ , આવતી જ ગઈ . કમાલની રચનાશક્તિ હતી . શ્રી પ્રેમસૂરિદાદાનાં માર્ગદર્શનમાં અભિનવ કર્મસાહિત્યસર્જનનો જે મહાયજ્ઞ મંડાયો હતો એમાં હજારો શ્લોક પ્રમાણ સંસ્કૃત લેખન એમના હાથે થયું હતું . સંસ્કૃતમાં લખવું અઘરું છે . સંસ્કૃતમાં એવું લખવું જેના દ્વારા પદાર્થનું વિસ્તૃત નિરૂપણ થયું હોય એ તો વધારે અઘરું છે અને મહાજ્ઞાની શ્રી પ્રેમસૂરિદાદાની સ્વીકૃતિ મળે એવું લખવું તો એકદમ જ અઘરું છે . એમ કહેવામાં કોઈ અતિશયોક્તિ નહીં થાય કે તેઓ સમર્થ શાસ્ત્રકાર હતા . એમણે લખેલી સંસ્કૃત ટીકા વાંચો , તમને આ વાત સાચી જ લાગશે . 
૪ . એમનું પુણ્ય વિશિષ્ટ કક્ષાનું હતું 
એમની પાસે નવકારવાળીઓ મોંઘામાં મોંઘી હોય . એમની ઘડિયાળ ચીલાચાલુ ન હોય . કામળી હોય , આસન હોય , જે પણ હોય બધું બહુ સરસ હોય . જોવાથી સમજાય કે એમના ભક્તો શક્તિશાળી છે . એવું નહોતું કે એમને શોખ હતો . એમને ભક્તો જ એવા મળતા કે એમની પાસે ઉત્તમ વસ્તુઓ બરોબર પહોંચી જતી . પોતાની પાસે એમણે બધું સંઘરીને રાખ્યું નહોતું . જ્યારે જેને જે આપવાનું હોય એ આપતા . એમણે મંત્ર શાસ્ત્રનો અભ્યાસ ઘણો કર્યો હતો , મંત્ર સાધનાઓ ઘણી કરી હતી એટલે એમનું પુણ્ય જાગતું રહેતું . છેલ્લા સમયમાં એમની સેવા અનેક અનેક મુનિ ભગવંતો ખૂબ શ્રદ્ધાપૂર્વક , ખૂબ અહોભાવપૂર્વક કરતા હતા . એમની સેવા જે રીતે થઈ એનાથી સમજાય કે એમનું પુણ્ય હંમેશા ઊંચું જ રહ્યું છે . 
૫ . તેમણે સમાધિ માટે સ્વભાવ પરિવર્તન કર્યું હતું 
અંતિમ સમયની સમાધિ આસાનીથી મળતી નથી . સ્વ ની ઉપર જે ઘણું ઘણું કામ કરે તે જ સમાધિને પાત્ર બને છે . પૂજ્યપાદ આચાર્ય ભગવંત શ્રીમદ્ વિજય મુક્તિપ્રભસૂરીશ્વરજી મહારાજાને એમણે પોતાનાં જીવનની લગામ સોંપી રાખી હતી . હું જેટલું વિચારી શકું છું એના કરતાં વધારે આપ વિચારી શકો છો એવું સમર્પણ એમણે રાખ્યું હતું . મને જે સમજાય છે એનાથી વધારે આપને સમજાય છે એવો આદરભાવ એમણે જાળવી રાખ્યો હતો . મારે જે કરવાનું છે એ હું નક્કી નહીં કરું , એ આપે નક્કી કરવાનું છે એવો સમર્પણ ભાવ એમણે અખંડ રાખ્યો હતો . જેમણે એમને યુવા અવસ્થામાં જોયા છે તેઓ જાણે છે કે એમનામાં કેટલું જોશ હતું , કેટલી ઉર્જા હતી . તેઓ ભલભલાને ટાઢા પાડી દે એવા પાવરફૂલ હતા .  કોઈના બાપની સાડાબારી ના રાખે એવા હિંમતવાન્ હતા . હતા ઘણા કડક , પરંતુ ધીમે ધીમે એમણે પોતાના સ્વભાવનું પરિવર્તન કરી લીધું હતું . એમણે કોઈ આગ્રહ રાખ્યા નહોતા , કોઈ અભિનિવેશ પાળ્યા નહોતા . તેઓ કર્તૃત્વભાવમાંથી બહાર આવીને સાક્ષિભાવ તરફ ઢળી ચૂક્યા હતા એ દેખાતું હતું . પોતાની શક્તિ એમને વધારે અગત્યની નહોતી લાગતી . પોતાની શાંતિ એમને વધારે અગત્યની લાગતી હતી . પોતાની ઈચ્છા એમને અગત્યની નહોતી લાગતી . પોતાની સમાધિ એમને અગત્યની લાગતી હતી . આ મન:પરિવર્તન એમના આત્માને અઢળક શાંતિ આપી રહ્યું હતું .
વર્ષોનાં વર્ષો સુધી આગમોના પદાર્થોમાં એમણે એકાગ્રતા બનાવી હતી . વર્ષોનાં વર્ષો સુધી કર્મગ્રંથના ગહન પદાર્થોમાં એ રમમાણ રહ્યા હતા . અધ્યાપન અને વાચનાપ્રદાન દ્વારા પણ તેઓ શાસ્ત્રો સાથે સતત જોડાયેલા રહ્યા હતા . એક મહાન્ જ્ઞાનયોગી તરીકેનું જીવન એ જીવ્યા . એ સતત પ્રભુનાં વચન સાથે જોડાયેલા રહે એની પર પ્રભુના વિશેષ આશીર્વાદ રહેતા હોય છે . વીશ વીશ તીર્થંકર ભગવંતોની કલ્યાણક ભૂમિ શ્રી સમેત શિખર મહાતીર્થની ભૂમિ ઉપર , ૧૫૦ કલ્યાણકની આરાધનાનો દિવસ સુંદર રીતે વિતાવીને માગશર સુદ બારસના દિવસે તેઓ પરમના પંથે સંચરી ગયા .  ધન્ય જ્ઞાન . ધન્ય ધ્યાન . 

વાર્તા છે ગુરુકુળની . અભ્યાસનું સત્ર પૂરું થઈ ગયું હતું .  વિદ્યાર્થીઓની પરીક્ષા લેવાની હતી . ગુરુ જાહેરમાં પ્રશ્ન પૂછશે અને વિદ્યાર્થીએ જાહેરમાં જવાબ આપવાનો રહેશે , દર વખતની જેમ આ વખતે પણ આ જ પદ્ધતિ રહેવાની હતી . એક વિદ્યાર્થીએ બંડ પોકારીને પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે ‘ આ વખતે જાહેરમાં હું પ્રશ્ન પૂછીશ અને જવાબ ગુરુએ આપવો પડશે . દર વખતે વિદ્યાર્થીઓએ પરીક્ષા આપવી પડે આ તે કેવું ? ક્યારેક ગુરુએ પણ પરીક્ષા આપવી પડે . ‘ 

ગુરુએ પ્રસ્તાવનો સ્વીકાર કર્યો . જાહેર પરીક્ષાનો દિવસ આવ્યો . બધાની હાજરીમાં વિદ્યાર્થીએ ગુરુને પ્રશ્ન પૂછ્યો . પ્રશ્ન જબરો હતો . વિદ્યાર્થીએ પોતાના હાથની હથેળી પર પક્ષીનું નાનું બચ્ચું રાખ્યું હતું . બધા વિદ્યાર્થીઓને પક્ષીનું બચ્ચું બતાડ્યા બાદ , વિદ્યાર્થીએ ગુરુને પ્રશ્ન પૂછ્યો કે મારા હાથમાં જે પક્ષીનું બચ્ચું છે તે જીવશે કે મરી જશે એનો જવાબ આપો . પ્રશ્ન અટપટો હતો . ગુરુ એમ કહે કે પક્ષી જીવી જશે તો વિદ્યાર્થી હાથની મુઠ્ઠી દબાવી દે અને પક્ષી ખતમ થઈ જાય . ગુરુ એમ કહે કે પક્ષી મરી જશે તો વિદ્યાર્થી મુઠ્ઠી દબાવે જ નહીં . પક્ષી જીવતું રહી જાય . બંને જવાબ ખોટા પડે . પક્ષી જીવશે એવો જવાબ પણ આપી શકાય એમ નહોતું . પક્ષી મરી જશે એવો જવાબ પણ આપી શકાય એમ નહોતું .  બંને જવાબ ખોટા પડે એવી સંભાવના હતી . વિદ્યાર્થીએ ગુરુકુળમાં પહેલીવાર જાહેરમાં પરીક્ષા લેવાનું સાહસ કર્યું હતું . એનું સાહસ સાર્થક પુરવાર થશે એવું લાગતું હતું . ગુરુ પહેલો જવાબ આપે અને વિદ્યાર્થી એ જવાબને ખોટો સાબિત કરે .  ગુરુ બીજો જવાબ આપે અને વિદ્યાર્થી એને પણ ખોટો સાબિત કરે . ગુરુ શું જવાબ આપે એ પ્રશ્ન હતો . વિદ્યાર્થીનો સવાલ જબરો હતો . બાકીના બધા વિદ્યાર્થીઓ અવાચક હતા કે ગુરુ શું જવાબ આપશે . પણ કહેવાય છે ને બાપ બાપ હોતા હૈ .

ગુરુએ વિદ્યાર્થીને પૂછ્યું કે તારો સવાલ હું તને પૂછી લઉં છું .  તારા હાથમાં જે પંખીનું બચ્ચું છે એ જીવશે કે મરી જશે ? આ જ તારો પ્રશ્ન છે ને ? વિદ્યાર્થીએ કહ્યું : હા , આ જ મારો પ્રશ્ન છે . ગુરુએ કહ્યું : તું જવાબ ધ્યાનથી સાંભળજે . તારા હાથમાં જે પંખીનું બચ્ચું છે એ જીવતું રહેશે કે મરી જશે , એ તારા હાથમાં છે . 

ગુરુએ પહેલો જવાબ ન આપ્યો . ગુરુએ બીજો જવાબ ન આપ્યો . ગુરુએ કોઈ ત્રીજો જ જવાબ આપ્યો . ગુરુએ કહ્યું : તારા હાથમાં જે પંખીનું બચ્ચું છે કે જીવશે કે મરી જશે એનો નિર્ણય તારા હાથમાં છે . હવે વિદ્યાર્થી પાસે ગુરુની સામે બોલવા જેવું કશું રહ્યું નહીં . ગુરુ બોલે કે જીવશે તો વિદ્યાર્થી પાસે જવાબ હતો . ગુરુ બોલે  કે મરી જશે તો વિદ્યાર્થી પાસે જવાબ હતો . પણ ગુરુએ ત્રીજો જવાબ આપ્યો . ગુરુએ કહી દીધું કે  પંખીના બચ્ચાનું શું થશે એ વિદ્યાર્થીના હાથમાં છે .

જાહેરમાં પરીક્ષા લેવાઈ હતી . જાહેરમાં વિદ્યાર્થી જીતી જશે એવું લાગતું હતું પણ વિદ્યાર્થી જાહેરમાં હારી ગયો હતો . ગુરુ ગુરુ હોતા હૈ એ વાત સાબિત થઈ ગઈ હતી . તમારા હાથમાં આવેલી તક એ તમારા હાથમાં બેઠેલું પંખીનું બચ્ચું છે . તમે એ તકનો લાભ ઉઠાવો છો તો એ તક જીવતી રહે છે . તમે એ તકનો લાભ નથી ઉઠાવતા તો એ તક બરબાદ થઈ જાય છે . જિંદગી તમને વારંવાર સારી તક આપતી હોય છે . તમારે એ તકને ઓળખવાની હોય . તમારે એ તકનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કરવાનો હોય . તમારે એ તકને સાધી લેવાની હોય . તક મળે ત્યારે આળસુ બનીને જે બેસી રહે છે એની માટે મહામહોપાધ્યાય શ્રી યશોવિજયજી મહારાજાએ કહ્યું છે :  અવસર પામી આળસ કરશે , તે મૂરખમાં પહેલોજી . 

તમે આજે જીવતાં બેઠા છો . તમારું આયુષ્ય એ તમારા હાથમાં રહેલી સૌથી મોટી તક છે . તમે આયુષ્યનો ઉપયોગ ઉત્તમમાં ઉત્તમ કામ માટે કરી શકો છો . તમારી બુદ્ધિ એ તમારા હાથમાં રહેલી સૌથી મોટી તક છે . તમે બુદ્ધિનો ઉપયોગ ઉત્તમમાં ઉત્તમ કામ માટે કરી શકો છો . તમારી પાસે ઘણું ધન છે . તમારું ધન એ તમારી તક છે . તમે ધનનો ઉપયોગ કરીને ઉત્તમમાં ઉત્તમ કામ કરી શકો છો . આ રીતે તમારી પાસે ઘણીબધી તક રહેલી છે . તમારી પાસે આવેલી તક તમને કામ કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે , આગળ વધવાની સ્વતંત્રતા આપે છે , ઊંચાઈ સાધવાની સ્વતંત્રતા આપે છે . તમે તકને ઓળખશો નહીં , તમે તકને સમજશો નહીં એ તમારી ભૂલ હશે . તક પંખીનું બચ્ચું છે . આયુષ્ય , બુદ્ધિ અને ધનનો ઉપયોગ ઉત્તમમાં ઉત્તમ કાર્ય માટે જેણે કર્યો નહીં એણે પોતાના હાથમાં આવેલા પંખીને ઉપેક્ષાની મુઠ્ઠીમાં દબાવીને ખતમ કરી લીધું છે . 

ગુરુનો જવાબ યાદ રાખજો : તમારા હાથમાં બેસેલું પંખીનું બચ્ચું જીવતું રહેશે કે મરી જશે એનો નિર્ણય તમારા હાથમાં છે . તમને મળેલી તકનો ઉપયોગ તમે કર્યો નથી , તમને મળેલી તક હાથમાંથી જઈ રહી છે . એ તક કંઈ છે , શોધી કાઢો .

માણસનો સ્વભાવ છે . જેની સાથે લાંબો સમય રહે એની માટે મમતા બાંધે . મમતાનું આલંબન સારું બને એટલે મમતા કલ્યાણકારી બની જાય . ઉપધાન કરવા માટે લાંબો સમય સુધી કોઈ એક તીર્થમાં રહેવા મળે એટલે તીર્થ માટે મમતા થઈ જાય . ઉપધાન કરવા માટે ગુરુ ભગવંતોની નિશ્રામાં રહેવા મળે એટલે ગુરુ ભગવંતો માટે મમતા થઈ જાય . ઉપધાન કરવા માટે કોઈ જે સાધર્મિકો સાથે રહેવા મળે તે સાધર્મિકો માટે મમતા થઈ જાય . રોજેરોજ આરાધના કરતા હોઈએ તેને કારણે આરાધનાની બધી જ ક્રિયાઓ માટે મમતા થઈ જાય . 

આ મમતા બહુ પવિત્ર છે . આ મમતાનું જતન કરજો . આ મમતામાંથી જે પીડા આવે છે એ પીડા પણ પવિત્ર છે . એ પીડાનું પણ જતન કરજો . તીર્થને છોડીને જવાનું ગમતું નથી આ લાગણી પવિત્ર છે . ગુરુ ભગવંતોની નિશ્રા છોડીને જવાનું ગમતું નથી આ દુઃખ પણ પવિત્ર છે . સહઆરાધકોથી વિખૂટા પડવાનો અફસોસ થતો હોય છે આ અફસોસ પણ પવિત્ર છે . આરાધનાઓ ઓછી થશે અને વિરાધનાઓ વધી જશે એની ચિંતા બને છે અને આ ચિંતા પણ પવિત્ર છે .  હવે રોજ ક્રિયાઓ કરવા નહીં મળે , રોજ અઘરાં પચખાણ લેવા નહીં મળે , રોજ ભગવાન્ નહીં મળે , ગુરુ‌‌ નહીં મળે , સ્તવન સજ્ઝાય અને સ્તુતિઓ નહીં મળે . જે નહીં મળે એ અતિશય પવિત્ર હશે . પવિત્ર તત્વોના વિરહમાં રડવું એ આરાધક ભાવની ધન્યતા છે .

સંસારી સ્વજનો અને સંસારનાં સાધનો માટે બનેલી મમતા પવિત્ર હોતી નથી . આપણે એ મમતાથી મુક્ત બની શકતા નથી . ઉપધાનના દિવસોમાં આપણે સ્વજનો અને સાધનોથી દૂર હતા આથી એમની મમતાઓથી અળગા રહ્યા હતા . ઉપધાન પૂરા કરીને ઘરે જઈશું એટલે આ બધી જ મમતાઓ ફૂલ ફોર્મમાં એક્ટિવ થઈ જવાની . સંસારી મમતાઓ બનશે એનો ડર લાગવો જોઈએ , આ ડર પવિત્ર છે . વિરાધનાઓ કરવી જ પડશે એની પીડા થશે , એ પીડા પવિત્ર છે . બાહ્ય આનંદપ્રમોદનાં વાતાવરણમાં ફસાઈ જવાના છીએ એનો પસ્તાવો થશે , આ પસ્તાવો પવિત્ર છે . 

ઉપધાનમાં સ્વજનો નહોતા , ઘરમાં સ્વજનો હશે . 
ઉપધાનમાં ભૌતિક સાધન સામગ્રીઓ નહોતી , ઘરમાં હશે . 
ઉપધાનમાં વાસનાઓ માટે અવકાશ નહોતો , ઘરમાં હશે . 
ઉપધાનમાં વિરાધનાઓ નહીંવત્ હતી , ઘરમાં ઘણી હશે . 
ઉપધાનમાં જેનો જેનો ત્યાગ કર્યો હતો એ ત્યાગમાંથી બહાર આવતી વખતે મનમાં અપરંપાર દુઃખ થવું જોઈએ . 

પવિત્ર પીડા  આંસુ લાવે છે . છેલ્લા દિવસે પૌષધ પારીએ અને ઘરે જવાનો સમય થાય ત્યારે થોડુંક રડી લેજો . એ રડવાનું પણ પવિત્ર ગણાશે . સંગમને જતાં જોઈને ભગવાનની આંખમાં આંસુ આવ્યાં હતાં , એ કરુણાનાં આંસુ હતાં , પવિત્ર આંસુ . પોતાની જાતને ઘેર જતાં જુઓ એ વખતે પણ આંસુ આવવા જોઈએ . એ આંસુઓમાં આરાધકભાવની પવિત્રતા હશે . એ આંસુઓને આવવા દેજો , અટકાવતા નહીં . ( સમાપ્ત )

દીક્ષા પછી ભગવાન્ મહાવીરના શરીર પર દૈવી વિલેપનની સુગંધ હતી . સુગંધથી ભમરાઓ ખેંચાઈને આવતા હતા , ડંખ મારતા હતા . સુગંધને લીધે વનવાસી યુવાનો સુગંધ માંગવા આવતા હતા , જવાબ ન મળે એનો ગુસ્સો કરતા હતા . સુગંધને લીધે વનવાસિની મહિલાઓ આકર્ષિત થઈને અનુકૂળ ઉપદ્રવ કરતી હતી . ભગવાન્ બધું સહન કરી લેતા હતા .

તમારામાં ગુણો પ્રગટશે , એ ગુણો તમને આનંદિત રાખશે . પણ યાદ રાખજો કે તમારામાં ગુણ છે એનો લાભ સજ્જનો પણ લેશે અને એનો ગેરલાભ દુર્જનોને પણ મળશે . તમારામાં પ્રગટેલો ગુણ પરીક્ષામાંથી પસાર થયા પછી જ પાક્કો થાય છે . જે ગુણ પરીક્ષામાં હારી જાય એ ગુણ આત્મા માટે ઉપયોગી સાબિત થતો નથી . જે ગુણ પરીક્ષામાં જીતી જાય એ જ આત્મા માટે ઉપયોગી સાબિત થતો હોય છે .

ચાર સંભાવના બને છે . તમે ગુણવાન્ છો અને તમને જે મળે છે એ ગુણવાન્ છે . તમે ગુણવાન્ છો અને તમને જે મળે છે એ ગુણવાન્ નથી . તમે ગુણવાન્ નથી અને તમને જે મળે છે એ ગુણવાન્ છે . તમે ગુણવાન્ નથી અને તમને જે મળે છે એ પણ ગુણવાન્ નથી . તમે ગુણવાન્ છો અને તમે ગુણવાન્ જ રહો એ સૌથી વધારે અગત્યનું છે . પરિસ્થિતિ કે સંભાવના કોઈ પણ હોય .

• તમે માફ કરી શકો છો એ ગુણ છે . સજ્જન પહેલેથી સચેત રહેશે અને તમને હેરાન કરવાનું ટાળશે . પણ આ જ ગુણનો દુરુપયોગ કરીને અમુક લોકો તમને વારંવાર હેરાન કરતા રહેશે . તમે ગુણને છોડશો નહીં અને એ લોકો ખરાબ આદત છોડશે નહીં .
• તમે ના કહી શકતા નથી એ ગુણ છે . સજ્જન તમારી અનુકૂળતાનો વિચાર પહેલાં કરશે , સજ્જન તમને તકલીફ ના પડે એનું ધ્યાન બરોબર રાખશે . પણ દુષ્ટ લોકો તમારી ઈચ્છા ન હોવા છતાં તમને કામ પકડાવ્યા કરશે અને તમારે કામ પરાણે કરવા જ પડશે .
• તમારામાં દાન કરવાની શક્તિ છે . ક્યાંક કોક જગ્યાએ સારું કામ થતું હશે એમાં સજ્જન તમને જોડશે . ખોટા લોકો બોલવાની જાળ બીછાવીને ખોટેખોટા પૈસા પડાવી જશે .
• તમારામાં માર્ગદર્શન આપવાની શક્તિ છે . સજ્જનો તમને મળશે અને આગામી સમયમાં જે સારાં કામો કરવા છે એનો વિચારવિમર્શ તમારી કરશે . દુર્જન મીઠાશપૂર્વક તમારી સાથે વાતો કરીને , તમારો યુઝ કરીને , પછી તમને જ સાઈડટ્રેક કરી દેશે .
• તમારી પાસે વચનશક્તિ છે , તમારી પાસે લેખનશક્તિ છે . સજ્જનો તમારા દ્વારા કોઈ ઉત્તમ પ્રસ્તુતિ થાય એવી ગોઠવણ કરશે કે કરાવશે . સજ્જનેતર લોકો કેવળ સ્વ સમર્થન માટે કે પોતાની પ્રશંસા રચવા માટે તમને કામ પકડાવશે .
• તમે કોઈની નિંદા કરતા નથી એ ગુણ છે . સજ્જનો તમારી આ વિશેષતા જોઈને રાજી થશે અને તમારી સમક્ષ ઉત્તમ પુરુષોની ગુણગાથા અને ઉત્તમ કાર્યોની અભિલાષા સંબંધી વાતો કરશે . દુર્જનો જુદું જ કામ કરશે . તમે કોઈની નિંદા કરતા નથી આનો ફાયદો ઉઠાવીને અમુક લોકો તમારી જ નિંદા કરતા રહેશે . એમને ખબર છે કે તમે તો એમની નિંદા કરવાના જ નથી , આથી પોતાની રચેલી સ્ટોરી માર્કેટમાં ફેલાતી રહે એવો એડવાન્ટેજ એ લોકો લીધા કરશે .
• તમે છળકપટ કરતા નથી એ ગુણ છે . સજ્જનોને આ સમજાશે અને તમારી સરળતાથી એ પ્રભાવિત રહેશે . તમારી આ વિશેષતાને કારણે સજ્જનો તમારી પર ખૂબબધો વિશ્વાસ મૂકશે . દુર્જનો તમારી સાથે છળકપટ કરશે અને ગાયબ થઈ જશે , તમને સમજાશે ત્યારે ઘણું મોડું થઈ ગયું હશે .

તમે ગુણવાન્ બન્યા‌ છો‌ . તમે સજ્જન માટે પણ ગુણવાન્ જ છો અને દુર્જન માટે પણ ગુણવાન્ જ છો . તમારી સાથે સારો વ્યવહાર થાય ત્યારે પણ તમે સજ્જન છો અને સજ્જન જ રહેજો . તમારી સાથે ખરાબ વ્યવહાર થાય ત્યારે પણ તમે સજ્જન છો અને સજ્જન જ રહેજો . તમે દુર્જન હશો એનો ફાયદો એ હશે કે અમુક દુર્જનો તમને હેરાન કરશે નહીં કારણ કે દુર્જન પણ દુર્જનથી ડરતો જ હોય છે . તમે દુર્જન હશો એનું નુકસાન એ હશે કે સજ્જન તમારાથી ડરશે અને દૂર રહેશે . ગુણવાન્ સજ્જનને સજ્જન મળવા ચાહે જ છે . ગુણવાન્ સજ્જનને હેરાન કરતી વખતે દુર્જન પણ જાણતો હોય છે કે આમના તરફથી મને તકલીફ આવવાની નથી .

જેનામાં દોષ છે એને તે દોષને કારણે ક્યાંય ને ક્યાંય હેરાન થવું પડે છે એવું આપણે સાંભળતાં આવીએ છીએ . જેનામાં ગુણ છે એને એ ગુણને કારણે ક્યાંય ને ક્યાંય હેરાન થવું પડે છે એવું કહેવામાં આવતું નથી . આથી છાપ એવી ઊભી થાય છે કે ગુણ આવ્યા એટલે સુખ આવ્યાં . ગુણ સ્વયં એક સુખ છે એમાં કોઈ શક નથી . પરંતુ , દરેક ગુણની પરીક્ષા થતી હોય છે . દુર્જનની દુર્જનતાનો ગેરલાભ લેવાયો હોય એવું સાંભળવા મળ્યું નથી . સજ્જનની સજ્જનતાનો ગેરલાભ લેવાયો હોય એવું હંમેશા સાંભળવા મળતું હોય છે . કાંટાઓને ક્યારેય વેઠવાનું આવતું નથી . વેઠવાનું તો ફૂલોને જ હોય છે .

ભગવાન મહાવીરે દસ પ્રકારના યતિધર્મને એટલે કે ૧૦ મહાન્ ગુણોને આત્મસાત્ કર્યા હતા . ઉપસર્ગ કરવાવાળાઓ ઉપસર્ગ કરી શક્યા કારણ કે ભગવાન્ પોતાના ગુણો સાથે બાંધછોડ કરવા તૈયાર નહોતા . શરીરમાં સુગંધ હતી એટલે ભમરા ડંખ મારતા હતા . આત્મામાં ગુણો પ્રગટ્યા હતા એટલે જ ઉપસર્ગકર્તાઓનો પ્રતિકાર થયો નહોતો . તમારી સાથે સારો વ્યવહાર ન થાય ત્યારે પણ તમે ગુણવાન્ સજ્જન બનેલા રહો . તમારી સાથે ખરાબ વ્યવહાર થાય ત્યારે પણ તમે ગુણવાન્ સજ્જન જ બનેલા રહો . તમારા ગુણો પર આક્રમણ થશે , તમારે ગુણોને ટકાવી રાખવાના છે . તમારા ગુણોને ધક્કો લાગે એવું વાતાવરણ બનાવવામાં આવશે , તમે તમારા ગુણોને વફાદાર રહેજો . 

લીંબુના રસને દૂધના ટીપાથી ડર નથી લાગતો પરંતુ દૂધને લીંબુરસના એક ટીપાનો ડર લાગે જ છે . જેનામાં ગુણો આવ્યા નથી એના ગુણની પરીક્ષા થવાની જ નથી . એના ખિસ્સા જ ખાલી છે . પરીક્ષા એની જ થવાની છે જેનામાં ગુણ છે . તમારામાં કયા કયા ગુણો છે એ તપાસો . એ ગુણો ખરેખર તમારામાં છે એ બાબતમાં સ્પષ્ટ થઈ જાઓ . આટલું કર્યા પછી પોતાની જાતને સૂચના આપો કે મારામાં ગુણ છે એટલે હું સિદ્ધશિલામાં પહોંચી ગયો છું એવું નથી . મારા ગુણ પ્રતિપાતી છે , અપ્રતિપાતી નથી . ત્રણ વાતો યાદ રાખવાની છે : 
૧ . મારામાં પ્રગટેલો ગુણ , મારી જવાબદારી છે . મારા ગુણ ઉપર ઉપસર્ગ આવશે જ . મારે એ ઉપસર્ગથી વિચલિત થયા વગર મારા ગુણને વફાદાર રહેવાનું છે . 
૨ . સજ્જનો સારો વ્યવહાર કરે ત્યારે ગુણોની પરીક્ષા થતી નથી . દુર્જનો દુષ્ટ વ્યવહાર કરે ત્યારે જ ગુણોની પરીક્ષા થતી હોય છે . જે રીતે સજ્જનો સાથે ગુણવાન્ બનેલા રહીએ છીએ એ રીતે દુર્જન સાથે પણ ગુણવાન્ બનેલા રહેવાનું છે . દુર્જન દુર્જનતા છોડશે નહીં એની સામે સજ્જન પણ સજ્જનતા છોડશે નહીં . 
૩ . તમારામાં ગુણ છે , એ જોઈને બધા લોકો તમારા પ્રશંસક બની જશે એવું નથી . તમારામાં ગુણ છે , એ જોઈને બધા લોકો તમારા વિરોધી બની જશે એવું પણ નથી . જે લોકો ગુણવાન્ હશે એ તમારા ગુણોને સમજી શકશે . જે લોકો ગુણવાન્ નહીં હશે એ તમારા ગુણોને નહીં સમજી શકે . 

એક વાત હંમેશા યાદ રાખજો : ફૂલોની સુગંધથી ખેંચાઈને આવેલા ભમરા ફૂલને જ ડંખ મારે છે છતાં ફૂલોમાંથી સુગંધ ઓછી થતી નથી . ગુણવાન્ વ્યક્તિને મળેલી વ્યક્તિ ગુણવાન્ ના હોય તો પણ એ ગુણવાન્ સજ્જન ગુણવાન્ જ બનેલો રહે છે .

તમે સાધક છો . લોકો તમારી સાથે વાત કરશે . એમને એમાંથી કંઈક મળશે . બધા જ લોકો તમારી સાથે વાત કરવા આવશે એવું નથી . અમુક લોકો તમને દૂરથી જોશે . એ લોકોને પણ તમારી પાસેથી કંઈક મળવું જોઈએ . ફૂલની સુગંધ પામવા માટે ફૂલને અડવાની જરૂર નથી , ફૂલ દૂર હોય તો પણ ફૂલની સુગંધ મળી જતી હોય છે . સાધકને જે દૂરથી જુએ એને પણ સાધક પાસેથી કંઈક મળી જતું હોય છે . તમારામાં દુનિયા શું જોઈ શકે છે એનો ખ્યાલ તમને હોવો જોઈએ . તમારામાં જે દેખાય છે એ દુનિયા શીખે છે . તમારામાં જે દેખાય છે , એના આધારે દુનિયા તમારું મૂલ્યાંકન કરે છે . તમારામાં જે નથી દેખાતું એ દુનિયાને શીખવા નથી મળતું . તમારામાં જે નથી , એના પર આધારિત મૂલ્યાંકન પણ થતું નથી . સાધક સાધુ હોય , સાધ્વી હોય , શ્રાવક હોય , શ્રાવિકા હોય . એમને જે દૂરથી જુએ એમને શું જોવા મળે ? ભરપૂર પ્રસન્નતા જોવા મળે . અપાર એનર્જી જોવા મળે .  સાત્ત્વિક ભૂમિકાની વાતો જોવા મળે . જેને જેને ખબર છે કે તમે સાધક છો એને એને તમારામાં આ ત્રણેત્રણ દેખાવા જોઈએ .  તમારામાં પ્રસન્નતા ન દેખાય , એનર્જી ન દેખાય , સાત્ત્વિક ભૂમિકાની વાતો નહીં દેખાય એનું પરિણામ એ આવશે કે લોકોને સાધક પદ ઉપરથી વિશ્વાસ ઊઠી જશે .

સાધક પ્રસન્ન હોય . એના ચહેરા પર નિરાશા ન હોય , પીડા ન હોય , વિવશતા ન હોય . સાધકના અવાજમાં હરખ હોય . સાધકના વિચારોમાં ઊંચી આશા હોય . સાધકની આંખોમાં ચમક હોય . સાધકની મુખમુદ્રા ઉપર સ્મિત હોય , હાસ્યની છાયા હોય . પ્રભુની મૂર્તિ જુઓ . તમને પ્રસન્નતાની ધારાઓ જોવા મળશે . તમે તમારાં મોઢેથી જાહેરાત કરશો કે હું બહુ પ્રસન્ન છું , એનાથી કોઈ માનવાનું નથી કે તમે પ્રસન્ન છો . તમારા વ્યવહારમાં દીવાની જ્યોત જેવી પ્રસન્નતા ચમકતી હશે એનાથી લોકોને સમજવા મળશે કે આ સાધક છે , જુઓ . કેવા પ્રસન્ન છે ? કેવા આનંદમાં રહે છે ? તમે પ્રસન્નતાનો દેખાડો કરો એની આ વાત નથી . તમારી પ્રસન્નતા એ રીતે છલકાતી હોય કે તમને જોઈને લોકોને સમજાય કે આમની સાધનાએ આમને બહુ મોટી પ્રસન્નતા આપી છે . જે સાધના આમણે કરી છે એવી સાધના હું કરીશ એનાથી મને અવશ્ય પ્રસન્નતા મળશે . તમારી પ્રસન્નતા જોઈને લોકોને તમારા ધર્મ પ્રત્યે આદર થાય છે . જે ધર્મ તમને પ્રસન્નતા આપે છે એ ધર્મ કરવા તરફ લોકો આકર્ષાય એવું આપોઆપ બની શકે છે . પ્રસન્નતા અનાયાસ હોય એ અગત્યનું છે . પ્રસન્નતા બીજાને દેખાડવા માટે નથી હોતી . પ્રસન્નતા પોતાની મેળે ખુશ રહેવા માટે હોય છે . તમે સાધના કરો છો . તમે સાધના કરી છે એવું જે જાણે છે એને તમારી પ્રસન્નતા જોઈને તમારી સાધના માટે અહોભાવ થાય છે . તમારે ધર્મ સાથે જોડાયેલા રહેવાનું છે અને એ ધર્મ થકી પ્રસન્ન બનતા રહેવાનું છે . એ કામ તમારું . વરસાદનું પાણી પોતાની મેળે પડે છે , એ રીતે તમારી પ્રસન્નતા પોતાની મેળે જ ચમકશે . પ્રસન્નતા પ્રદર્શનનો વિષય નથી . પ્રસન્નતા અનુભૂતિનો વિષય છે . વાત એ છે કે પ્રસન્નતા છૂપી રહેતી નથી . એ પોતાની મેળે છલકાઈ જ જાય છે . તમને દૂરથી જોનારો કે નજદીકથી જોનારો તમારામાં પ્રસન્નતા જોઈ શકે અને એ પણ જોઈ શકે કે આ પ્રસન્નતા બિલકુલ સાચી છે . તમારી સાધક દશાની આ પહેલી સફળતા છે . 

સાધકમાં સ્વાર્થભાવ કે છળકપટ કે ગોપનીયતા હોતી નથી . આથી સાધકને ડરવાનો પ્રશ્ન આવતો નથી . જે ડરતો હોય એ ઢીલો પડી જાય , એની એનર્જી ખોટકાય . ડર નથી એટલે ઉત્સાહ છે . ડર નથી એટલે ઉમંગ છે . ડર નથી એટલે નક્કર આશા છે . સાધકમાં સ્વાર્થ નથી હોતો આથી સાધકમાં સ્પર્ધાભાવ નથી હોતો , હારજીતની ભાવના હોતી નથી . સાધક હલકોફૂલકો હોય . અંદરના અવરોધ સાધકને સતાવતા નથી . જે કરવાનું છે તે પૂરી પ્રામાણિકતાથી કરવાનું છે , સાધકનો એ નિશ્ચય હોય છે . જે કરીએ એનું સારું પરિણામ આવશે એની સાધકને કલ્પના હોય છે . સાધકને કોઈ બાબતનો કંટાળો ન હોય , સાધકમાં કોઈ કારણનો થાક ન હોય . સાધકનું મોઢું સોગિયું ના હોય . સાધકની ગતિવિધિ ઢીલી ઢીલી ના હોય . સાધકમાં ઉર્જાનો ભંડાર ફાટફાટ થતો હોય . સાધકનું એનર્જી લેવલ હાઈ હોય છે . સાધકને જે જોતો હોય એને સાધકમાં થાક નથી એ દેખાય , કંટાળો નથી એ દેખાય , ધકેલ પંચા દોઢસોની વૃત્તિ નથી એ પણ દેખાય . તમે થાક્યા નથી , થાકવાના નથી . તમે કંટાળ્યા નથી , કંટાળવાના નથી . આવું બારેય મહિના તમારામાં જોવા મળે ત્યારે તમને જોનારાઓ તમારી સાધનાને સલામ કરવા લાગશે . દવાઓ ખાઈ ખાઈને આણેલી એનર્જી નકલી હોય છે . ભીતરમાંથી જાગેલી એનર્જી અસલી હોય છે . 

જે લોકો તમને દૂરથી જુએ છે એ લોકો તમે કોની સાથે શું વાતો કરો છો એની ઉપર પણ નજર રાખે છે . તમે શું બોલો છો એના આધારે તમારું લેવલ નક્કી થાય છે અને તમારું લેવલ શું છે એના આધારે એ નક્કી થાય છે કે તમે શું બોલવાના છો . તમારી વાતો સાત્ત્વિક છે એવું જેને દેખાશે એ તમારી સાધના માટે અહોભાવ બનાવશે . 

૧. જેની વાતોમાં નિંદારસ ઘોળાયા કરતો હોય એ ક્યારેય પણ વિશ્વાસપાત્ર હોતો નથી . જે કોઈની નિંદા કરતો નથી એની પર વિશ્વાસ મૂકવાનું મન થાય છે . સાત્ત્વિક વાતોની નિશાની એ છે કે તમે કોઈની નિંદા કરતા નથી . જે બીજાને ખરાબ દેખાડવા માંગે છે તે પોતે સારો હોઈ જ ના શકે .

૨. જેની વાતોમાં બીજાની સાથેનો સ્પર્ધાભાવ ટપકતો હોય એ સાત્ત્વિક વાતો કરી નહીં શકે . કોઈના હારવાથી તમારી નામના વધે છે એવું માનવામાં સાત્ત્વિકતા ક્યાં રહી  ? હું એમનાથી આગળ છું , એ મારાથી પાછળ છે એવું સાબિત કરવામાં સાત્ત્વિકતા ક્યાં જળવાય છે ? એ આગળ નીકળી જશે અને હું પાછળ રહી જઈશ એવો ભય વ્યક્ત કરવાથી કંઈ સાત્ત્વિકતા સિદ્ધ થતી હોય છે , બતાવો ? 

૩. કોઈને સફળતા મળી છે તે જોવાનું ગમતું નથી એ છે ઈર્ષા . કોઈની પ્રશંસા થાય છે તે સાંભળવાનું ગમતું નથી એ છે ઈર્ષા . કોઈને કંઈ મળ્યું એ જોવાનું ગમતું નથી એ છે ઈર્ષા . જે બીજાનું સુખ જોઈને રાજી થઈ શકતો નથી એ સાત્ત્વિક વિચારો કેવી રીતે કરી શકશે ? 

૪. તમારી સાથે બેસીને વાત કરનારો તમારી વાતો સાંભળીને ઉત્સાહનો અનુભવ કરે ત્યારે સમજવાનું કે તમે સારા માણસ છો . તમારી સાથે બેસીને વાત કરનારો , તમારી વાતો સાંભળીને ઉત્સાહભંગ અનુભવે એનાથી એ નક્કી થઈ જાય છે કે તમે સમજદાર માણસ નથી . જેની વાતો કોઈનું મનોબળ તોડી નાંખતી હોય એ માણસ સાત્ત્વિક કેવી રીતે હોઈ શકે ? સાધકની સાથે વાત કર્યા વગર સાધકને જે દૂરથી જોતો હોય છે એને સાધકમાં નિંદા , સ્પર્ધા અને ઈર્ષા દેખાતા નથી . સાધકની આસપાસનો એક પણ માણસ એવો નથી હોતો જેનો ઉત્સાહભંગ સાધકે કર્યો હોય . 

સાધકને નિંદા કરવાનું નથી ગમતું . સાધકને સ્પર્ધા રાખવાનું નથી ફાવતું . સાધકનાં મનમાં ઈર્ષાની બળતરા હોતી નથી . સાધકની વાતો સાંભળીને કોઈનો ઉત્સાહ તૂટી જતો નથી . સાધકને દૂરથી જોનારો આ બધું સમજી શકે છે . એ સાધક માટે આકર્ષણ અનુભવે છે . સાધક માટેનું આકર્ષણ સાધના માટેનું આકર્ષણ બને છે . સાધકની સાધના સફળ થઈ જાય છે . 

કોઈ તમને માન આપશે . કોઈ તમને હેરાન કરશે . કોઈ તમારું સ્વાગત કરશે . કોઈ તમારો વિરોધ કરશે . કોઈ તમારી આરતી ઉતારશે . કોઈ તમારી પર પથ્થર ફેંકશે . કોઈ તમને સાચવશે .  કોઈ તમને તરછોડશે . કોઈ તમારું સમર્થન કરશે . કોઈ તમારું ખંડન કરશે . તમારી સાથે બંને રીતનો વ્યવહાર થવાનો . જેની માટે તમે સારા છો એ તમારી સાથે સારો વ્યવહાર કરશે . જેની માટે તમે ખરાબ છો એ તમારી માટે ખરાબ વ્યવહાર કરશે . તમે સારા હશો નહીં , તો પણ તમને સારા માનવાવાળા લોકો હશે જ . તમે ખરાબ હશો નહીં , તો પણ તમને ખરાબ માનવાવાળા લોકો હશે જ . દુનિયાદારી એમ કહે છે કે જે તમને સાચવે છે , એમને તમે સાચવી લો . જે તમને સાચવતા નથી , એમની પર તમે ધ્યાન ના આપો . દુનિયાદારી એમ પણ કહે છે કે જે તમને સાચવે છે એમને ખુશ રાખો , જે તમને નથી સાચવતા એમને લાત મારી દો . દુનિયાદારીની વાત છે .

સાધના અલગ વાત કરે છે . તમારું પુણ્ય ઉદયમાં આવે ત્યારે તમારી સાથે સારું થવા લાગે છે . તમારું પાપ ઉદયમાં આવે ત્યારે તમારી સાથે ખરાબ થવા લાગે છે . તમારું સારું થયું એમાં પુણ્યની ભૂમિકા મોટી છે . તમારું ખરાબ થયું એમાં પાપની ભૂમિકા મોટી છે . તમારું સારું થયું એમાં જે જે વ્યક્તિનો હાથ છે એ વ્યક્તિ માટે રાગ થાય એનાથી બચવાનું છે . ઉપકારીના ઉપકારને ભૂલી ન શકાય પરંતુ કોઈ પણ વ્યક્તિ માટેનો રાગ આત્માને અનુકૂળ હોતો નથી . રાગ વધે એટલે સંસાર વધે . રાગ ઘટે કે તૂટે એ પછી જ સંસાર ઘટે કે તૂટે . જે તમને સાચવે છે એ તમને સારા લાગે છે . એનો અર્થ એ છે કે જે તમારું સુખ સાચવે એની માટે તમને રાગ થાય છે . જે તમને સાચવતા નથી અને જે તમને તકલીફ આપે છે એમની માટે તમને નારાજગી થાય છે . એનો અર્થ એ છે કે જે તમારાં દુઃખનું કારણ છે એની માટે તમને દ્વેષ થાય છે . તમારાં મનમાં રાગ આવ્યો એટલે આત્માને નુકસાન થયું . તમારાં મનમાં દ્વેષ આવ્યો એટલે આત્માને નુકસાન થયું . 

સાધનામાં તમારે બન્નેથી બચવાનું છે . સેવા કરનારા સેવા કરશે , રાગ નથી કરવાનો . હેરાન કરનારા હેરાન કરશે , દ્વેષ નથી કરવાનો . સેવા કરનાર માટે ઔચિત્યની ભૂમિકાએ જે કરવાનું હોય તે કરવાનું જ . હેરાન કરનાર ધર્મની ગૌરવહાનિ કરતો હોય એવું લાગે ત્યારે એની સામે કડક પણ થવાય . સાવધાની એટલી જ રાખવાની છે કે મનમાં રાગ બનવો ના જોઈએ ,  મનમાં દ્વેષ બનવો ના જોઈએ . 

જનમોજનમથી આપણને રાગ કરવાની આદત પડી ગઈ છે આથી આપણાં મનમાં જે જે રાગ ચાલે છે એ વ્યાજબી છે એવી દલીલ આપણે કરવાના જ છીએ . આવું જ દ્વેષમાં પણ થાય છે . જનમોજનમથી આપણને દ્વેષ કરવાની આદત પડી ગઈ છે આથી આપણાં મનમાં જે જે દ્વેષ ચાલે છે એનો બચાવ કે ખુલાસો આપણે કરવાના જ છીએ . આપણે કહી દઈએ કે મારાં મનમાં ખોટા રાગ નથી એટલા માત્રથી આપણે વીતરાગી બની જવાના નથી . આપણે રાગી જ રહેવાના છીએ . આપણે જવાબ આપી દઈએ કે મારાં મનમાં ખોટા દ્વેષ નથી ,  એનાથી એ સિદ્ધ થવાનું જ નથી કે આપણે દ્વેષમુક્ત થઈ ગયા . આપણે જાણીએ જ છીએ કે આપણે રાગમાં ડૂબેલા છીએ . આપણને યાદ જ છે કે આપણે દ્વેષની આગમાં ફસાયેલા છીએ . 

રાગ બને કે વધે એવા નિમિત્ત મળે એ વખતે સાવધાની રાખવાની છે કે આ રાગ થયો તે થવો ના જોઈએ. દ્વેષ બને કે વધે એવા નિમિત્ત મળે એ વખતે પણ સાવધાની રાખવાની છે કે આ દ્વેષ થયો તે થવો ના જોઈએ . તમે ક્યાં ક્યાં રાગ કરો છો એ જોવાનું તમે શીખી લો. તમે ક્યાં ક્યાં દ્વેષ કરો છો એ જોવાનું તમે શીખી લો. રાગ કર્યો એનો પસ્તાવો બનાવો . પસ્તાવો રાગની શક્તિને કમજોર પાડે છે . દ્વેષ કર્યો એનો પસ્તાવો બનાવો . પસ્તાવો દ્વેષની શક્તિને કમજોર પાડે છે . 

ભગવાન્ મહાવીરે , ભક્તિ કરનારા ઇન્દ્ર ઉપર રાગ ના કર્યો અને ડંખ મારનારા ચંડકૌશિક પર દ્વેષ ના કર્યો. સંસાર રાગનું કારણ આપશે . સાધકે રાગથી બચીને રહેવાનું છે . સંસાર દ્વેષનું કારણ આપશે . સાધકે દ્વેષથી બચીને રહેવાનું છે .

ખાવાના વિચારો મનમાં બહુ ન ચાલવા જોઈએ . આપણે જ્યારે ખાવા બેસીએ છીએ ત્યારે જે ભાવ્યું એ કેટલું સ્વાદિષ્ટ છે એમ વિચારીને રાજી થઈએ છીએ . જે ભાવ્યું નહીં તે કેટલું બેસ્વાદ છે એમ વિચારીને દુઃખી થઈએ છીએ . દરેક માણસના બે લિસ્ટ ક્લિયર હોય છે એક , શું ભાવે છે એનું લિસ્ટ . બે , શું નથી ભાવતું એનું લિસ્ટ .  શું ખાવું છે એનું સિલેક્શન મનમાં થતું હોય છે , શું નથી ખાવું એનું સિલેક્શન પણ થઈ ચૂક્યું હોય છે . હવે વાત શરૂ થાય છે .

આપણે ઉપવાસ કર્યો અથવા આપણે લાંબા ઉપવાસ કર્યા . પરિસ્થિતિ એ છે કે આવતીકાલે પારણું છે અને રાતનો સમય છે . ગઈકાલની રાતે એ વિચાર હતો કે આવતીકાલે ઉપવાસ છે . વિચાર ઉપવાસનો હતો એટલે ખાવાના વિચાર બનવાની જગ્યા હતી નહીં . આજની રાતે આવતીકાલ માટે એક વિચાર બહુ સ્પષ્ટ છે કે આવતી કાલે ઉપવાસ નથી . ઉપવાસ નથી એનો અર્થ કે આવતીકાલે આહાર લેવાનો છે . આવતીકાલે મારે ઉપવાસ નથી , આ વિચારની પાછળ પાછળ –  આવતીકાલે મારે શું ખાવું છે , કેટલું ખાવું છે , કેવી રીતે ખાવું છે એના વિચારો આવી જ જતા હોય છે .

આવતીકાલે સવારે હું જીવતો હોઈશ કે નહીં એની કોઈ ખાતરી નથી . આવતીકાલે સવારે હું ઊઠું જ નહીં એવું પણ બની શકે છે . લાંબા ઉપવાસ કર્યા પછી હું સૂતો હોઉં , મારાં મનમાં આવતીકાલે શું ખાવું છે એના વિચારો ચાલુ હોય અને મારું આયુષ્ય પૂરું થઈ જાય તો મને કંઈ ગતિમાં જન્મ મળે ? લાંબા ઉપવાસ કર્યા એ મુજબની ગતિ મળે કે ખાવાના વિચાર કરતા કરતા મર્યા એ મુજબની ગતિ મળે ? જવાબ જાતે શોધી લેજો  .

ઉપવાસ કરવાનું સહેલું નથી , અઘરું છે . અઘરા અઘરા ઉપવાસ કર્યા પછી છેલ્લે છેલ્લે ખાવાના વિચારો આવી જાય એવું શું કામ થવા દઈએ ? પારણાના દિવસે શું ખાવું છે , શું લેવું છે , શું વાપરવું છે એના વિચાર , ઉપવાસના દિવસે બિલકુલ આવવા ના જોઈએ . આવતીકાલે મારે પારણું છે એ નક્કી જ ના હોય એવી પરિસ્થિતિમાં આવતીકાલે મારે શું ખાવું છે એનો વિચાર બની શકતો નથી . ઉપવાસના દિવસોમાં આહાર સંબંધી વિચાર મનમાં આવે નહીં એની માટે એક પ્રયોગ કરવામાં આવે છે : અભિગ્રહ ધારણનો પ્રયોગ . 

ચોક્કસ પરિસ્થિતિ હશે તો જ પારણું થશે , અન્યથા પારણું નહીં થાય . આવો સંકલ્પ કરનારો જાણે છે કે હું આવતીકાલે પારણું કરીશ જ , એ પાક્કું નથી . પારણું કરવાનું જ પાક્કું નથી તો પછી પારણામાં શું લેવાનું છે એ પાક્કું કેવી રીતે થાય ? પારણામાં શું લેવાનું ગમશે અને શું લેવાનું નહીં ગમે એના વિચારો ઉપવાસના સમયે ચાલે ત્યારે સમજવાનું કે તપ હારી ગયો . પારણાની મમતાથી મુક્ત રહેવા માટે ભગવાને ઘોર અભિગ્રહ લીધો હતો . ચંદનબાળાના હાથે અભિગ્રહ પૂર્ણ થયો અને ભગવાને પારણું કર્યું , આપણે જાણીએ છીએ . આપણી તુચ્છ માનસિકતા અનુસાર વિચારીએ કે અભિગ્રહમાંથી તારણ શું નીકળ્યું .

પારણું કોણ કરાવવાનું છે એ નક્કી નહોતું .
પારણું કોનાં ઘરે થવાનું છે એ નક્કી ન હતું .
પારણામાં ફક્ત એક જ દ્રવ્ય લેવાનું છે એ નક્કી હતું પણ એ દ્રવ્ય મળશે કે નહીં એ નક્કી નહોતું .
પારણું સરળતાથી થશે એવી સંભાવના નહોતી .
પારણું નક્કી કરેલા સમયે થશે એવી ધારણા નહોતી .
પારણું કરાવનાર જે આપશે એ સ્વબુદ્ધિથી આપશે . પારણું કરનાર કહેશે જ નહી કે મારે આ જોઈએ છે . 
પારણામાં જે નથી લેવું એવી આહારવસ્તુઓનું લિસ્ટ લાંબું હશે અને એ લિસ્ટ સાથે કોઈ બાંધછોડ નહીં થાય .
પારણાનો સમય થયો એટલે તરત પારણું કરી દીધું એવી પરિસ્થિતિ નહીં બને .
જે દિવસે પારણું કર્યું એ દિવસે પણ એકવાર એવો વિચાર મનમાં બન્યો જ છે કે મારે પારણું કરવું નથી . 
આજે પારણું છે એવી સંભાવના દેખાયા પછી પણ એવી ભૂમિકા થોડા સમય માટે આવી કે આજે પારણું કરવાનું સંભવિત નથી . 
પારણું પલાંઠી વાળીને નથી કર્યું .
પારણું થાળી વાટકા બિછાવીને નથી કર્યું . 
પારણું કરવા માટે વાજતેગાજતે પ્રસ્થાન નથી કર્યું .
પારણામાં પધારવા માટે મહેમાનોને નોતરા મોકલાયા નથી . 
પારણું થાય તે પૂર્વે પારણાનાં ઉપલક્ષ્યમાં કોઈ ડેકોરેશન કરવામાં આવ્યું નથી .
પારણું થયું એમાં પરિવારજનો ઉપસ્થિત નથી . 
પાંચ મહિના અને પચીસ દિવસના ઉપવાસ પછી જે પારણું આવે એ પારણું  , મકાનની અંદર નથી થતું પરંતુ મકાનના ઉંબરાની બહાર થાય છે . 

જે પારણું ચંદનબાળાએ કરાવ્યું એ પારણાની સાથે આટલી બધી વાતો જોડાયેલી છે એ આપણે યાદ રાખવાનું છે . અને સૌથી અગત્યની વાત એ યાદ રાખવાની છે કે ઉપવાસ કરનાર એક ઉપવાસ કરે કે અનેક ઉપવાસ કરે , ઉપવાસના તપસ્વીએ પારણા સંબંધી કોઈ જ વિચાર મનમાં આવવા દેવાનો નથી . તમે પૂછશો કે આજે ઉપવાસ છે અને આવતીકાલે પારણું છે તો આવતીકાલે ઉપવાસ નથી એનો વિચાર તો બનવાનો જ છે . આમાં વાંધાજનક શું છે ? 

આનો જવાબ એ છે કે આપણે ખાવાના વિચારો મનમાં આવે જ નહીં એની માટે ઉપવાસ કરીએ છીએ . મન ખાવાના વિચારોમાં ખોવાયેલું રહે છે ત્યારે આત્મા ભૂલાઈ જતો હોય છે . ઉપવાસ કરીને પણ છેલ્લે આત્માનું વિસ્મરણ થઈ જાય એ કેવું કહેવાય ? આવતીકાલે મારે ઉપવાસ નથી એ વિચારને ફાઇનલ માની લેવાની જરૂર નથી . સવારે ઉઠ્યા પછી તબિયત સારી લાગશે તો એક ઉપવાસ હજી વધુ કરી લેશું . હિંમત રાખવાની . જાહેર થઈ ગયેલા કાર્યક્રમો કરતા વધારે અગત્યનું છે કે એક ઉપવાસ વધુ થઈ જાય . કાર્યક્રમને કારણે ઉપવાસ ગૌણ થાય એવું ન કરાય . ઉપવાસને કારણે કાર્યક્રમ ગૌણ થાય એવું ક્યારેક કરી શકાય .

ઉપવાસના પારણામાં આ મુજબ નિયમ લઈ શકાય છે. 
૧. પારણાના દિવસે મારી સૌથી વધુ ભાવતી વસ્તુ હું નહીં લઈશ .
૨. પારણાના દિવસે પાંચથી વધારે દ્રવ્ય હું નહીં લઈશ . 
૩.પારણાના દિવસે ચોક્કસ વિગઈનો ત્યાગ રહેશે. 
૪. ઉપવાસ ચોવીસ કલાક લાંબા ચાલતા હતા . પારણું ચોવીશ મિનિટમાં પૂરું કરી નાંખીશ . પચીસમી મિનિટે ઉભો થઈ જઈશ .
૫. પારણું ચાલતું હશે ત્યારે આગામી સમયમાં કયો તપ કરવો છે એનો સંકલ્પ કરી દઈશ , ચોક્કસ . 

ઉપવાસ પૂરા થાય ત્યારે ઉપવાસથી છૂટકારો થયો એવું નહીં વિચારવાનું . ઉપવાસ શરૂ થાય ત્યારે આહારથી છૂટકારો થયો એવું વિચારવાનું . ઉપવાસ કરીએ એમાં રાજી થવાનું . પારણું કરીએ એમાં રાજી નહીં થવાનું . પારણામાં શું ખાવું છે એના વિચારોથી મનને મુક્ત રાખવાનું . અભિગ્રહ ધારણ કરવાથી પારણાની શોભા વધે છે . ત્યાગની ભાવના ઊંચી રાખવાથી પારણાની શોભા વધે છે . 

આપણને કોઈ ખરાબ શબ્દો કહી દે છે ત્યારે વસમું લાગે છે . આપણે સારું જીવન જીવતાં હોઈએ છતાં આપણું જીવન ખરાબ છે એવું કોઈ કહી દે એ કેવી રીતે સહન થાય ? આપણે વિજેતા હોઈએ અને કોઈ આપણને પરાજિત ઘોષિત કરી દે એ કેવી રીતે ચલાવી લેવાય ? આપણે ભણેલાગણેલા હોઈએ અને કોઈ આપણને અભણ જાહેર કરી દે , એ કેવું લાગે ? આપણે સાચું જ બોલ્યા હોઈએ છતાં આપણી પર આક્ષેપ આવે કે આપણે ખોટું બોલી રહ્યા છીએ , આપણે કેવી રીતે ચલાવી શકીએ ? કોઈ પણ વ્યક્તિ , કોઈ પણ રીતે એવું કંઈક બોલે , જેનાથી આપણને દુઃખ થાય એ આપણે સહન કરી શકતા નથી . 

આપણે ઈંટનો જવાબ પથ્થરથી આપીએ છીએ . દુનિયાદારી વ્યવહાર આવું જ કરવાની સલાહ આપે છે . પરંતુ સાધનાનો વ્યવહાર જુદો છે . સાધના સહન કરવાનું કહે છે . સાધના , સાંભળી લેતાં શીખો એવી પ્રેરણા આપે છે . સાધના સમજાવે છે કે મન પર કોઈ વાત લેવાની જ નહીં . સાધના એમ કહે છે કે બોલનારનું મોઢું ખરાબ હોય એટલે આપણે આપણું મોઢું ખરાબ ન કરાય . ભર્તૃહરિએ બહુ સરસ વાત કરી હતી : જે લોકોના સ્ટૉકમાં અપશબ્દ છે એ લોકો અપશબ્દ ભલે બોલે . મારા સ્ટૉકમાં અપશબ્દ નથી એટલે હું તો અપશબ્દ બોલવાનો જ નથી . ददतु ददतु गालिं , गालिवंतो भवंतो , वयमपि तदभावाद् गालिदानेSसमर्था: । સાધક ગાળના જવાબમાં ગાળ નહીં બોલે . સાધક નિંદાના જવાબમાં નિંદા નહીં કરે . સાધક ક્રોધના જવાબમાં ક્રોધ નહીં બનાવે . સાધક રાજનીતિની સામે રાજનીતિ નહીં રમે . સાધક સહન કરી લેશે . સાધક નૅગેટિવિટીના જવાબમાં નૅગેટિવિટી ક્રિએટ નહીં કરે . સાધક પોતાની કોઈ પણ પ્રતિક્રિયા જાહેર કરશે નહીં . 

જે ખરાબ બોલે છે , જે ખરાબ રીતે બોલે છે એને સાધક જવાબ આપતો નથી , એ પાછો જતો રહે છે . એના ગયા પછી બીજી એક કાળજી લેવાની છે . નિયમ યાદ રાખજો : ખરાબ શબ્દો સાંભળવાનું ઘણું અઘરું છે પણ સાંભળેલા ખરાબ શબ્દોને ભૂલી જવાનું ઘણું ઘણું ઘણું અઘરું છે . ભગવાન્ મહાવીરના કાનમાં ખીલા ઠોકાયા એની પીડા મોટી હતી . ભગવાન્ મહાવીરના કાનમાંથી ખીલા ખેંચાયા એની પીડા વધારે મોટી હતી . આપણા કાન પર ટકરાયેલા ખરાબ શબ્દો આપણાં મનમાં એક અનુચિત વિચાર ઊભો કરે છે , આપણાં મનમાં ઊભો થયેલો એક વિચાર બીજા દસ વિચારોને ઊભા કરે છે . શબ્દ કાને પડે એમાં થોડી જ ક્ષણો લાગે છે . શબ્દ મનમાં ઘુમતો રહે એમાં કલાકો પણ લાગે છે , દિવસો પણ લાગે છે અને મહિનાઓ પણ લાગે છે . અંદર ટકી ગયેલો અનુચિત વિચાર લાંબા ગાળે ઘણું મોટું નુકસાન કરે છે.

કાને પડેલો ખરાબ શબ્દ બે કાળજીની અપેક્ષા રાખે છે : એક , આપણે ખરાબ શબ્દનો જવાબ આપીએ જ નહીં . બે , આપણે એ ખરાબ શબ્દને કારણે મનમાં ડામાડોળ થઈએ જ નહીં . ખરાબ શબ્દ સાંભળવાની ક્ષણે આપણે ચૂપ રહી જઈએ અને એક ક્ષણને આગથી બચાવી લઈએ છીએ .  આપણે ચૂપ રહ્યા ન હોત તો મોટો ઝઘડો થાત અને આમને સામને પ્રહારો ચાલતા જ રહેત . આપણે સમજદારી જાળવી . જવાબ આપ્યો જ નહીં . કંઈ બોલ્યા જ નહીં . સમય સચવાઈ ગયો . પરંતુ મનનો સ્વભાવ વિચિત્ર છે . પ્રસન્નચંદ્ર રાજર્ષિ કશું બોલ્યા નહોતા પરંતુ એમનાં મનમાં તુફાન જાગી ગયું હતું . બોલ્યા નહીં પરંતુ વિચાર એવા કર્યા એ સાતમી નરકની સંભાવના બની ગઈ . અયોગ્ય વાત સાંભળી લીધા પછી મનમાં જે વિચારતાંડવ સર્જાય છે એને અંકુશમાં લેવાની જવાબદારી આપણી જ હોય છે .

કાનમાં ઠોકાયેલા ખીલા અંદર ટકી ગયા હતા એને કારણે , જ્યારે એ ખીલા બહાર નીકળ્યા ત્યારે વધારે પીડા થઈ હતી . કાન પર અથડાયેલા શબ્દો દિમાગમાં ઘર બનાવી લે એ પછી તે શબ્દોની પીડા વધારે શક્તિશાળી બની જતી હોય છે . સાંભળવા મળેલા શબ્દો સારા હોય તો એ દિમાગમાં લાંબા સમય સુધી ટકવા જોઈએ . સારા શબ્દોમાંથી જાગેલા સ્પંદનો સારા જ હોય છે . સારા સ્પંદનો જેટલા લાંબા ચાલે એટલા સારા . સાંભળવા મળેલા શબ્દો સારા ન હોય તો એ દિમાગમાં લાંબા સમય સુધી ટકવા ના જોઈએ . સારા ન હોય એવા શબ્દોમાંથી જાગેલા સ્પંદનો સારા હોતા નથી . સારા ન હોય એવાં સ્પંદનો દિમાગમાં લાંબા ન ચાલે એ જ સારું . 

કાનને અથડાયેલા શબ્દો , સારા છે કે ખરાબ છે એ તપાસી લો . શબ્દો સારા છે એવું નક્કી થાય તે પછી એ શબ્દોમાંથી આવનારા સ્પંદનોને મનમાં વિસ્તરવા દો . સારા શબ્દોનું સન્માન આવી રીતે જ થાય . શબ્દો ખરાબ છે એવું નક્કી થાય તે પછી સંકલ્પ કરો કે આ શબ્દોમાંથી આવનારા સ્પંદનોને મનમાં લાંબો સમય ટકવા દેવા નથી . સારા કે ખરાબ શબ્દોને સાંભળવાનું સહેલું છે . સાંભળવામાં થોડો જ સમય લાગે છે . સારા કે ખરાબ શબ્દોને ભૂલવાનું સહજ નથી . ભૂલવામાં ઘણો સમય લાગે છે . વિચારનું જે સ્પંદન ભૂંસાતું નથી એ સારું હોય તો એના દ્વારા મળનારા સુખ , સાંત્વના અને સમાધાન લાંબા ચાલે છે . વિચારનું જે સ્પંદન ભૂંસાતું નથી એ સારું ન હોય તો એના દ્વારા મળનારા દુઃખ , દ્વંદ્વ અને દુવિધા લાંબાં ચાલે છે .

ત્રણ ઘટના યાદ રાખો : કાનમાં ખીલા ઠોકાયા , કાનમાંથી ખીલા ખેંચાયા અને ઔષધિ દ્વારા કાનના જખમ‌ રૂઝાયા . ખીલા ઠોકાયા એનો બોધપાઠ એ છે કે આપણને કોઈ ખરાબ શબ્દો કહે એનો ઉગ્ર પ્રતિભાવ નહીં આપવાનો . ખીલા ખેંચાયા એનો બોધપાઠ એ છે કે મનમાં જે દુષ્ટ વિચાર લાંબો સમય ટકી ગયો હશે એ ઘણી ઊંડી પીડા આપશે . ઔષધિ દ્વારા જખમ‌ રૂઝાયા એનો અર્થ એ છે કે જે પવિત્ર વિચાર લાંબો સમય ટકી ગયો હશે એ ઘણી ઊંચી ઉર્જા આપશે . 

સાધનાની શીખામણ આ છે : કાનના દરવાજેથી અંદર શું આવ્યું એની પર નજર રાખો . તરત પ્રતિભાવ ન આપો . ચૂપચાપ થોડો સમય વિતાવો . જે અંદર આવ્યું એને કારણે ભીતરમાં કેવા ભાવો જાગ્યા એ તપાસો . જાગેલા ભાવો સારા ન હોય તો એ ભાવો લાંબા ટકવા નહીં જોઈએ . જાગેલા ભાવો સારા હોય તો એ ભાવો લાંબા ટકવા જોઈએ . 

એકદમ સર્વ સાધારણ બની ગયેલું સત્ય . કોઈ સાંભળવાનું છે એટલા માટે જ આપણે બોલીએ છીએ . આપણે બોલીએ તેનો કોઈ શ્રોતા જ ન હોય એવી પરિસ્થિતિની આપણે કલ્પના કરી નથી . આપણે નાનપણથી બોલતા આવ્યા છીએ , આપણે બોલ્યા અને કોઈએ સાંભળ્યું એવું દૃશ્ય જોતાં આવ્યા છીએ . આપણે બોલીએ છીએ તેનાં મુખ્ય કારણ બે છે : આપણને બોલતા આવડે છે માટે આપણે બોલીએ છીએ . કોઈ સાંભળવાનું છે એની આપણને ખબર છે એટલા માટે આપણે બોલીએ છીએ .

આપણને બોલતા જ આવડતું ન હોય અને આપણને સાંભળવાવાળું કોઈ હોય જ નહીં , આ બંને પરિસ્થિતિ ભેગી થાય ત્યારે બોલવાની પ્રક્રિયા શૂન્ય બની જાય છે . બોલવાનું જ ન હોય અને સાંભળવાવાળા કોઈ હોય જ નહીં . ઈશારો કરવાનો જ ન હોય અને ઈશારાને સમજવા કોઈ હાજર જ ન હોય . લખવાનું જ ન હોય અને વાંચવા માટે કોઈ ઉપલબ્ધ ના હોય . આદાનપ્રદાન બોલવા દ્વારા નથી , આદાનપ્રદાન ઈશારો કરવા દ્વારા નથી , આદાનપ્રદાન લખવા વાંચવા દ્વારા નથી . આવી પરિસ્થિતિમાં આદાનપ્રદાન છે જ નહીં એ નક્કી થઈ જાય છે . 

જે કામ કરવાનું ન હોય એ કામની તૈયારી કરવાની હોતી નથી . બોલવાનું નથી એનો અર્થ એ છે કે બોલવાની તૈયારી કરવાની નથી . તમે જ્યારે નિર્ણય લો છો કે અમુક કામ નથી કરવું ત્યારે જ એ નિર્ણય થઈ જાય છે કે આ કામ માટેની તૈયારી પણ નથી જ કરવાની . જે કામ કરવાનું નથી એ કામની તૈયારી કરતા રહીએ એને મૂર્ખતા કહેવાય . મૌનમાં આપણે બોલવાનું છોડી દઈએ છીએ . મૌનમાં આપણો નિર્ણય હોય છે કે બોલવું નથી . બોલવાનું જ ન હોય તો બોલવાની તૈયારી પણ ન જ હોય . આપણે કંઈક બોલીશું એમ સમજીને આપણે કંઈક વિચારીએ છીએ . આપણે વિચારીએ છીએ ત્યારે આપણાં દિમાગમાં કલ્પના હોય છે કે આપણે આ બધું બોલી શકશું . એકવાર પાકું થઈ ગયું કે બોલવાનું છે જ નહીં . એટલે પછી શું બોલવાનું છે એ મુદ્દો ખતમ થઈ જાય છે .

મૌનનો પહેલો અર્થ છે : બોલવું નહીં . મૌનનો બીજો સમાંતર અર્થ છે : બીજાને ઉદ્દેશીને વિચારવાનું નહીં . બીજાને ઉદ્દેશીને વિચારવાનું બંધ થાય તે પછી સ્વને ઉદ્દેશીને વિચારવાનું શરૂ થાય છે . બોલવા બોલવાના ચક્કરમાં આપણે કોને શું કહેવું છે એ વિચારીએ છીએ , કોને શું કેવી રીતે કહેવું છે એ વિચારીએ છીએ . કોને શું ગમશે એ વિચારીએ છીએ , કોને શું નહીં ગમે એ વિચારીએ છીએ . કોણ માનશે એ વિચારીએ છીએ , કોણ નહીં માનશે એ વિચારીએ છીએ . કોઈ સાંભળવાનું છે એ પાકું છે માટે કોને શું કહેવાનું છે એ વિચારતા રહીએ છીએ .

કોઈને સંભળાતું નથી , કોઈને સમજાતું નથી એવી પરિસ્થિતિની કલ્પના કરો . કોઈને ઈશારો સમજાતો નથી એવી પરિસ્થિતિની કલ્પના કરો . કોઈને કંઈ વાંચવાનું ફાવતું જ નથી એવી પરિસ્થિતિની કલ્પના કરો . તમે કહેશો તો કોને કહેશો ? તમે સમજાવશો તો કોને સમજાવશો ? તમે ઈશારો કરશો તો કોને કરશો ? તમે લખશો તો કોને ઉદ્દેશીને લખશો ? એ બધું કોઈને પહોંચવાનું જ નથી . આ કલ્પના સ્પષ્ટ કરી લો . ક્યાંય કોઈ સાંભળવાવાળું છે જ નહીં એટલે કાંઈ પણ બોલવાનો કોઈ અર્થ નથી .

હવે બીજી કલ્પના : બોલવાનું છે નહીં એટલે બોલવાના મુદ્દા બનાવવા માટે વિચારવાનું પણ નથી . બોલવાનું નથી એની ખબર છે એટલે એ દિશામાં વિચારવાનું જ બંધ છે . કોઈને મળવું જ નથી એટલે કોઈના વિચાર બંધ છે . કોઈને કંઈ કહેવું જ નથી એટલે શું કહેવું છે એના વિચારો બંધ છે . સારાંશ એ છે કે વ્યર્થનું વિચારવાની ભાગદોડ ઓછી થાય એ મૌનનો પ્રભાવ છે . 

જે નિરર્થક વિચારો કરે છે એને સારા અને નક્કર વિચારો કરવાનું સૂઝતું નથી . લાંબા સમયનું મૌન રાખ્યું તેને લીધે નિરર્થક વિચારો અટકી ગયા . નિરર્થક વિચારો અટક્યા તે કારણે અંદરથી શક્તિશાળી વિચારો જાગવા લાગ્યા . ઘણાખરા નક્કર વિચારો મૌન રાખ્યા પછી જ પ્રગટે છે . અમુક વિચારો સુધી પહોંચવા માટે લાંબા સમય સુધી મૌનમાં ડૂબવું જ પડે છે .  પ્રથમ ચરણ : બોલવાનું અટકે છે . બીજું ચરણ : નિરર્થક વિચારો અટકે છે . ત્રીજું ચરણ : ઉર્જાવંત વિચારો જાગવા લાગે છે . તમે માનતા હશો કે બોલવાનું બંધ કર્યું એ મૌન છે . હકીકત એ છે કે નબળા વિચારો ઓછા થઈ ગયા અને ઉજ્જ્વળ વિચારો વધી ગયા એ મૌન છે . તમે સળંગ સાત આઠ દિવસ સુધી મૌન રહીને જુઓ . બોલવાનું પણ નહીં . ઈશારા પણ નહીં . લખવાનું પણ નહીં . આ પ્રક્રિયામાંથી પસાર થયા પછી તમારી અંદરથી અનેરાં આંદોલનો જાગશે . મૌન સાધ્ય છે . મૌન સાધન છે . આપણે બોલતાં જ રહીશું , બોલતાં જ રહીશું એને કારણે અંદરનાં આંદોલનો દબાયે‌લા રહેશે . આપણે બોલવાનું છોડી દઈશું તે પછી અંદરના આંદોલનનો જાગી ઉઠશે .

બોલવા મળે છે એટલે બોલો . બોલતાં આવડે છે એટલે બોલો . બોલવાનું એકદમ સ્વાભાવિક થઈ ગયું છે . નહીં બોલીએ તો ચાલશે એ વૃત્તિ રહી જ નથી . બોલવાની શું જરૂર છે એવો વિચાર પણ આવતો નથી . મનમાં જે આવ્યું એ મોઢેથી બહાર નીકળી જાય છે . વિચારીને બોલીએ એવું પણ બને છે . બોલવાનો સ્વભાવ એવો થઈ ગયો છે કે બોલવાની ધૂનમાં , વિચાર્યા વિના બોલી બેસીએ એવું પણ બને છે . શ્વાસ લઈએ છીએ એમાં વિચારવાની જરૂર નથી , શ્વાસ લેવાનો છે એટલે લેવાનો છે . આપણો શ્વાસ આપણા પૂરતો સીમિત છે . શ્વાસને કોઈ સાંભળે છે એવી ભૂમિકા નથી .  આપણે જે બોલીએ છીએ એ શ્વાસની જેમ આપણા પૂરતું સીમિત નથી . આપણું બોલેલું બીજા સાંભળે છે . એને સાંભળવાની ઈચ્છા છે કે નહીં એ અલગ વાત છે પણ સાંભળે તો છે જ . જે સાંભળે છે એને આપણું બોલેલું કામ આવે છે કે નહીં એ પણ નક્કી હોતું નથી . પરંતુ એને એ સાંભળવું તો પડે જ છે . મારે બોલવાનું છે એટલે બોલવાનું જ છે , એવું ન કરાય .

મૌનનો નિયમ સૌથી અગત્યનો છે અને સૌથી અઘરો છે . ભગવાને આ નિયમને આત્મસાત્ કર્યો હતો . નથી બોલવું . કોઈ આવે છે , પૂછે છે , ભગવાન્ જવાબ નથી આપતા . કોઈ વાત કરવા ચાહે છે , ભગવાન્ વાત નથી કરતા . સાડા બાર વરસમાં ભગવાન્ કુલ મળીને દશ મિનિટ જેટલું માંડ બોલ્યા હશે . ઓછું બોલ્યા હશે , વધારે નહીં . આપણે લોકો એક દિવસમાં કેટલા કલાક બોલીએ છીએ , વિચારજો . રોજ આટલાબધા કલાક બોલવાની ખરેખર જરૂર છે કે નહીં , એ પણ વિચારજો .

અમુક લોકો માટે એમ કહેવાય છે કે આ ભડભડિયો માણસ છે , મનમાં જે હશે એ બધું બોલી નાંખશે . આવા લોકો વિશ્વાસપાત્ર હોતા નથી . મનની વાત મનમાં રાખવી એ શક્તિશાળી આદત છે . આ આદત મૌનનાં કારણે જ સાકાર થાય છે . આપણે જે વિચારીએ છીએ તે ફક્ત આપણને ખબર હોય છે . આપણો વિચાર આપણી અંગત વિરાસત છે . આપણે જે બોલીએ છીએ તે અંગત રહેતું નથી . તમે જેને જે કહો છો તે તેને આગળ પસાર કરવાનો જ છે . તમે બોલ્યા ત્યારે તમે પણ તમારો વિચાર આગળ પસાર કર્યો છે . તમારું કહેલું જે સાંભળશે તે એને આગળ પસાર કરશે જ . તમારું કહેલું સારું હોય અને એ આગળ પસાર થાય એમાં વાંધો નથી . તમારું કહેલું સારું ન હોય અને એ આગળ પસાર થયા કરે એ વાંધાજનક છે . બીનજરૂરી વાતો વાયરસ જેવી હોય છે , એ જ્યાં પહોંચે ત્યાં ખલેલ ઊભી કરે છે . જે આવી વાતો બોલ્યો એ વાયરસનો પ્રણેતા છે . તમે ગુસ્સાવાળું બોલશો , પરિણામે ગુસ્સાવાળી વાતો ફેલાશે . તમે જુઠ્ઠાવાળું બોલશો , પરિણામે જુઠ્ઠાવાળી વાતો ફેલાશે .  તમે લોભવાળું બોલશો , પરિણામે લોભવાળી વાતો ફેલાશે . તમે ઉપહાસવાળું બોલશો , પરિણામે ઉપહાસવાળી વાતો ફેલાશે . તમે નક્કામું બોલશો , પરિણામે નક્કામી વાતો ફેલાશે . પણ તમે બોલશો જ નહીં , પરિણામે કોઈ વાતો ફેલાશે જ નહીં . વાયરસ તમારાં દિમાગમાં બને છે , વાયરસ તમારાં શ્રીમુખેથી સર્ક્યુલેટ થાય છે . મૌન રાખો અને વાતાવરણને વાયરસથી મુક્ત રાખો . 

તમારાં મનમાં સારા વિચાર આવે છે , એ પણ બને . બોલવાથી સારા વિચારનો પ્રસાર થાય છે , એ પણ બને . સારા વિચારનો પ્રસાર વધારે થાય એ માટે એની વાતો વધારે કરીએ , એ પણ બને . તમે બોલવામાં વ્યસ્ત રહો , બોલતાં જ રહો , બોલતાં જ રહો એવું સાધનામાં હોય નહીં . સાધનામાં બોલવાનું બંધ થવું જોઈએ , બોલવાનું ભૂલાઈ જવું જોઈએ . ધ્યાનની અને અધ્યાત્મની વાતો કરનાર માણસ ચૂપ ઓછો રહે છે અને બોલે છે ઘણું , ત્યારે એમનું ધ્યાન અને એમનું અધ્યાત્મ કેટલું સફળ છે , એની સામે પ્રશ્ન થઈ આવે . 

મારે બોલવું છે એનો અર્થ એ છે કે સામા માણસે મારી વાત સાંભળવી જોઈએ . સામા માણસે મારી વાત સાંભળવી જોઈએ એનો અર્થ એ છે કે એની વાત મારે સાંભળવી નથી . આ જબરું કહેવાય : તમારી વાત સામા માણસે સાંભળવાની છે , સામા માણસની વાત તમારે નહીં સાંભળવાની . સામો માણસ ચૂપચાપ સાંભળ્યા જ કરે છે અને તમે એને ચૂપ રાખીને ખુદબખુદ બોલ્યા જ કરો છો , આ પરિસ્થિતિમાં તમને એમ લાગવા માંડે છે કે તમે જ્ઞાની છો , વિદ્વાન્ છો , સમજદાર છો . તમારો આત્મવિશ્વાસ જેમ જેમ વધતો જાય છે તેમ તેમ તમારું બોલવાનું વધતું જાય છે . સાધક જીજ્ઞાસુ હોય ,  સાધક અભ્યાસુ હોય . જે બહુ બોલબોલ કરતો હોય એનામાં જિજ્ઞાસા શું હોય ? અને એ અભ્યાસ શું કરે ? કાંઈ જ નહીં . જેનામાં જિજ્ઞાસા હોય એ સાંભળે , એ બોલ બોલ ના કરે . જે અભ્યાસ કરતો હોય એ બીજાને સમજાવવાની કે બીજાની સાથે વાત કરવાની મહેનત નહીં કરે . એ ખુદ સમજવાની કોશિશ કરશે . સમજવા માટે એ ચૂપ રહેશે , સાંભળશે . એ બોલવાનું એકદમ ઓછું કરી દેશે . મૌનનો પ્રારંભ અહીંથી થાય છે . 

મૌનનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે દરેક વખતે બોલવું જ જોઈએ એવો કોઈ નિયમ નથી . સારી વાત બીજા કોઈ બોલી લે અને આપણે મૌનની મસ્તી માણીએ એવું કેમ ના બને ? મારે બોલવું છે , મારે જ બોલવું છે , મારે બોલવું જ છે … આવી લાગણી મૌનમાં બાધક બને છે . મારે નથી બોલવું , મારે બોલવાની શું જરૂર છે , મારે બોલવાનું કામ જ નથી …… આવી લાગણી બનવી જોઈએ અને ટકવી જોઈએ . એક સરસ વાક્ય વાંચ્યું હતું કે તમે જ્યારે બોલો છો ત્યારે તમારાં જ્ઞાનનું પુનરાવર્તન કરો છો . પરંતુ , તમે જ્યારે સાંભળો છો ત્યારે નવાં જ્ઞાનનું ઉપાર્જન કરો છો . મૌન ઉપાર્જન કરાવે છે . મૌન અભ્યાસને અનુકૂળ માનસિકતા બનાવે છે . મૌન એકાગ્રતા માટે ઉપયોગી છે . 

મનમાં જે વિચાર આવે છે એ તરત બોલી દેવો એવી આદત બનેલી છે આપણી . મનમાં જે વિચાર આવે એ બોલીને વ્યક્ત કરવો જ નથી એવો સંકલ્પ કરવાથી મૌનનો પ્રારંભ થાય છે . મનમાં ચેનલ ગોઠવાયેલી છે : વિચાર આવે છે અને પછી વાક્ય બનીને મોઢામાંથી બહાર ફેંકાય છે . પહેલા વિચાર પછી ઉચ્ચાર . આ ક્રમ બનેલો રહે છે . બોલવાનું બે રીતે થાય છે : એક , બોલવાનું છે માટે વિચારીએ . તે પછી જે વિચાર્યું એ મુજબનું બોલીએ . આ રીતમાં જે બોલવાનું છે એની તૈયારી મન કરે છે . બે , પોતાની મેળે વિચાર આવ્યો છે અને એ વાક્ય બનીને મોઢામાંથી પ્રગટ થયો છે . પહેલી રીત : શું બોલવાનું છે એ નક્કી કર્યું છે અને પછી બોલ્યા છીએ . બોલવા માટે પૂર્વતૈયારી કરી છે . બીજી રીત : પોતાની મેળે વિચાર આવ્યો છે ,  એ તરત બોલી નાંખ્યો . બોલવા માટે પૂર્વ તૈયારી કરી નથી . 

મૌનમાં બંને રીતનો ત્યાગ થાય છે . પહેલી રીતનો ત્યાગ : બોલવાનું છે તો શું બોલવાનું છે એ વિચારીએ છીએ અને પછી , જે વિચાર્યું એ મુજબ બોલીએ છીએ . મૌનમાં આપણને પહેલેથી જ ખબર છે કે બોલવાનું નથી . જો બોલવાનું છે જ નહીં તો બોલવા માટે વિચારવાનું પણ નથી . બોલવું હોય તો બોલવાના મુદ્દા બનાવવા પડે , બોલવું જ નથી તો બોલવાના મુદ્દા તૈયાર કરવા જ ના પડે . આ ત્યાગમાં શું બોલવું છે એની તૈયારીનો ત્યાગ કરવામાં આવે છે . 
બીજી રીતનો ત્યાગ : આપણાં મનમાં ગમે તે વિચાર આવે , પણ એ વિચાર મનમાં જ રહેશે , એ વિચાર અવાજ બનીને બહાર નીકળશે જ નહીં . આવો સંકલ્પ . આપણે અમુક રીતે વિચાર કરીએ અને પછી જે રીતે વિચાર કર્યો છે એ મુજબ બોલીએ આવી કોઈ જ પદ્ધતિ આ ત્યાગમાં નથી . હું શું વિચારીશ એની પૂર્વધારણા નથી , હું શું નહીં વિચારીશ એની પૂર્વધારણા પણ નથી . આ ત્યાગમાં વિચારપ્રક્રિયા પર કામ નથી થતું . આ ત્યાગમાં વિચારની અભિવ્યક્તિને રોકવાની પ્રક્રિયા થાય છે . 

સારાંશ એ છે કે તમે જે વિચારશો એ તમે બોલવાના નથી એવો સંકલ્પ મૌનમાં થતો હોય છે . તમે બોલવાના નથી એ પાકું થયું એનાથી વિચારપ્રક્રિયા ઉપર એક ઊંડી અસર ઊભી થતી હોય છે . એની વાત આવતીકાલે કરીશું .  

શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને લાંબા લાંબા કાઉસગ્ગ વર્ષો સુધી કર્યા . આપણે પણ આવશ્યક ક્રિયાઓને ગૌણ કર્યા વગર કાઉસગ્ગ ધર્મને સાધવાનો છે . કાઉસગ્ગ મનનો હોય .  કાઉસગ્ગ વચનનો હોય . કાઉસગ્ગ કાયાનો હોય . 

મન ઉપર હુકમ કરવાનો છે : બસ બહુ થયું , હવે થોડો સમય દોડધામ બંધ . આપણે સતત વિચારતા જ રહીએ છીએ . જે વિચારીએ છીએ તે વિચારવું જરૂરી છે કે નહીં એનો વિવેક રહેતો નથી . જે વિચારીએ છીએ એનાથી શું પરિણામ આવશે એની પરવા હોતી નથી . જે વિચારીએ છીએ એ ના વિચાર્યું હોય તો ચાલે કે કેમ એવું વિશ્લેષણ આપણે કરતા નથી . આપણે એમનેમ વિચારતા રહીએ છીએ . હું વિચારી રહ્યો છું એવું યાદ પણ હોતું નથી . વંટોળમાં પાંદડું તણાઈ જાય એ રીતે આપણે વિચારોમાં વહી જઈએ છીએ . 

વિચારવાનો થાક પણ હોય છે , વિચારવાનો રોગ પણ હોય છે . મનોચિકિત્સાની આવશ્યકતા કરોડો લોકોનાં જીવનમાં ઊભી થયેલી છે કારણ કે લોકો જે વિચારે છે કે ખોટું પણ હોય છે , લોકો જે વિચારે છે તે પદ્ધતિ ભૂલભરેલી પણ હોય છે . સાઈકિયાટ્રિસ્ટ ડૉક્ટર વિચારવાની ભાગાદોડ ઉપર અંકુશ આવે એની દવા આપે છે . દવા લાંબી ચાલે છે . મહદંશે દર્દી રાહત અનુભવે છે . વિચારવાની ભાગાદોડ ઉપર અંકુશ આવે છે એનાં કારણે સારું લાગે છે . 

કાઉસગ્ગમાં મનની ધારાને રોકવાની હોય છે : झाणेणं . મનને સૂચના આપવાની રહે છે કે તારે આ વિષય ઉપર વિચારવાનું છે અને તે સિવાયના વિષય ઉપર હમણાં નથી વિચારવાનું . મનને સમજાવવાનું છે કે આ સૂચનાનો અમલ થોડી મિનિટ્સ માટે કરવાનો છે , થોડા કલાક માટે કરવાનો છે . સૂચનાનો અમલ ઘણાલાંબા સમય સુધી કરવાનો હોય તો મન ગભરાશે , મન આનાકાની કરશે . થોડા સમયની વાત છે તો મન માની જશે . ધીમે ધીમે સમય વધારતા જઈએ , મન માનતું જશે . નાનો કાઉસગ્ગ , મન પર અંકુશ સાથે કરીએ એ સાધનાની શરૂઆત છે . લાંબો કાઉસગ્ગ , મન પર અંકુશ સાથે કરીએ એ સાધનામાં નિમજ્જન છે . કાઉસગ્ગમાં જે સૂત્ર યાદ કરવાનું છે એ સૂત્રના શબ્દો ઉપર પૂરેપૂરું ધ્યાન રહે , એ સૂત્રના અર્થનો વિચાર કરવામાં મન જોડાયેલું રહે . એ સિવાયનો કોઈ વિચાર બને નહીં એ જ કાઉસગ્ગ . આપણે શરીરનું હલનચલન રોકીએ છીએ એ તો કાઉસગ્ગ છે જ . મનનું હલનચલન અટકે તે પાક્કો કાઉસગ્ગ . મોહનીય કર્મનાં કારણે મન બને છે અને મનની ભાગાદોડી બને છે . મનને અટકાવીએ એનાથી મોહનીય કર્મને ફટકો લાગતો હોય છે . 

આપણે બોલતાં બોલતાં ધર્મ કરીએ છીએ . સૂત્ર બોલીએ ,  સ્તવન બોલીએ , મંત્ર બોલીએ , વ્યાખ્યાન કે વાચના દ્વારા જિનવાણી બોલીએ . એ બોલવાનો ધર્મ થયો . ન બોલવાનો પણ એક ધર્મ હોય છે . કાઉસગ્ગમાં વચનની ધારાને રોકવાની છે : मोणेणं . પોતાની જાતને સૂચના આપવાની કે હું બોલીશ નહીં , વાતો કરીશ નહીં , હું વાતો સાંભળીશ નહીં , હું હોઠ કે જીભ હલાવીશ નહીં , મારે બોલવાની જરૂર જ નથી , હું બોલીશ નહીં તો કોઈ કામ અટકવાના નથી . મન જ્યાં જોડાયેલું છે ત્યાં જ જોડાયેલું રહે , વાણી શાંત રહે એ કાઉસગ્ગ . બોલવા દ્વારા થનારો ધર્મ ઉત્તમ છે પરંતુ બોલવું એ આત્માનો સ્વભાવ નથી આથી બોલવાનું છોડીએ અને ન બોલવાનો ધર્મ કરીએ એ પણ જરૂરી છે . 

આપણે શરીરની ગતિવિધિ દ્વારા ધર્મક્રિયાઓ કરીએ છીએ . પૂજા હોય , વાંદણા હોય , ખમાસમણા હોય , વિહાર હોય , વેયાવચ્ચ હોય , પડિલેહણ‌‌ હોય કે સત્તર સંડાસા હોય . આ બધી શરીરની ગતિવિધિઓ છે . શરીર દ્વારા થનારી ધર્મક્રિયા સર્વોત્તમ છે . પરંતુ શરીર આત્માનો સ્વભાવ નથી , શરીર આત્માનો રોગ છે . શરીરનું હલનચલન એ આત્માનો સ્વભાવ નથી . હલનચલનથી મુક્ત રહેવું એ જ આત્માનો સ્વભાવ છે . કાઉસગ્ગમાં કોઈપણ જાતનું હલનચલન કરીશ નહીં એવો સંકલ્પ રાખવાનો હોય છે : ठाणेणं . પથ્થરનો થાંભલો જે રીતે એકદમ સ્થિર હોય એ રીતે શરીરને સ્થિર બનાવી દેવાનું . આંખો પણ ભટકે નહીં , પાંપણ પણ હલે નહીં , હાથ – પગ – ડોક કે આંગળી હલવાનો તો સવાલ જ બનતો નથી .

શરીરની સ્થિરતાથી જ કર્મનિર્જરા બળવાન્ બને છે . શરીર હલે એટલે કર્મનિર્જરા કમજોર પડી જાય . આત્માએ ભૂતકાળમાં એટલાં બધાં કર્મો બાંધ્યાં છે કે એક-બે ભવમાં મોક્ષ મળવાની સંભાવના દેખાતી નથી . જૂનાં અને ચીકણાં કર્મો તોડવાનો મુખ્ય માર્ગ છે તપસ્યા . સ્થિર શરીરથી જે કાઉસગ્ગ થાય તે પણ જૂનાં અને ચીકણાં કર્મો તોડવામાં સહાયક બને છે . નાનો કાઉસગ્ગ પણ એવો કરવાનો કે શરીરની સ્થિરતા અખંડ રહે . પછી ધીમે ધીમે કાઉસગ્ગનો સમય વધારતા જવાનું . નાનો કાઉસગ્ગ જેવી સ્થિરતાથી થાય એવી જ સ્થિરતાથી લાંબો કાઉસગ્ગ પણ થાય એ સાધના છે . 

જેણે મોક્ષમાં જવું છે એણે કર્મનિર્જરાને પ્રેમ કરવો જોઈએ . જે કર્મનિર્જરાનો પ્રેમી હોય તે લાંબા કાઉસગ્ગનો પ્રેમી હોય જ . તમને લાંબા કાઉસગ્ગમાં રસ નથી એનો અર્થ એ પણ થાય કે તમને કર્મનિર્જરાની બહુ ચિંતા નથી . જાગતા રહેજો , બાપુ . 

પ્રભુનો ત્રીજો અભિગ્રહ છે : ગૃહસ્થનાં પાત્રમાં વાપરવું નહીં . પોતાની પાસે કોઈ પાત્ર હતું નહીં . ગૃહસ્થ પાસેથી પાત્ર લેવાનું બંધ કર્યું . વાપરવાનું શી રીતે ? પાણિપાત્ર અવસ્થા . જે વાપરવાનું મળે તે હાથમાં લઈને જ વાપરવાનું , પાત્રનો ઉપયોગ નહીં કરવાનો . આ અભિગ્રહને કારણે જે અગવડ પડે તે વિચારવું જોઈએ . ભોજન પાત્રમાં લેવાનું હોય તો સરખી રીતે બધી વસ્તુ જુદી જુદી રાખી શકાય . ભોજન , અંજલિમાં લેવાનું હોય તો વસ્તુઓ જુદી જુદી રાખી શકાતી નથી . ભોજન , પાત્રમાં લેવાનું હોય તો ગરમ વસ્તુ પણ લેવાય . ભોજન , અંજલિમાં લેવાનું હોય તો ગરમ વસ્તુ લેવામાં અનુકૂળતા ના આવે . ભોજન , થાળીમાં લેવાનું હોય તો હાથ મોકળો હોય . બે વસ્તુ , ત્રણ વસ્તુઓ આંગળીઓના સહારે મિક્સ કરી શકાય . જેમ કે રોટલીનો ટુકડો કરી એમાં શાક ભરી શકાય . ભોજન અંજલિમાં લેવાનું હોય તો બે વસ્તુને ભેગી કરવાની સંભાવના જ ન રહે . પાત્રમાં પીરસેલી વસ્તુ વાપરવાનું સહેલું છે . અંજલિમાં લીધેલી વસ્તુ વાપરવાનું સહેલું નથી . વાપરવા બેઠા હોઈએ ત્યારે પાણીનો ગ્લાસ જુદો હોય છે , દાળની વાટકી જુદી હોય છે , રોટલી માટેની થાળી જુદી હોય છે . ચમચી પણ હોય છે . પાત્ર નહીં એટલે ગ્લાસ નહીં , થાળી નહીં , ચમચી નહીં , વાટકી નહીં . આ સિસ્ટમમાં વાપરવાનું કેવી રીતે ? 

વાપરવાનું અઘરું થઈ જાય એટલે વાપરવામાંથી સ્વાદ લેવાની વૃત્તિ કમજોર પડી જાય . સમજાય એવી વાત છે . તમે વાપરો છો એટલે કે ખાવાનું લો છો પરંતુ તમને વાપરવામાં એટલે કે ખાવામાં સ્વાદ લેવાનો છે એ યાદ હોતું નથી , આ છે સાધના . જે મળ્યું તે મોઢામાં નાંખી દીધું એ સાધના છે . જે આહાર લેવાનો છે એ કેવો દેખાય છે કે કેવી રીતે મૂકવામાં આવે છે એની ઝંઝટ ના કરવી એ છે સાધના . મારી સૌથી પ્રિય આઈટમ કંઈ છે , મને કંઈ આઈટમ બિલકુલ નથી ભાવતી , આવા ધારાધોરણ ન રાખીએ એ સાધના . મને કેવું પાત્ર ગમશે , મને કેવું પાત્ર નહીં ગમે , એવી પસંદ-નાપસંદથી મુક્ત હોય તે સાધના .

આહારની સાથે પાત્ર જોડાય એટલે પાત્રના રંગરૂપની કલ્પના જોડાય છે . પાત્ર સોનાનું હોય , ચાંદીનું હોય , પિત્તળનું હોય , લાકડાનું હોય એ પ્લાસ્ટિકનું હોય – માત્ર મોંઘુ છે કે સસ્તું છે એની વિચારણાઓ જોડાય છે . જેમ શરીર આત્માનો સ્વભાવ નથી , આહાર આત્માનો સ્વભાવ નથી એમ પાત્ર પણ આત્માનો સ્વભાવ નથી . પાત્રનો ઉપયોગ કરવાનો પણ પાત્રની બાબતમાં નિર્લેપ રહેવાનું  . પાત્ર આવે એટલે પાત્રને સાચવવાની વ્યવસ્થા આવે . પાત્ર રાખવાનું ક્યાં ? પાત્ર રાખવાનું કેવી રીતે ? પાત્ર ઉંચકવાનું કોણે ? પાત્ર ઉંચકવાનું કેવી રીતે ? પાત્રની સારસંભાળના વિચારો ચાલતા જ રહે છે . પાત્રની બાબતે નિર્લેપ રહેવાનું . મારું પાત્ર છે એ મારી પાસે જ રહેવું જોઈએ , મારું પાત્ર બીજા કોઈને આપીશ નહીં , મારું પાત્ર તૂટવું ના જોઈએ , પાત્ર જૂનું થયું તો હવે નવું પાત્ર લાવો ….. પાત્ર માટેના વિચારો ભાગતા જ રહે છે . સાધના માટેનું પાત્ર , પવિત્ર સાધન છે . જે પવિત્ર છે એની માટેનો આદરભાવ હોવો જોઈએ . પરંતુ મમતાભાવ કે અધિકારભાવ કોઈપણ વસ્તુનો હોય , એ ભાવોથી નુકસાન થતું જ હોય છે . પાત્ર માટે , ઉપકરણ માટે મમતા ન હોય એ સાધના છે . 

ભગવાને પાત્ર ન રાખવાનો નિયમ લીધો . પાત્ર ન વાપરવાનો નિયમ લીધો એ વખતે ભગવાને જે પાત્ર છોડ્યું એ પાત્ર ફક્ત સાધના માટે ઉપયોગી થવાનું હતું . જે સાધનામાં જ ઉપયોગી થવાનું હતું એનો પણ ભગવાન્ ત્યાગ કરે છે . સાધનાનો નિયમ જ આ છે : જેનો ત્યાગ કરી શકાય એનો ત્યાગ કરી જ દેવાનો . ત્યાગ કરવાની આદત કેળવીએ નહીં , એનું પરિણામ શું આવે ?  ખબર છે ? જે ત્યાગ કરવાનું જાણતો નથી તે સંગ્રહખોર બની જાય છે . 

સામાન ઓછો કરવાની આદત કેળવવી પડે છે . અન્યથા સામાન વધતો જ જાય છે , વધતો જ જાય છે . સામાનમાં કપડાં આવે , સામાનમાં વાસણ આવે , સામાનમાં ફર્નિચર આવે , સામાનમાં નોટ , પેન અને પુસ્તકો આવે . સામાનમાં ઘણું આવે . સાધકની જીવનશૈલી એવી હોય કે ઓછામાં ઓછાં સામાનથી કામ ચાલી જાય . જે સંસારી હોય એનો પથારો લાંબો હોય . જે સંસારી ના હોય એનો પથારો લાંબો હોય તે ચાલે નહીં . ભગવાને દીક્ષા પછીના પહેલાં ચોમાસામાં અલગથી નિયમ લીધો કે મારે પાત્રનો ઉપયોગ કરવાનો જ નથી . આ નિયમનું ચુસ્ત પાલન ભગવાને ૪૨ વર્ષ સુધી કર્યું . 

જે લોકો ઘરમાં રહે છે , સંસારી છે એમણે વિચારવું જોઈએ :  મારા ઘરમાં વધારાનાં કપડાં કેટલા છે ? વધારાનાં વાસણ કેટલાં છે ? વધારાનાં બુટ ચપ્પલ મોજાં કેટલાં છે ? વધારાનું ફર્નિચર શું છે ? સંસારી ભૂમિકાનો જીવ એવું જ વિચારતો હોય છે કે બધો સામાન જરૂરી છે , હજી નવો સામાન લેવાનો છે એ પણ જરૂરી છે . સામાન ઓછો ન કરીએ , સામાન વધારતા રહીએ – આ છે સાધનાથી વિપરીત અવસ્થા . સામાન ઓછો થતો જાય , સામાનનો સંગ્રહ વધે નહીં , આ છે સાધનાની અવસ્થા . 

આપણાં ઘરમાં જે પણ સામાન આપણે ભેગો કરી રાખ્યો છે એ પરિગ્રહ છે . જેનો પરિગ્રહ ઘણો હોય એ સુખી ગણાય છે સંસારમાં . જેનો પરિગ્રહ મોટો હોય તે શ્રીમંત ગણાય છે સંસારમાં . સુખી દેખાવા માટે , શ્રીમંતમાં ગણતરી પામવા માટે આપણે સામાન વધારતાં રહીએ છીએ . આપણે નવોનવો સામાન વધારતાં જ જઈએ છીએ , મનને રાજી રાખવા માટે .‌ જેમ જેમ સામાન વધતો જાય છે તેમ તેમ સાધના કમજોર પડતી જાય છે . જેમ જેમ સામાન ઘટતો જાય છે તેમ તેમ સાધના શક્તિશાળી બનતી જાય છે . જે દિવસે બધો જ સામાન છૂટી જાય છે એ દિવસે સાધના જીતી જાય છે‌ , સંસાર હારી જાય છે . 

જે સામાન તમારા કબજામાં છે , એનો તમે વિચાર કરવાના જ છો , એની તમે મમતા પાળવાના જ છો . પોતાના કપડાં દાગીના ફર્નિચર કોસ્મેટિક્સ વાસણો વગેરે સાધન સરંજામને જોઈ જોઈને‌ તમે રાજી થતા રહો છો , અહંકાર બનાવો છો . આપણો સ્વભાવ આ રીતે જ ઘડાયો છે . કપડાં દાગીના ફર્નિચર કોસ્મેટિક્સ વાસણો વગેરે સાધન સરંજામ , એ આત્માનો સ્વભાવ નથી . યાદ રહેવું જોઈએ . કપડાં દાગીના ફર્નિચર કોસ્મેટિક્સ વાસણો વગેરે સાધન સરંજામના વિચારો જ્યારે ચાલુ હોય છે ત્યારે આત્માનું વિસ્મરણ થતું જ હોય છે , આ હકીકત છે . 

ભગવાન્ પાસે પાત્ર નહોતું . આ કારણે જે માનસિક ભૂમિકા બની એ સમજાય છે . પાત્ર માટેના વિચારો મનમાં બનતા જ નથી . પાત્રની કાળજી લેવાની વૃત્તિ જાગતી જ નથી . પાત્રની યાચના કરવાની જ  નથી , પાત્રનો સંગ્રહ કરવાનો જ નથી . પાત્ર નથી એટલે પાત્ર કેવું છે , કેવું નહીં એવા રાગ દ્વેષ નથી . પાત્ર નથી એટલે પાત્ર માટેની વિરાધના નથી , પાત્ર દ્વારા થનારી વિરાધના નથી . પાત્ર નથી એટલે પાત્રની ચોરીનો ડર નથી . પાત્ર નથી એટલે પાત્ર તૂટ્યું એનું દુઃખ નથી . 

સાધકે ચોવીસેચોવીસ કલ્લાક આત્માના વિચારોમાં ડૂબેલા રહેવાનું હોય . સ્વજનોનો ત્યાગ કર્યો એટલે સ્વજનોની મમતા અને સ્વજનોના વિચારથી મુક્ત થયા . ઘરનો ત્યાગ કર્યો એટલે ઘરની મમતા અને ઘરના વિચારોથી મુક્ત થયા . પૈસાનો ત્યાગ કર્યો એટલે પૈસાની મમતા અને પૈસાના વિચારોથી મુક્ત થયા . દાગીનાનો ત્યાગ કર્યો એટલે દાગીનાની મમતા અને દાગીનાના વિચારોથી મુક્ત થયા . આ સિલસિલો આગળ ચાલ્યો . દીક્ષા પછી પાત્રનો ત્યાગ કર્યો એટલે પાત્રની મમતા અને પાત્રના વિચારોથી મુક્ત બન્યા . 

શીખવાનું એ છે કે પાત્ર કે કપડાં કે ઉપકરણની મમતાથી બચવાની સભાનતા સાધકે સ્વયં રાખવાની છે . મમતા પોતાની મેળે થાય છે . મમતા સભાનતાપૂર્વક થતી નથી . મમતાનો ત્યાગ સભાનતાપૂર્વક થાય છે . મમતાનો ત્યાગ પોતાની મેળે થતો નથી . જ્ઞાન સંબંધી , દર્શન સંબંધી અને ચારિત્ર સંબંધી ઉપકરણ આપણે વાપરીએ એ અલગ વાત છે પરંતુ આ ઉપકરણો માટે સુખમૂલક મમતા બને , અધિકાર ભાવ બને , ચિંતાની લાગણી બને એનાથી સાધનાને નુકસાન થતું હોય છે . જે સંસારી છે તેણે ધાર્મિક ઉપકરણનો પ્રેમ બનાવવાનો છે . જે સાધક છે એણે ધાર્મિક ઉપકરણનો આદર ધારવાનો છે . સાધન સામગ્રીનો આસક્તિરૂપ પ્રેમ સાધકને શોભે નહીં . 

વાપરવાની બાબતમાં એટલે કે આહાર ગ્રહણની બાબતમાં ભગવાને ત્રણ નિયમ પાળ્યા છે . આ ત્રણ નિયમમાંથી આપણે બોધપાઠ લેવો જોઈએ .

 ૧. વાપરવાની ક્રિયાને વધારે સમય આપવાનો નહીં .

પરબ પાસે પાણી પીવા માટે ઉભો રહેલો માણસ પાણી પીને તરત જ આગળ નીકળી જાય છે એ રીતે ભગવાન્ એકદમ ઓછા સમયમાં પારણું કરીને તુરંત ત્યાંથી નીકળી જતા . આપણે લોકો જમવા બેસીએ છીએ ત્યારે પૂરતો સમય લઈએ છીએ . પારણું ઉપવાસનું હોય કે માસક્ષમણનું હોય , આપણે પારણું કરવા બેઠા તે પછી ખાસ્સો બધો સમય પારણું કરવામાં વીતાવીએ છીએ . જેટલા સમય સુધી પારણું ચાલતું રહે છે એટલા સમય સુધી આહાર સંબંધી વિચારો મનમાં દોડતા જ રહે છે . પારણાનો સમય ઓછો હોય એટલે આહાર સંબંધી વિચારનો સમય પણ ઓછો થઈ જાય છે . ભગવાનને પારણું કરવામાં વધારે સમય લાગતો હોય છે એવું નથી બનતું .

આહાર ગ્રહણ પાંચ મિનિટનું એનો અર્થ એ છે કે વાપરવા સંબંધી વિચાર પાંચ મિનિટ પૂરતા સીમિત . પારણું એક કલાક સુધી ચાલે એનો અર્થ એ છે કે આહાર સંબંધી વિચાર એક કલાક સુધી ચાલ્યા . વાપરવાનો સમય ન હોય ત્યારે ધ્યાન આદિમાં મગ્નતા બનેલી હોય . ધ્યાનના સમયે આહાર  સાથે જોડાણ હોતું જ નથી . પારણામાં આહારને સમય આપવામાં આવે છે . એ સમય ટૂંકો હોવો જોઈએ . આહાર શરીરનો સ્વભાવ છે . આહાર આત્માનો સ્વભાવ નથી . શરીર પણ આત્માનો સ્વભાવ છે જ નહીં . આહારને અપાતો સમય , આત્મા ઉપરનું ધ્યાન વિકેન્દ્રિત કરી શકે છે . આહારને અપાતો સમય , શરીરનાં પોષણ સાથે જોડાય છે . મન આહાર સાથે જોડાય , મન શરીર સાથે જોડાય એ ધ્યાનને અનુકૂળ નથી . આહાર સાથેનો સમય ઓછો હોય , શરીર પોષણ સાથેનો સમય ઓછો હોય , એ પરિસ્થિતિ ધ્યાનને અનુકૂળ છે . સાધક , સાધનાની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓમાં ડૂબેલો રહે છે . આહાર લેવાના સમયમાં સાધક , સાધનાની કોઈ એક પ્રવૃત્તિને છોડે છે . જ્યાં સુધી આહાર ચાલુ રહેશે , સાધનાની કોઈ એક પ્રવૃત્તિ અટકેલી રહે છે . આહાર લેવાનો સમય વધારે હશે , સાધનાની કોઈ એક પ્રવૃત્તિ લાંબા સમય માટે અટકી રહેશે . આહાર લેવાનો સમય ઓછો હશે , સાધનાની કોઈ એક પ્રવૃત્તિને જે વિરામ મળશે તે અલ્પકાલીન જ હશે .

અઘરી ભાષામાં લખેલી આ વાતને સહેલી કરીને વાંચીએ . તમે પાંચ મિનિટમાં ખાવાનું પતાવીને ઊભા થઈ જાઓ અને પછી ચોવીશ કલાક ધ્યાનમાં ડૂબી જાઓ . તમારા ખાવાના વિચારો પાંચ મિનિટ પૂરતા જ સીમિત રહેશે . ધ્યાનના સમયમાં તમને ખાવાનું યાદ આવશે જ નહીં . તમારે ૨૪ કલાકના એક દિવસમાંથી ખાવાની ક્રિયાને ૩૦ થી ૫૦ મિનિટ આપવાની . બાકી ૧૦ મિનિટ અને ૨૩ કલાક માં ખાવા સંબંધી વિચારોથી મુક્ત રહેવાનું . 

૨. વાપરતી વખતે પલાંઠી વાળીને બેસવાનું નહીં .

ભગવાન્ આખો દિવસ ધ્યાનમાં ઊભા જ રહેતા હતા . ભગવાન્ સાડા બાર વર્ષમાં એક ક્ષણ માટે પણ પલાંઠી વાળીને બેઠા નથી . આપણે આખો દિવસ બેઠા રહીએ છીએ એટલે ખાવાના સમયે પણ બેઠા રહીએ એ આપણી મર્યાદામાં બેસે છે . બધી જગ્યાએ બેઠા હોઈએ અને ખાવાના સમયે ઊભા ઊભા ખાઈએ એવું બુફે , ભારતીય પરંપરામાં બંધબેસતું નથી . ભગવાન્ ઊભા ઊભા પારણું કરે , આહારગ્રહણ કરે એ બુફે નથી . એ પ્રમાદ પરિહારની ભૂમિકા છે . 

તમારે જેને આરામથી મળવું નથી તેની સાથે ઊભા ઊભા વાત કરીને નીકળી જાઓ છો . એ રીતે ભગવાન્ ઊભા ઊભા પારણું કરીને નીકળી જતા . ઊભા ઊભાનો અર્થ શાંતિથી બેસ્યા વિના . જે આસન બીછાવીને આરામથી ખાતો હોય છે એને ખાતાં ખાતાં કેટલો સમય નીકળી ગયો એનું ભાન રહેતું નથી . જે ઊભા ઊભા આહાર કરે છે તે ખાવાની ક્રિયાને વધારે સમય આપવા માંગતો નથી કે સ્પષ્ટ હોય છે . ઊભા રહેવાનો અર્થ છે ઉતાવળ . ઊભા રહેવાનો અર્થ છે જોડાણનો અભાવ . 

આ વાતને સરળતાથી વિચારીએ . શાંતિથી બેસીને ખાધા કરે એ સાધક નથી . સાવ ઓછા સમયમાં ખાવાનું પૂરું કરીને ઊભો થઈ જાય એ સાધક છે . 

૩. વાપરતી વખતે સ્વાદ ઉપર ધ્યાન નહીં આપવાનું .

ભગવાન્  પૂર્વસૂચના આપ્યા વિના પારણાનાં સ્થાને પહોંચી જતા . જે ગામમાં કે શહેરમાં ભગવાન્ પગ મૂકતા ત્યાં કંઈ ઝૂંપડી કે કયા ઘરની આગળ ઊભા રહેવાનું છે એની કોઈ ધારણા ભગવાનનાં મનમાં રહેતી નહીં . ચાલતા ચાલતા જે ઘર યોગ્ય લાગ્યું ત્યાં ભગવાન્ ઊભા રહી જતા . પારણામાં શું મળશે એ ભગવાનને પોતાને જ ખબર ન હોય .  અજાણ્યા ઘરની સામે ઊભા રહે , જે મળે એ વાપરીને પારણું પતાવી દે .

શીખવા જેવી વાત એ છે કે ઉપધાનનો કે ઉપવાસનો આરાધક નીવિમાં શું બનવાનું છે , શું મળવાનું છે એના વિચારોથી મુક્ત રહે એ જ ઉપધાનની અને ઉપવાસની સફળતા છે . જેણે રસોઈ બનાવવાની છે એને રસોઈ શું બનાવવાની છે એની ચિંતા કરવી પડે એ મુદ્દો અલગ છે . બાકી , જે તપસ્વીએ રસોઈ બનાવવાની નથી એણે રસોઈમાં શું બનવાનું છે એનો વિચાર નહીં કરવાનો અને રસોઈમાં શું બન્યું હશે એની રસ તરબોળ કલ્પના નહીં કરવાની . ખાવાનો સમય આવે નહીં ત્યાં સુધી ખાવાના વિચારોથી મુક્ત રહેવાનું છે . ઉપવાસ કર્યા પછી ઉપવાસમાં જ ખાવાનું યાદ આવ્યા કરે એ સાધનાની કમજોરી થઈ . 

ખાવા બેસીએ ત્યારે ઓછામાં ઓછા દ્રવ્યથી વાપરવાનું લક્ષ્ય રાખવાનું કારણ કે દ્રવ્ય ઓછા હશે તો સ્વાદ કરવાના ભાવ પણ ઓછા થઈ જશે . વધારે દ્રવ્ય ખાનારો માણસ મોટેભાગે ઘણાબધા સ્વાદનો પ્રેમી હોય છે . ખાવામાં મજા આવે એ સાધનાની હાર છે . ખાવું પડે તો ખાઈએ પણ ખાવામાં આસ્વાદનો આનંદ ના બને એ સાધનાની જીત છે . 

દીક્ષા પછીના પહેલા ચોમાસામાં ભગવાને નિયમ લીધો હતો કે ગૃહસ્થનો વિનય કરવો નહીં . ભગવાને આ નિયમ લીધો એનો અર્થ એ થાય કે ભગવાને કોઈ વિનય કર્યો હતો ગૃહસ્થનો . વિનય એટલે શું એ વિચારવાનું છે . સામો માણસ આપણાથી વધારે ગુણવાન્ છે એમ માનીને એને એ રીતે આદર આપવો એ વિનય છે . આપણો ધર્મ ઓછો છે અને સામી વ્યક્તિનો ધર્મ વધારે છે એવું માનીએ અને એ ધર્માત્માને બહુમાન આપીએ એ વિનય . આપણું જ્ઞાન ઓછું છે અને સામી વ્યક્તિનું જ્ઞાન ઘણું વધારે છે એવા અહોભાવપૂર્વક સામી વ્યક્તિને સન્માન આપવું એ વિનય છે . 

ભગવાન્ દીક્ષા લેતી વખતે करेमि સૂત્ર બોલે છે , એમાં भंते બોલતા નથી . જે પ્રભુને भंते બોલવાની જરૂર નથી એ પ્રભુને કોઈનો વિનય શું કામ કરવો પડે ? સામી વ્યક્તિએ આપણને આદર આપ્યો એનો પ્રતિભાવ એ રીતે આપવો કે સામી વ્યક્તિને સારું લાગે , આવો વ્યવહાર વિનય તરીકે ઓળખાતો હશે . જેની સાથે સંબંધ ચાલુ હોય એને સારું લાગવું જોઈએ એવી સભાનતાપૂર્વક જે વ્યવહાર કરીએ તે વિનય ગણાતો હશે . સામા માણસને સારું લાગવું જોઈએ અને સામા માણસને ખોટું ન લાગવું જોઈએ , આ બે ભૂમિકાને સરસ રીતે સાચવીએ એ વિનય હશે . 

વાત સાધનાની છે , વાત અઘરી છે . આપણે જેટલો વખત સામા માણસ માટે વિચારીએ છીએ એટલો વખત પોતાના આત્મા માટે વિચારવાથી વંચિત રહી જઈએ છીએ . આત્માની ઉપેક્ષા થાય એવો વ્યવહાર ખોટો . આત્માનું ધ્યાન રાખવાનું ન થાય એવો વ્યવહાર ખોટો . આત્માની ચિંતા કરી ન શકીએ એનો વ્યવહાર ખોટો . આત્માના વિચારોમાંથી બહાર આવવું પડે એવો વ્યવહાર ખોટો . આત્મા સિવાયના બીજા વિચારો કરવા પડે એવો વ્યવહાર ખોટો . જે કરવું તે આત્મા માટે જ કરવું , જે આત્મા માટે ઉપયોગી નથી એને સદંતર ટાળી દેવું . બીજા લોકોને સાચવવા માટે , પોતાના આત્માને ભૂલવાની શી જરૂર છે ? ભગવાને જે વિનયનો ત્યાગ કર્યો એ વિનય ત્યાગ આ હશે . અન્યને મળી રહેલો આદર એ વિનય હશે . અનાદર ન કરીએ એ જુદો વ્યવહાર . આદર આપતા ફરીએ જુદો વ્યવહાર . આદર આપવામાંથી મુક્ત થવું એ ભૂમિકા હશે વિનયના ત્યાગની . આ કેવળ અનુમાન છે . 

ભગવાને વિનય ત્યાગનો નિયમ લીધો તે પૂર્વે બનેલી ઘટના કંઈ તે શોધવું જોઈએ . 
+ દીક્ષા પછી દુઈજ્જંતગ તાપસનો આશ્રમ , વિહારમાં આવ્યો ત્યારે આશ્રમનો કુલપતિ ભગવાનને આવકાર આપવા માટે સામે આવ્યો હતો . એ મળ્યો ત્યારે ભગવાને હાથ લંબાવ્યા હતા . કલ્પસૂત્રમાં લખ્યું છે કે પૂર્વ અભ્યાસને કારણે પ્રભુએ  હાથ લંબાવ્યા હતા . હાથમાં હાથ મિલાવીએ ત્યારે અરસ-પરસ બંને વ્યક્તિ પોતપોતાના હાથ લંબાવે છે એવી કોઈક રીતે ભગવાને હાથ લંબાવેલા . આ વ્યવહારમાં કોઈ વિનય થયો હોય એવી સંભાવના છે ‌ .
+ ભગવાને પહેલું પારણું પાત્રમાં કર્યું . ભગવાન્ પાસે પોતાનું કોઈ પાત્ર હતું નહીં . પાત્ર ગૃહસ્થ પાસેથી માંગ્યું હશે . એ પાત્રનો ઉપયોગ કર્યો હશે . તે પછી પાત્ર ગૃહસ્થને પાછું આપ્યું હશે . પાછું આપતી વખતે એ પાત્ર , આપવા લાયક હોય એની કાળજી ભગવાને લીધી હશે . પાત્ર લેવું , વાપરવું અને પાછું આપવું એનો વ્યવહાર જે પણ થયો હશે એમાં વિનય થયો હોય , કદાચ . જેણે પાત્ર આપ્યું એની સાથે કોઈ વાત થઈ હશે . પાત્ર પાછું આપ્યું એ વખતે કંઈક કહ્યું હશે . જે કહ્યું હશે એમાં આદર જાળવેલો હશે . અનુમાન કરી શકાય .
+ આશ્રમના કુલપતિએ આગામી ચોમાસું આશ્રમમાં કરવા માટે વિનંતી કરી હતી . ભગવાને વિનંતીનો સ્વીકાર કર્યો હતો . તેમ જ પોતે સ્વીકારેલી વિનંતી અનુસાર ચોમાસાના સમયમાં ભગવાન્ આશ્રમ પાસે આવી પહોંચ્યા હતા . ભગવાન્ , વિનંતીસ્વીકારના સમયે આપેલાં વચન અનુસાર ફરીથી આવ્યા આ વ્યવહારમાં વિનય બન્યો હશે , શાયદ . 
+ ભગવાનને જે ઝૂંપડી આપવામાં આવી એ ઝૂંપડી માટે કોઈ આનાકાની ભગવાને કરી નહોતી . જે મળ્યું તે સ્વીકારી લીધુંએ સ્વરૂપે વિનય જળવાયો હશે . 

ગૃહસ્થનો વિનય કરવો નથી , આ નિયમ લીધા પછી ચોમાસાની વિનંતીવાળી કોઈ ઘટના બની નથી . કોઈને હાથ લાંબો કરીને આવકાર આપ્યો નથી . કોઈની પાસેથી પાત્ર લીધું નથી . ગૃહસ્થનો વિનય કરવો નથી આ નિયમ લેતાં પહેલાં ભગવાને વિનય શું કર્યો એ શોધવાની કોશિશ કરીએ ત્યારે કોઈ મોટો વિનય કર્યો હોય એવી ઘટના મળતી નથી . સામા માણસની લાગણી સાચવી હોય એટલા પૂરતો જ વિનય સંભવે છે . આ વિનયમાં એવી કોઈ ગંભીર અનુચિતતા હશે તેથી આવો વિનય કરવો નથી એનો નિયમ લઈ લીધો . ભગવાને ખરેખર શું નિયમ લીધો એ સમજાય એવું નથી .  ભગવાને નિયમ લીધો એનો અર્થ શું એ સમજવાનું પણ અઘરું જ છે .

વિનયત્યાગના નિયમમાંથી પ્રેરણા શોધવાની છે . 
તમે ભગવાનની ભક્તિ કરવા બેઠા છો એ વખતે તમારે ભક્તિમાં ડૂબેલા રહેવાનું . અન્ય કોઈને રાજી રાખવા માટે તમે તમારી ભક્તિની ધારામાંથી બહાર આવી જાઓ છો . આ ખોટો વિનય છે . આવો વિનય નહીં કરવાનો . તમે વ્યાખ્યાન સાંભળવા બેઠા છો એ વખતે તમારે દેશનાની ધારામાં વહેતા રહેવાનું છે . કોઈ મળવા  આવે છે . તમે એમને સંતોષ આપવા માટે વ્યાખ્યાન સાંભળવાનું છોડી દો છો . આ ખોટો વિનય છે . આવો વિનય નહીં કરવાનો . 

તમે કાઉસગ્ગ કરી રહ્યા છો . એ વખતે તમારે એકાગ્ર રહેવાની ભાવના પ્રબળ રાખવાની છે .  તમને કોઈ નામ દઈને બોલાવે છે . તમે ચાલુ કાઉસગ્ગમાં એમને ઉંહકારાથી કે બીજી રીતે પ્રતિભાવ આપો છો .  આ ખોટો વિનય છે . આવો વિનય નહીં કરવાનો . 

તમે સ્વાધ્યાય કરી રહ્યા છો . એ વખતે તમારી સાથે ટાઇમપાસ વાતો કરવા માટે કોઈ આવીને બેસે છે . સ્વાધ્યાય અણમોલ છે એવું જાણવા છતાં તમે પેલા માણસ સાથે વાત કરવા લાગો છો અને સ્વાધ્યાય સાઈડ પર રહી જાય છે . આ ખોટો વિનય છે . આવો વિનય નહીં કરવાનો . 

તમે કોઈ એક વસ્તુનો ત્યાગ કરેલો છે . તમારું કોઈ સ્વજન તમને એ જ વસ્તુ વાપરવાનું કહે છે જેનો તમને ત્યાગ છે . તમારે તમારા ત્યાગ સાથે બાંધછોડ કરવાની હોય જ નહીં . પરંતુ સ્વજનને ખુશ રાખવા માટે તમે તમારા ત્યાગમાં બાંધછોડ કરી લો છો . આ ખોટો વિનય છે . આવો વિનય નહીં કરવાનો . 

તમે રોજ સામાયિક કરો છો ,  પ્રતિક્રમણ કરો છો . ઘરમાં કોઈ મહેમાન આવ્યા છે કે કોઈ પ્રસંગ ઉપસ્થિત થયો છે એને કારણે તમે સામાયિક અને પ્રતિક્રમણ કરવાનું ટાળી દો છો . ગમે તેટલી જવાબદારી હોય , સામાયિક અને પ્રતિક્રમણ કરવાનો સમય મળી જ શકે છે . તમને ઘરના મહેમાનો માટે કે પ્રસંગની તૈયારી માટે ટાઈમ મળે છે પણ સામાયિક અને પ્રતિક્રમણ માટે ટાઈમ નથી મળતો . આ ખોટો વિનય છે . આવો વિનય નહીં કરવાનો . 

તમે પવિત્ર આચારનું પાલન કરી રહ્યા છો . તમારી સમક્ષ કોઈ વ્યક્તિ આનંદપ્રમોદનું પ્રલોભન મૂકે છે . તમે એ વ્યક્તિને રાજી રાખવા માટે ખોટા પ્રલોભનમાં ફસાઈ જાઓ છો અને જે પવિત્ર આચારનું દૃઢ રીતે પાલન કરવાનું હતું એ પવિત્ર આચારને ખંડિત કરી દો છો . આ ખોટો વિનય છે . આવો વિનય નહીં કરવાનો . 

તમે એક મોટા ગુનેગાર સાથે વાત કરી રહ્યા છો . ગુનેગારે કરેલા ગુનાઓ ભયંકર છે . એ ગુનેગાર તમને કે તમારા પરિવારને કે તમારા સમાજને ખુશ રાખવા માટે કશું જ કરવાનો નથી , નક્કી છે . તેમ છતાં તમે એ ગુનેગારને ખોટું ન લાગે એની ચિંતા કર્યા કરો છો . આ ખોટો વિનય છે . આવો વિનય નહીં કરવાનો . 

વિનય સાચો પણ હોય . આપણે જે ભૂમિકાએ હોઈએ એ ભૂમિકા કરતાં જે ઉપરની ભૂમિકાએ બેઠા હોય એમની સાથે આદરપૂર્વકનો વ્યવહાર રાખીએ . એનાથી આપણને ઉપર ઊઠવામાં સહાય મળે છે . આવો વિનય જરૂરી છે . પરંતુ જેની ભૂમિકા આપણા કરતાં ઘણી જ નીચી છે એને રાજી રાખવા માટે આપણે આપણી ઊંચી ભૂમિકાથી નીચે ઉતરીએ એવી રીતે વિનય કરી શકાય નહીં . શિક્ષક વિદ્યાર્થીના માથે હાથ મૂકે એ શોભે છે . શિક્ષક વિદ્યાર્થીના પગ પકડે એ શોભતું નથી . જે તમારા કરતાં ઓછો ધર્મ કરે છે , ઓછો ધર્મ સમજે છે એમના સંગમાં રહેવા માટે , તમે તમારા ઊંચા ધર્મને ઢીલો પાડી દો , તમે તમારા ઘણા ધર્મમાંથી મોટાભાગનો ધર્મ છોડી દો . આવો વિનય કરાય નહીં . 

કોઈ માણસ કંઈ ખોટું કરે છે . એને પોતાને ખબર નથી એ ખોટું કરે છે . પરંતુ એનો સ્વભાવ એવો છે કે આપણે કંઈક કહીશું તો એને ખરાબ લાગશે . આપણે એને ખરાબ ના લાગવું જોઈએ એની ચિંતા રાખીએ છીએ અને એ જે ખોટું કરે છે એ બાબતે એને સમજાવવાની કોશિશ કરતા નથી . આ ખોટો વિનય છે . આવો વિનય નહીં કરવાનો . 

ભગવાને કોઈ તાપસને કે કોઈ ગૃહસ્થને સંતોષ માટે કોઈ આત્મીય વ્યવહાર બનાવ્યો નહોતો . સાધુ સાધ્વીને ઘણીબધી વિનંતી આવે છે . જેને ઘણી વિનંતીઓ આવે એને મહાન ્ ગણવામાં આવે છે . મોટાભાગની વિનંતીઓનો સ્વીકાર થાય છે . જેણે વિનંતી કરી છે એને સંતોષ આપવાનો છે એવી માનસિકતા હોય છે . સાધનાનું મુખ્ય લક્ષ્ય ગૃહસ્થો નથી . સાધનાનો મુખ્ય લક્ષ્ય પ્રસંગો નથી . સાધનાનું મુખ્ય લક્ષ્ય મોટા મોટા કાર્યક્રમો નથી . સાધનાનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે આત્મલીન અવસ્થા . વિનંતીના સ્વીકાર પછી જે વ્યસ્તતાઓ બની જાય છે એને લીધે શાસન પ્રભાવના થાય છે , એના લીધે અનેક આત્માઓ ધર્મ સાથે જોડાય છે , અનેક આત્માઓ ધર્મમાં સ્થિર બને છે , અનેક આત્માઓ ધર્મમાં પ્રગતિ કરે છે . વાત સાચી છે . વિનંતીઓના સ્વીકાર પછી આત્મલીનતાને ન્યાય મળે છે કે અન્યાય થાય છે એ વિચારવાનું રહી જતું હોય છે . કોઈને સાચવવા માટે પોતાની આત્મલીનતા સાથે બાંધછોડ થાય એવું ભગવાને થવા દીધું નહોતું . આજના સમયમાં જેઓ વિનંતી કરે છે એમણે વિનંતી કરતી વખતે આ આત્મલીનતાની ચિંતા કરવી જોઈએ . વિનંતી કરનારા અમુક અંશે ભૂલ કરે છે અને પછી કંઈ થાય છે ત્યારે નામ એમનું આવે છે જેમણે એમની વિનંતીનો સ્વીકાર કર્યો હોય છે . 

ધર્મમાં ઔપચારિકતાઓનો વિરોધ પણ નથી અને આગ્રહ પણ નથી . ધર્મ જુદો હોય છે  . ઔપચારિકતા જુદી હોય છે . તમે તપ કરો છો તે ધર્મ છે . તમે તપનાં નિમિત્તે પ્રભાવના રાખો છો તે ઔપચારિકતા છે . જેનામાં પ્રભાવના કરવાની શક્તિ નથી એ પણ તપ કરે છે . એ કર્મનિર્જરા સાધે જ છે . જેનામાં પ્રભાવના કરવાની શક્તિ છે એ પણ તપ કરે છે . એ પણ કર્મનિર્જરા સાધે જ છે . જેણે તપ કર્યા બાદ પ્રભાવના કરી એને પ્રભાવના કરવાનું મન થયું અને એની પાસે પ્રભાવના કરવાની શક્તિ હતી , એણે પોતાની શક્તિનો ઉપયોગ કર્યો . સારું થયું . જેણે તપ કર્યા બાદ પ્રભાવના ન કરી એને પ્રભાવના કરવાનું મન થયું હતું પણ એની પાસે પ્રભાવના કરવાની શક્તિ હતી નહીં . એ પ્રભાવના ન કરી શક્યો . શું એનો તપ નિષ્ફળ ગયો ? ના . એનો તપ સફળ જ રહ્યો . જે તપ પછી પ્રભાવના થાય એ તપ જ કર્મનિર્જરાનું કારણ બને છે એવું નથી ‌. જે તપ પછી પ્રભાવના ન થાય એ તપ કર્મનિર્જરાનું કારણ બનતો નથી એવું પણ નથી ‌. છેલ્લાં બે વાક્ય ફરીવાર વાંચજો . એકવાર વાંચવાથી મુદ્દો નહીં પકડાશે . તપ જુદો છે . ઔપચારિકતા જુદી છે . ચાર પરિસ્થિતિ બને છે . 

૧ . તમે તપ કર્યો . પ્રભાવના કરવાનું મન થયું .  પ્રભાવના કરવાની શક્તિ હતી . પ્રભાવના કરી . આ પહેલી પરિસ્થિતિ . તમારામાં શક્તિ હતી . તમે એનો ઉપયોગ કર્યો . તમારામાં શક્તિ હોય એ અગત્યનું છે . તમે એ શક્તિનો ઉપયોગ કરવાનું વિચારો એ પણ અગત્યનું છે . અને તમે ખરેખર શક્તિનો ઉપયોગ કરો એ પણ અગત્યનું છે .‌ 

૨. તમે તપ કર્યો . પ્રભાવના કરવાનું મન થયું .  પ્રભાવના કરવાની શક્તિ નહોતી . તમે પ્રભાવના ન કરી . આ બીજી પરિસ્થિતિ . તમારામાં શક્તિ ન હોય અને તમે પ્રભાવના ના કરો એને કારણે તપ અધૂરો રહી જતો નથી . તપ આરાધના છે અને પ્રભાવના ઔપચારિકતા છે . ઔપચારિકતાથી તપની શોભા અવશ્ય વધે છે પરંતુ ઔપચારિકતાના અભાવમાં તપ કમજોર પડતો નથી .

૩. તમે તપ કર્યો . પ્રભાવના કરવાનું મન ના થયું . પ્રભાવના કરવાની શક્તિ હતી . તમે પ્રભાવના ન કરી . આ ત્રીજી પરિસ્થિતિ . તમારી શક્તિ એ તમારી જવાબદારી છે . શક્તિનો જે ઉપયોગ કરે તે જવાબદાર કહેવાય . શક્તિનો જે ઉપયોગ ન કરે એ બેજવાબદાર કહેવાય . ઘણાબધા લોકો શક્તિથી વંચિત હોય છે એને કારણે રડતા હોય છે . તમે શક્તિથી વંચિત નહોતા પણ તમને પોતાની શક્તિનો ઉપયોગ કરવાનું ગમતું નહોતું . તમારામાં શક્તિ ન હોય એ તમારો ગુનો નથી . તમારામાં શક્તિ હોય પરંતુ તમને એ શક્તિનો ઉપયોગ કરવાનું ગમતું નથી એ તમારો ગુનો છે . તમે પ્રભાવના ન કરી એ ગુનો નથી . તમારામાં પ્રભાવના કરવાની ઈચ્છા ના પ્રગટી એ ગુનો છે .

૪. તમે તપ કર્યો . પ્રભાવના કરવાનું મન ના થયું . પ્રભાવના કરવાની ન શક્તિ હતી . તમે પ્રભાવના ન કરી . આ ચોથી પરિસ્થિતિ . તમે પ્રભાવના કરો છો એ નાની વાત છે . તમને પ્રભાવના કરવાનું મન થાય છે એ મોટી વાત છે . તમારામાં પ્રભાવના કરવાની શક્તિ નથી તેમ છતાં તમને મન થવું જોઈએ કે મારે પ્રભાવના કરવી છે . પ્રભાવના કરવાનું મન થાય એનાથી પણ આત્માને લાભ થતો હોય છે . પ્રભાવના કરવાનું મન થયું એનો અર્થ એ છે કે સુપાત્ર દાન કરવાનું મન થયું . સુપાત્રદાનની ભાવના પણ પુણ્યનું નિર્માણ કરાવતી હોય છે . પ્રભાવના કરવાની શક્તિ તમારામાં નથી એમ છતાં તમને વિચાર આવે છે કે જો મારામાં શક્તિ હોય તો હું આવી આવી પ્રભાવના જરૂરથી કરું . પ્રભાવના કરવાની પ્રામાણિક ભાવના તમારામાં હોય અને તમે ફક્ત શક્તિના અભાવને લીધે પ્રભાવના ન કરો ત્યારે પ્રભાવના કરવાની પ્રવૃત્તિ માટેનો મનોરથ તમે ઉભો રાખ્યો છે . આ મનોરથ પરિસ્થિતિને ઉત્તમ બનાવી રાખે છે . પરંતુ તમારામાં પ્રભાવના કરવાની શક્તિ નથી અને તમારાં હૈયામાં પ્રભાવના કરવાની ઈચ્છા પણ નથી . આ પરિસ્થિતિમાં તમે પ્રભાવના કરવાનો મનોરથ ના રાખ્યો એ તમારો ગુનો બને છે . 

આજકાલ એક પાંચમી પરિસ્થિતિ પણ જોવા મળે છે . જે તપસ્વીને જુએ છે એને તપસ્વી પાસેથી પ્રભાવના શું મળી એના વિચાર આવે છે . જે તપસ્વી પાસેથી મોટી પ્રભાવના મળી એ તપસ્વી મોટો લાગે છે . જે તપસ્વી પાસેથી નાની પ્રભાવના મળી એ તપસ્વી નાનો લાગે છે . જે તપસ્વી પાસેથી પ્રભાવના મળતી નથી એ તપસ્વી આદરપાત્ર લાગતો નથી . પાંચમી પરિસ્થિતિમાં સમસ્યા એ જ હોય છે કે તપસ્યાનું મૂલ્યાંકન પ્રભાવનાના આધારે થતું હોય છે , તપસ્યાનું મૂલ્યાંકન તપસ્યા નિમિત્તે થયેલો પ્રોગ્રામ કેટલો મોટો છે એના આધારે થતું હોય છે . તપસ્વીએ કરેલી તપસ્યા મહાન્ હોય છે અને અનુમોદના તપસ્યાની જ કરવાની હોય છે . તપસ્વીને ત્યાં જનારા મહાનુભાવો , તપસ્વીને ઓછું જુએ અને તપસ્વીએ આપેલી પ્રભાવનાને વધારે જુએ એ પરિસ્થિતિ દર્દનાક છે . તમને મળેલી પ્રભાવના તમને મોક્ષ અપાવતી નથી . તમે કરેલી અનુમોદના જ તમને મોક્ષ આવે છે . 

ભગવાને બીજો નિયમ લીધો કે ગૃહસ્થનો વિનય કરવાનો નહીં . ભગવાને ઔપચારિકતાને મહત્ત્વ આપવાનું છોડી દીધું . ભગવાન મૂળ માર્ગને મહત્ત્વ આપતા રહ્યા . આપણે ઔપચારિકતાને મહત્ત્વ આપતા રહ્યા છીએ . આપણે મૂળ માર્ગને યાદ રાખીને અનુમોદના કરીએ છીએ કે કોઈ જુદા જ માર્ગ પર ચાલી રહ્યા છીએ એ તપાસવાની જરૂર છે . 

આપણે કોઈની માટે મનમાં અપ્રીતિ ન રાખવી આ નિયમ ભગવાને અખંડ રીતે જાળવ્યો હતો . અપ્રીતિ મનમાં બનતી હોય છે . અપ્રીતિ , વર્તન અને વચન દ્વારા વ્યક્ત થતી હોય છે . જેનાં મનમાં અપ્રીતિ હોય નહીં , એનાં વર્તન કે વચનમાં અપ્રીતિ અભિવ્યક્ત થતી નથી . આપણને જે માણસ માટે અપ્રીતિ થઈ હશે એની સાથે આપણે સારો વર્તાવ કરી શકવાના નથી . અપ્રીતિ જુદી જુદી રીતે વ્યક્ત થાય છે .

અપ્રીતિ વ્યક્ત થાય છે ઝઘડો કરવા દ્વારા . આપણને જે માણસ માટે અપ્રીતિ છે એને આપણે નિ: સંકોચ કડવા શબ્દ સંભળાવી દઈએ છીએ . એની ઉપર આપણે ગુસ્સો ઠાલવીએ છીએ . એને ધમકાવીએ છીએ . એને તોડી પાડીએ છીએ . એની ઉપર આક્ષેપ કરીએ છીએ . એ બોલી ના શકે અને એને ચૂપ જ રહેવું પડે એવું દબાણ એના ઉપર ઊભું કરીએ છીએ . આપણે બૂમબરાડા પાડીએ છીએ . આપણે ધમકી આપીએ છીએ . આપણે મારામારી શરૂ કરી દઈએ છીએ . અપ્રીતિ અભિવ્યક્ત થાય છે ઝઘડો કરવા દ્વારા . જે વારંવાર ઝઘડો કરતો હોય એ સારો માણસ ગણાતો નથી . જે માણસ ઝઘડો કરી રહ્યો હોય તે ઝઘડો કરવાની ક્ષણમાં સારો માણસ હોતો નથી . આપણાં મનમાં જાગેલી અપ્રીતિ આપણી અંદર વસેલા સારા માણસને બરબાદ કરી નાંખે છે .

અપ્રીતિ વ્યક્ત થાય છે નિંદા કરવા દ્વારા . જેની જેની માટે મનમાં અપ્રીતિ હશે એની એની માટે આપણે ખરાબ બોલીશું . ખોટા સમાચાર ફેલાવીશું . અફવાઓ બનાવીશું . કંઈ સારું બન્યું હશે એની વાતો નહીં કરીએ . કંઈ ખરાબ બન્યું નહીં હોય તેમ છતાં ખરાબ વાતો બધાયને જણાવીશું . તમે તમારી જિંદગીમાં દસ માણસ કે પચાસ માણસ કે એકસો માણસ માટે ખરાબ બોલ્યા હો એનો અર્થ એ થાય કે તમે દસ માણસ કે પચાસ માણસ કે એકસો માણસની માટે અપ્રીતિ બનાવીને બેઠા છો . કોઈપણ માણસ બીજાની માટે , કારણ વગર ખરાબ બોલે નહીં . ખરાબ બોલવાવાળાનાં મનમાં સારી ભાવના હોય એવી શક્યતા બનતી જ નથી .

અપ્રીતિ વ્યક્ત થાય છે સ્પર્ધાભાવના દ્વારા . કોઈ તમારાથી આગળ છે એ તમે સહન કરી શકતા નથી . તમે એનાથી આગળ નીકળી જવા માંગો છો . તમે તમારાં કામ સરસ રીતે કરો એનાથી જિંદગી ચાલે છે . તમે બીજાની સાથે મુકાબલો બનાવી લો એનાથી જિંદગી ચાલતી નથી , બલકે બગડે છે . જે તમારાથી આગળ છે એ પોતાની મહેનતને કારણે આગળ છે . તમે પાછળ રહી ગયા છો એ તમારી આળસને કારણે કે કોઈ ભૂલને કારણે . તમે બીજાથી આગળ જવા માંગો છો અથવા જે તમારાથી આગળ છે એને પછાડવા માંગો છો . આ જ સ્પર્ધા છે . તમને તમારા પુરુષાર્થ ઉપર વિશ્વાસ હોવો જોઈએ , તમને તમારાં પુણ્ય ઉપર ભરોસો હોવો જોઈએ . તમે સ્પર્ધામાં પડ્યા છો એનો અર્થ એ છે કે તમારો પોતાની ઉપરનો ભરોસો કમજોર પડી ગયો છે . બીજા કોઈને પછાડ્યા બાદ તમને લાગશે કે તમે સારા માણસ છો . તમારું સમીકરણ એવું છે કે કોઈ હારશે એને કારણે તમને જીતવાના છો , કોઈ નુકસાનમાં ડૂબશે ત્યારે તમારો ફાયદો થશે . જે હારે છે તે દુઃખી થાય છે . તમારે બીજાને હરાવવા છે એનો અર્થ એ છે કે તમે બીજાને દુઃખી કરવા માંગો છો . સ્પર્ધાનો અર્થ જ એ છે તમે કોઈકનું સુખ છીનવી લેવા માંગો છો . સ્પર્ધા રાખનારો પોતાના પ્રતિસ્પર્ધી માટે અપ્રીતિ રાખતો હોય છે .

મતભેદ કે વિચારભેદ પછીનો અણગમો પણ અપ્રીતિ જ છે . તમે કહેલી વાત સામો માણસ માનતો નથી એનાથી તમે નારાજ થયા છો . સામો માણસ જે કહેવા માંગે છે એ તમને પસંદ નથી , આથી તમને સામો માણસ ગમતો નથી . તમે કોઈ પક્ષ સ્વીકાર્યો છે , સામો માણસ તમારા પક્ષને સ્વીકારતો નથી . તમને એનો અસ્વીકાર ગમતો નથી . તમારાં મનમાં અપ્રીતિ જાગે છે . તમે જે પક્ષમાં છો એનાથી તદ્દન વિપરીત પક્ષમાં સામા માણસને રસ છે . તમને એનો એ વિપરીત પક્ષ ગમતો નથી . તમને એ માણસ ગમતો નથી . એ જ અપ્રીતિ છે .

આપણી ભીતરમાં અપ્રીતિનાં હજારો રૂપ છુપાયેલાં છે . જેની જેની માટે , જેવી જેવી અપ્રીતિ બની હોય તેને ઓળખી લેવાની અને એ અપ્રીતિને ભૂંસવાની કોશિશ કરવાની . અપ્રીતિની લાગણી આપણને અંદરથી દુઃખી રાખે છે . અપ્રીતિની લાગણી અન્યને દુઃખી બનાવવાના તુક્કા સુઝાડે છે . અપ્રીતિ એવું નુકસાન કરે છે જે કોઈને પોસાય નહીં . અપ્રીતિમાંથી અશાંતિ આવે છે . અશાંતિમાંથી અવ્યવસ્થા આવે છે .

ભગવાન્ જે કરે એ આપણે કરી શકતા નથી . પરંતુ , ભગવાને જે કર્યું એમાંથી આપણે શીખી શકીએ છીએ , શીખવું જોઈએ . ભગવાને અભિગ્રહ લીધા હતા એ વાત આપણે જાણીએ છીએ . ભગવાનની ભૂમિકા એકદમ અલગ હતી . આપણી ભૂમિકા અલગ હોય છે ‌. અભિગ્રહનાં અભિપ્રેતને સમજવું જોઈએ છે . એમાંથી પ્રેરણા લેવી જોઈએ . ભગવાનનો પ્રથમ અભિગ્રહ હતો કે જ્યાં અપ્રીતિ હોય ત્યાં રહેવું નહીં . ભગવાન્ પહેલાં ચોમાસાના ૧૫ દિવસ પછી વિહાર કરીને બીજે પધારી ગયા . આજના સમયમાં કોઈ પણ ગુરુ ભગવંત ચાલુ ચોમાસામાં નીકળી જાય એવું જોવા મળતું નથી . ચાલુ ચોમાસામાં ગુરુ ભગવંત નીકળી જાય એનો અર્થ એ નીકળે કે મોટો મતભેદ ઊભો થયો છે . ભૂલ સંઘની પણ હોય , ભૂલ ગુરુ ભગવંતની પણ હોય . ચોમાસામાં નીકળી જવું એ અનુકરણીય વ્યવહાર નથી . એ ભગવાન્ જ કરી શકે . આપણે એવું કરીએ તો ગાંડા ઠરીએ . જૈન , જે સંઘમાં વર્ષોથી આરાધના કરતો આવ્યો છે એ સંઘને અપ્રીતિનો મુદ્દો બનાવીને છોડી દે એ વહેવારુ નથી .

ભગવાન્ મનમાં અપ્રીતિ લઈને નીકળ્યા હતા એવું નથી , ભગવાન્ નીકળ્યા અપ્રીતિથી મુક્ત મન લઈને . બે વાત શીખવા મળે છે : એક , આપણે એટલા કમજોર નહીં રહેવાનું કે કોઈનાં વર્તનથી તરત આપણાં મનમાં અપ્રીતિ ઊભી થાય . બે , આપણું વર્તન એવું ના હોવું જોઈએ કે જ્યાં રહીએ ત્યાં અન્યનાં મનમાં અપ્રીતિ થાય . અપ્રીતિના ત્રણ અર્થ છે : મનમાં પીડાનો અનુભવ થાય . મનમાં વિરોધની ભાવના જાગે . મનનો ઉત્સાહ નાશ પામે . ત્રણેય પરિસ્થિતિ અલગ છે . અમુક વખતે અપ્રીતિના જવાબદાર આપણે હોતા નથી .

પીડા : કોઈ પોતાની રીતે પોતાનાં કામ કરતું હોય , પોતાની માનસિકતા પ્રમાણે જીવતું હોય એનાં જીવનમાં આપણાં કારણે ખલેલ પહોંચે . એ દુવિધા અનુભવે . એણે જેની તૈયારી રાખી ન હોય એવું કંઈક એની સામે આવીને ઊભું રહે . જેની માટે એનું મન તૈયાર ન હોય એવું કંઈક એણે ઝીલવું પડે . જે ઝૂંપડીમાં ભગવાન્ ચોમાસું રોકાયા હતા એમાં પહેલાં બીજું કોઈ રહેતું હતું . ભગવાનનો વિહાર થાય એ પછી તે માણસ ઝૂંપડીમાં પાછો રહેવા આવવાનો હતો . ગાયને લીધે ઝૂંપડી તૂટી એનાથી એને પીડા થઈ હતી . ભગવાનનો ઉદ્દેશ હતો નહીં , એને પીડા આપવાનો . ભગવાન્ ઝૂંપડીમાં રોકાયા એને કારણે એ માણસને દુઃખ થયું હતું એવું નહોતું . દુઃખ , ઝૂંપડી તૂટી એને કારણે થયું હતું . ઝૂંપડી તૂટવાનું કારણ દુકાળ હતો એ રીતે પેલા માણસે વિચારવું જોઈતું હતું . દુકાળ હતો એટલે ગાય આવી હતી . સુકાળ હતો ત્યારે ગાય આવી જ નહોતી . જેને દુઃખ થયું એને સુકાળ અને દુકાળના વિચારો સૂઝ્યા નહીં . આથી એણે દેવાર્યને લઈને પીડા અનુભવી . એણે પોતાની પીડા કુલપતિને પહોંચાડી .

વિરોધ : તમે જ્યાં રહીને જે કામ કરો છો એને સમજવાની ક્ષમતા ત્યાંના લોકોમાં હોવી જોઈએ . જેમનામાં સમજવાની ક્ષમતા ઓછી હોય છે એ લોકો તરત વિરોધ કરવા લાગે છે . દેવાર્ય ઊંડી સાધના કરે છે એવું કુલપતિને સમજાયું નહીં હોય . કુલપતિ પોતે ઊંડી સાધના શું એ સમજતો જ નહીં હોય . પોતાનાં શરીરની ઉપેક્ષા કરવી , આસપાસના લોકો સાથે કોઈ જ વાર્તાલાપ ન કરવો , ખાવાપીવાનું સાવ ભૂલી જવું , સાથીસંગાથી ન રાખવા – આવી કઠિન સાધના દેવાર્ય કરી રહ્યા હતા તે કુલપતિને સમજાયું નહીં હોય . એટલે એ દેવાર્યને ઠપકો આવવા આપવા માટે આવી ગયો હતો . જે તમારું સ્તર સમજી ના શકે એ તમારો વિરોધ કરે છે . વિરોધમાં મતભેદ જ હોય એવું નથી . વિરોધમાં સમજણનો અભાવ પણ ભૂમિકા ભજવે છે અને સમજવાની તૈયારીનો અભાવ પણ ભૂમિકા ભજવે છે . આ બે અભાવ જ્યાં હોય ત્યાં અપ્રીતિ બનવાની જ છે . અલબત્ત , આ અપ્રીતિ એકતરફી છે . જેનું સ્તર ખરેખર ઊંચું છે તે , આવા લોકોના વિરોધભાવને ગાંઠતો જ નથી . ઊંચાં સ્તરના લોકો , નબળાં સ્તરના લોકોને પડતા મૂકી દે છે . આમાં નુકસાન નબળાં સ્તરના લોકોને થાય છે . એમની સમક્ષ ઊંચાં સ્તરનું વ્યક્તિત્વ હોય છે , પરંતુ પોતાનું સ્તર નીચું હોવાને કારણે એ ઊંચાં સ્તરનાં વ્યક્તિત્વનો આદર કરી શકતા નથી . તમારાં મનમાં જેની માટે વિરોધના ભાવ બન્યા હોય એનું સ્તર તમારા કરતાં ઊંચું હશે એવી સંભાવના છે . એમનાં સ્તર સુધી તમે પહોંચી શકો એવી તમારામાં હેસિયત નહીં હોય . તમે તમારું નબળું સ્તર જાળવી રાખીને વિરોધ કરશો . પરિણામ એ આવશે કે જેનું સ્તર ઊંચું છે એ વ્યક્તિત્વ , તમારું નબળું સ્તર જોયા બાદ તમારાથી દૂર થઈ જશે . તમને એમ લાગશે કે તમે જીતી ગયા , તમારો વિરોધ જીતી ગયો . હકીકત એ હશે કે તમારાં કમજોર સ્તરવાળી હરકતને કારણે એક ઊંચાં સ્તરનું વ્યક્તિત્વ તમને છોડીને જતું રહ્યું . જેમનું સ્તર નીચું છે એમને એ સમજાતું પણ નથી કે અમારી પાસે ઊંચા સ્તરનો વ્યક્તિત્વ હતું અને એને અમે ગુમાવી દીધું છે . નબળાં સ્તરના લોકો ઊંચા સ્તરના લોકોને સમજી શકતા નથી . નબળાં સ્તરના લોકો ખોટા મુદ્દાઓ પકડીને કોઈ ને કોઈ વિરોધ કરતા જ રહે છે . ઊંચા ગજાના લોકો , નબળાં સ્તરના લોકોને રાજી રાખવા માટે આ દુનિયામાં આવ્યા નથી . હીરા ખાણને છોડી દે છે એમાં હીરાનો કોઈ વાંક નથી . હીરા ખાણમાંથી બહાર નીકળી જવા માટે જ સર્જાયા છે .

ઉત્સાહનો ભંગ : અમુક લોકોને ખોટી રીતે ખુશ રહેવાની આદત પડી ગઈ હોય છે . દારૂ પીને ખુશ રહે . જુગાર રમીને ખુશ રહે . હીણા કામો કરીને ખુશ રહે . પોતાના ઘમંડ પંપાળીને ખુશ રહે . એમને વ્યસન એવું થઈ ગયું હોય છે કે પોતાનાં વ્યસન સાથે જોડાય નહીં તો એ દુઃખી જ રહે . કોઈ એમને દારૂ છોડવાનું કહેશે તો એ ડરી જશે . કોઈ એમને જુગાર રમવાની ના પાડશે તો એ લાચારી અનુભવશે . કોઈ એમને હીણા કામ કરતા અટકાવશે તો એમને અસહજ લાગશે . કોઈ એમને ઘમંડ છોડવાનું કહે છે તો એમને ખરાબ લાગશે . તદ્દન જડ બની ગયા હોય છે આ લોકો . એમને આપણે સારી વાત કરીએ એનાથી ખોટું લાગે છે . એમને સુધરવાનો પ્રયત્નમાં અંતે મોટી નિષ્ફળતા જોવા મળે છે . આવા વખતે ઉપેક્ષા ભાવના રાખવાની હોય છે . જે સુધરવાના છે નહીં , જે સુધરવા માંગતા નથી એમનાથી દૂર રહો . એમને સુધારવા જઈશું તો એ ઝઘડા જ કરવાના છે . એમને સારી વાત કરશું તો એમને ખોટું જ લાગવાનું છે . આપણા હાજર હોવાને લીધે જે અપ્રીતિ એમનાં મનમાં બને છે તે અપ્રીતિ આપણે હાજર ન રહીએ ત્યારે જ દૂર થતી હોય છે . પરાણે પ્રીત હોય પણ નહીં . નીકળી જવાનું ત્યાંથી .

અપ્રીતિનું એનાલિસિસ હજી પણ થઈ શકે . આવતીકાલે વાત .

સામૂહિક ધર્મ પ્રવૃત્તિનો અવસર વારંવાર આવે છે . આપણે બીજાને જોડીએ , બીજાની સાથે આપણે જોડાઈએ , ઝાઝા હાથ રળિયામણા . આપણે માર્ગદર્શક હોઈએ  , આપણે નિર્ણય લેતા હોઈએ , ફાઇનલ ઓથોરિટી આપણે હોઈએ ત્યારે કોઈનું મનદુઃખ ન થાય એની જવાબદારી આપણાં માથે આવે છે . મીઠું મીઠું બોલવાથી કે ગોળ ગોળ બોલવાથી કોઈનું મન સચવાતું નથી .

સાધુ કે સાધ્વી કે શ્રાવક કે શ્રાવિકાએ માર્ગદર્શકની ભૂમિકા સ્વીકારી હોય એ વખતે ઘણી સાવધાની રાખવાની છે . સામૂહિક પ્રસંગોમાં કોઈ એક નિર્ણય થાય છે એ વખતે બીજો એક નિર્ણય કેન્સલ થતો હોય છે . જે નિર્ણય કેન્સલ થયો એ નિર્ણય પણ કોઈકને ગમતો હતો . એ નિર્ણય કેમ ના થયો એવો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે . જે નિર્ણય થયો એ જ નિર્ણય શું કામ લેવામાં આવ્યો એવો પણ ઉહાપોહ થાય છે . સામૂહિક પ્રવૃત્તિ થતી હોય છે ત્યારે ઘણાબધા લોકો જોડાતા હોય છે . બધા જ લોકોનાં મન ઉદાર હોય છે એવું નથી હોતું . ક્યારેક કોઈકને મનદુઃખ થઈ શકે છે . આપણા તરફથી એમને મનદુઃખનું કારણ ન મળવું જોઈએ .  સાધના સાવધાની રાખવામાં માને છે .

આપણામાં કોઈ મહત્ત્વાકાંક્ષા છે એવું લોકોને દેખાય ત્યારે મનદુઃખ થઈ શકે છે . હું સૌથી મોટો શ્રીમંત છું , હું વધારે અનુભવી છું , હું વધારે ક્રિએટિવ છું , હું વિશેષ બોધસંપન્ન છું , હું ઊંચો આરાધક છું , હું સર્વોચ્ચ ધર્માત્મા છું આવું કંઈક પ્રસ્થાપિત કરવાની વૃત્તિથી કોઈ નિર્ણય થયો હોય કે કોઈ પ્રવૃત્તિ થઈ હોય છે ત્યારે જે સૌથી ઊંચો દેખાયો એ રાજી થાય છે . પણ બીજાબધા લોકોને સમજાય છે કે જે પોતાને ઊંચો દેખાડવા માંગે છે એ પોતાના સિવાય બીજા બધા ઊંચા નથી એવું સાબિત કરવા માંગે છે . આને જ મહત્ત્વની આકાંક્ષા કહેવાય છે . લોકોને ધર્મપ્રવૃત્તિ માટે નારાજગી થતી નથી પરંતુ ધર્મપ્રવૃત્તિની સાથે ખોટી આકાંક્ષા જોડાઈ છે એ જોયા બાદ ધર્મનાં ક્ષેત્રમાં પણ નારાજગીનું વાતાવરણ ઊભું થાય છે . ધર્મ સારામાં સારો કરવો જોઈએ , ધર્મ ઊંચામાં ઊંચો કરવો જોઈએ . પરંતુ ધર્મને માધ્યમ બનાવીને પોતાની મહત્ત્વાકાંક્ષાને સંતૃપ્ત કરવાનું વલણ ના રાખવું જોઈએ . લોકોને ધર્મ પણ સમજાય છે અને લોકોને મહત્ત્વની આકાંક્ષા પણ સમજાય છે.  લોકો ધર્મથી રાજી થશે પણ લોકો મહત્ત્વ – આકાંક્ષા જોશે એનાથી મનદુઃખ અનુભવશે . આપણી મહત્ત્વ – આકાંક્ષા સંઘના કોઈપણ સભ્યનાં મનમાં દુઃખ જગાડે એવું ના થવું જોઈએ . 

સામૂહિક આરાધનામાં જે પણ નિર્ણય થાય , જે પણ પ્રવૃત્તિ થાય એમાં માયા એટલે કે જૂઠનો સહારો લેવાનો નથી . જૂઠ તરત દેખાતું નથી પણ થોડા વખતમાં અવશ્ય પકડાઈ જાય છે . સંઘ હોય કે મંડળ હોય , નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ક્યાંય પણ જૂઠ્ઠું બોલવાનું નથી . ધર્મ પવિત્ર પ્રવૃત્તિ છે . જૂઠ અપવિત્ર માધ્યમ છે . એકવાર જૂઠું બોલીએ એના પછી આપણે આપણા જ જૂઠમાં કાયમ માટે ફસાઈ જઈએ છીએ . એક જૂઠની પાછળ દસ જૂઠ આવી જતા હોય છે . સમૂહ કે મંડળમાં કોઈને ખબર પડે કે તમે જૂઠું બોલ્યા છો , એ વખતે તમારી ઇજ્જતનો ફાલુદો થઈ જાય છે . તમે જૂઠું બોલ્યા એને કારણે લોકોને ધર્મ ઉપરથી વિશ્વાસ ઉઠી જાય એવું પણ બની શકે છે . આપણે જૂઠું બોલ્યા એનાથી સંઘના આદરણીય સભ્યોને મનદુઃખ થાય એવી સંભાવના બને જ છે . એવો ભ્રમ ક્યારેય પણ નહીં પાળતા કે તમારું બોલેલું જૂઠ નહીં પકડાય . હંમેશા પોતાની જાતને પૂછતા રહેજો કે મારું જૂઠ પકડાશે એ દિવસે મારી શું હાલત થશે ? 

સામૂહિક આરાધના કે સામૂહિક નિર્ણયમાં વ્યક્તિગત મમતા વધારે અગત્યની હોતી નથી . તમને અમુક જ માણસો ગમે છે , તમને અમુક જ વ્યવસ્થાઓ ગમે છે , તમને અમુક જ સુવિધાઓ જોઈએ છે એ તમારી વ્યક્તિગત મમતા છે . જે તમને ગમે એ બધાને ગમે એવું હોતું નથી . જેનાથી તમને પ્રસન્નતા મળે એનાથી બધાને જ પ્રસન્નતા મળે એવું પોસિબલ નથી . જે સારું છે એ કરવાનું . જે ઉત્તમ છે એનો આધાર લેવાનો . તમારું મનગમતું તમે કરો , તમારું મનગમતું તમે કરાવો , તમારું મનગમતું થાય એવો તમે આગ્રહ રાખો – એ વલણ મનદુઃખનું કારણ બનતું હોય છે . તમને ગુલાબી રંગ ગમતો હોય એટલે બધાને ગુલાબી રંગ જ ગમે એવું નથી હોતું . તમને ખૂબબધા દાગીના ગમે એટલે બધાને ખૂબબધા દાગીના ગમે એવું નથી હોતું . તમને ઘોંઘાટવાળું સંગીત ગમે એટલે બધાને એ સંગીત ગમે એવું નથી હોતું . તમને હંસીમજાક ગમે એટલે બધાને હંસીમજાક ગમે એવું નથી હોતું . તમને અઘરું અઘરું ગમે એટલે બધાને અઘરું ગમે એવું નથી હોતું . તમને સહેલું સહેલું ગમે એટલે બધાને સહેલું જ ગમે એવું પણ નથી હોતું . સામૂહિક ભૂમિકાએ કંઈ નક્કી થતું હોય ત્યારે તમારી વ્યક્તિગત અભિરુચિને વચ્ચે લાવ્યા વગર નિર્ણય થાય એ બહુ અગત્યનું છે . જે નિર્ણય થયો એ તમારી વ્યક્તિગત અભિરુચિને ધ્યાનમાં રાખીને થયો છે એવું જેને જેને સમજાશે એને એને મનદુઃખ થવાનું છે . કારણકે વ્યક્તિગત અભિરુચિ બીજાબધાની પણ હોય છે . તમે પોતાની અભિરુચિ સાચવી લીધી એનો અર્થ એ થયો કે તમે સ્વાર્થી વલણ ધરાવો છો  . જેનું વલણ સ્વાર્થી હોય એને લીધે અન્યને મનદુઃખ થવાનું જ છે . 

આપણા વ્યવહારને કારણે બીજા લોકોનાં મનમાં દુઃખ થાય એવું નથી કરવાનું . જે સાચો છે , જે આજ્ઞા અનુસારી છે , જે ધર્મને અનુકૂળ છે એ નિર્ણય સાચો નિર્ણય ગણાય . સાચો નિર્ણય કોઈને ન ગમે એ તમારી ભૂલ નથી . પરંતુ જે નિર્ણય થયો એમાં તમારી મહત્ત્વ-આકાંક્ષા કામ કરી ગઈ કે તમારી માયામૃષા કામ કરી ગઈ કે તમારી વ્યક્તિગત મમતા કામ કરી ગઈ એવું લોકોને સમજાય ત્યારે મનદુઃખ થશે . નબળો માણસ ચૂપ રહેશે અને ગ્લાનિ અનુભવશે  . મજબૂત માણસ સવાલ ઉઠાવશે . સહજ રીતે સાવધાન રહેવાનું . આપણો ધર્મ મહત્ત્વ – આકાંક્ષા , માયામૃષા અને વ્યક્તિગત મમતાઓથી મુક્ત હોવો જોઈએ . આ નિયમ સાધુ , સાધ્વી , શ્રાવક અને શ્રાવિકા , સૌને લાગુ પડે છે .

સાધના ત્રણ રીતે થાય છે , કાયાથી , વચનથી અને મનથી . શરીર દ્વારા શું કરવાનું છે એ નક્કી છે અને શું નથી કરવાનું એ નક્કી છે . વચનનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવાનો છે એ નક્કી છે , કેવો વચનપ્રયોગ નથી કરવાનો એ પણ નક્કી છે . શું વિચારવાનું છે એ પણ નક્કી છે અને શું નથી વિચારવાનું એ પણ નક્કી છે . કાયા માટેના નિયમો અઘરા છે તો પણ એ સમજાય છે અને એનું પાલન થાય છે . વચન માટેના નિયમો સમજમાં આવે છે અને અનુસરણ પામે છે . અઘરો પડે છે શું નથી વિચારવાનું તેનો નિયમ અને શું વિચારવાનું છે તેનો નિયમ .

કાયા ઉપર અને વાણી ઉપર આપણે બહારથી અંકુશ લગાવી શકીએ છીએ , મન ઉપર અંકુશ અંદરથી લગાવવાનો હોય છે . મન ઉપર કામ કરવાનું અઘરું છે . મન કારણ વગર દોડે છે . મન કારણ વગર ઉછળે છે . મન કારણ વગર ડાઉન થાય છે . મન કારણ વગર વિક્ષેપ પામે છે . મન હવાની જેમ બેફામ , બેલગામ છે . મન પોતાની મેળે રોકાય એવો મનનો સ્વભાવ જ નથી . મન નિમિત્ત ન મળે તો પણ વિચલિત થતું હોય છે . નિમિત્ત મળે એ પછી મન કેટલી હદે વિચલિત થાય , એનો કોઈ અંદાજ લગાવી ન શકાય . સાધના કહે છે : મન વિચલિત ન હોય એવી ધારામાં તમારે મગન રહેવાનું છે . 

ક્રિયાઓ કરીએ ત્યારે ક્રિયાની એકાગ્રતા બને , મન વિચલિત ન હોય . સ્વાધ્યાય ચાલુ હોય , સ્વાધ્યાયમાં એકાગ્રતા બને , મન વિચલિત ન હોય . ધર્મસંવાદ ચાલતો હોય એ સંવાદમાં એકાગ્રતા બને , મન વિચલિત ન હોય . પ્રભુભક્તિ ચાલી રહી હોય , ભક્તિમાં એકાગ્રતા બને , મન વિચલિત ન હોય . વિષયનું આકર્ષણ મનને વિચલિત કરતું હોય છે , વિષયનું આકર્ષણ એટલું કમજોર પડી ગયું હોય કે વિષયને કારણે મન વિચલિત ના બને એ છે સાધનાની ધારા . કષાયનું તોફાન મનને વિચલિત કરતું હોય છે , કષાય નબળા પડી ગયા તે કારણે કષાયથી મન વિચલિત થતું નથી એ છે સાધનાની ધારા . મન વિચલિત થયું નથી એવી ભાવદશા લાંબા સમય સુધી ચાલતી રહે એ છે સાધનાની શક્તિશાળી અવસ્થા . 

સાધનાની ધારાથી વિચલિત કરે એવો વ્યવહાર લોકો તરફથી થશે , શક્યતા છે . ખાસ કરીને આપણી માનસિક પ્રસન્નતા તૂટી જાય , આપણો આત્મવિશ્વાસ ખતમ થઈ જાય એ રીતનું વાતાવરણ લોકો બનાવશે , એવી સંભાવના અમુક અંશે બનેલી રહેતી હોય છે . તમે પ્રસન્ન છો એ અમુક લોકોથી જોવાતું નથી . તમે તમારું જીવન શાંતિથી જીવો છો એ અમુક લોકોથી સહન થતું નથી . તમે બીજાને હેરાન કર્યા વગર પોતાની રીતે પોતાનું કામ કરતા રહો છો એ અમુક લોકો ખમી શકતા નથી . એ લોકો પોતાને મહાન્ સમજે છે અને એ લોકોને એવું લાગતું હોય છે કે જે એમના નથી એ બધા તુચ્છ છે . આ લોકો ઘણી રીતે પરેશાન કરે છે . આ લોકોની એક પદ્ધતિ હોય છે ચારિત્ર્ય પર આક્ષેપ કરવાની .

આ લોકો તમારું ચારિત્ર્ય સારું નથી એવા સમાચાર ફેલાવે છે . તમારું કેરેક્ટર કેવી કેવી રીતે ખરાબ છે એના પુરાવાઓ આ લોકો ઉપજાવી કાઢે છે . તમે કોઈ ભૂલ કરી હોય કે ના કરી હોય પણ તમે કોઈ ગંભીર ભૂલ કરી છે એવી વાતો એ વહેતી મૂકી દે છે . એમની રજૂઆત એવી હોય છે કે એમણે જે વાતો રજૂ કરી છે એને લોકો સાચી માની લે છે અને તમને શંકાની નજરે જોવા લાગે છે . તમારી માટે જે લોકો વાત ફેલાવે છે એ લોકો શિખંડીની પાછળ છુપાયેલા કાયર યોદ્ધા હોય છે . પણ એ લોકો બાણ મારવાનું ચૂકતા નથી . એમણે ફેલાવેલી વાતો તમને દુઃખી કરે જ છે . એમનાં કારણે ઘણા લોકો તમારાથી વિરુદ્ધ થઈ ગયા એવું જોઈને તમે હતાશા જરૂર અનુભવો છો . તમે દુઃખી થયા એ તમારી વિચલિત દશા છે . તમે હતાશ થયા એ તમારી વિચલિત દશા છે .

સાધકે સહન કરવાનું હોય . સાધકે લડવાનું ના હોય . આવી વાતોના ખુલાસા કરવા બેસીએ એમાં ચોળીને ચીકણું થતું હોય છે બધું . તમારે સહન કરવાનું આવશે કારણ કે તમે કોઈ એક જગ્યાએ ટોચ પર પહોંચ્યા છો . જે ઊંચાઈ પર પહોંચે છે એને વંટોળિયા વધારે સતાવે છે . તમારી પર ચારિત્ર્યગત આક્ષેપ આવે એ માનસિક ઉપદ્રવ છે . શરીર પર ઉપદ્રવ આવે છે કષ્ટ દ્વારા . મન પર ઉપદ્રવ આવે છે આવા આક્ષેપ દ્વારા . કષ્ટ આવે એને ગંભીરતાપૂર્વક સહન કરી લઈએ અને ચારિત્ર્ય પર આક્ષેપ આવે એને ધીરતાપૂર્વક સહન કરી લઈએ એ જરૂરી હોય છે . જે લોકો આક્ષેપ કરે છે , જે લોકો વાતો ફેલાવે છે એ તમારા ખુલાસા સ્વીકારવાના નથી . અને જે લોકો ખરેખર તમારા પ્રેમી છે એ આવા આક્ષેપોથી ભ્રમિત થવાના નથી .

એક વસ્તુ કન્ફર્મ કરી લેવાની કે તમે ખરેખર કોઈ ભૂલ કરી રહ્યા નથી . તમે ભૂલ કરી જ રહ્યા હો તો તમે ગુનામાં આવી ગયા છો . પછી તમારી વિરોધમાં વાર્તા બને એમાં કોઈ નવાઈ નથી . પણ તમે ભૂલ કરી નથી અને તમારી માટે ખોટી વાર્તાઓ બનાવવામાં આવે ત્યારે તમારે ખોટી વાર્તાઓના જવાબ આપવાના હોય નહીં . તમારે માનસિક ઉપદ્રવ સમજીને એ વાત ભૂલી જવાની હોય . આ જે ભૂલવાની વાત છે એ સહેજ પણ આસાન નથી . વાતો ફેલાવનારા એવી એવી વાતો ફેલાવે છે કે જેની માટે વાતો ફેલાય છે તે ભયથી બેભાન થઈ જાય . અફવાઓ ફેલાવનારા અફવાઓ ફેલાવીને છૂટા થઈ જાય છે પરંતુ જેની માટે અફવા ફેલાઈ હોય છે એ માણસ બિચારો રઘવાયો થઈ જાય છે ,  હેરાન પરેશાન થઈ જાય છે .

સાધકની ભૂમિકા મજબૂત હોય છે . સાધક ક્યાંક સફળ બને છે ,  સાધક ક્યાંક કોઈ પ્રશસ્ય પરિસ્થિતિ બનાવે છે , સાધક ક્યાંક નામના પામે છે ત્યારે સાધકને ચાહનારો વર્ગ રાજી થતો હોય છે . પણ જે વર્ગ સાધક સાથે જોડાયો નથી એ વર્ગ સાધક માટે ઈર્ષા અનુભવતો હોય છે . એ વર્ગમાં અમુક લોકોની માનસિકતા વિચિત્ર હોય છે . એ લોકોને કોઈનું સારું જોવું હોતું નથી , કોઈનું સારું બોલવું હોતું નથી . કોઈનું સારું થાય એમનાથી સહન થતું નથી . એ લોકો રજનું ગજ કરે છે . એ લોકો રાઈનો પહાડ કરે છે . એ લોકો તમારી વર્તમાનની તંદુરસ્ત ભૂમિકા જોતા નથી . એ લોકો કોઈ જૂની વાતો શોધી કાઢે છે . એ લોકો તમે રોજેરોજ શું કરો છો એની પર નજર રાખે છે . એ લોકો દર મહિને તમે શું કર્યું એની પર વૉચ રાખે છે . એ લોકો એક વર્ષમાં તમે ક્યાં ગયા અને કોને મળ્યા એનો હિસાબ રાખે છે . અને છેવટે તમારા માટે સમાચારો બનાવીને ચોતરફ વહેતા મૂકે છે . એમણે જે ફેલાવી એ વાતો લોકોને સાચી પણ લાગે છે .  કહેતા ભી દિવાના , સુનતા ભી દિવાના . તમે ભૂલ કરી હોય અને તમારી ભૂલની વાત ફેલાઈ જાય એ વખતે પણ ભૂલનો બચાવ કર્યા વગર તમારે ધીરજ રાખવાની હોય . તમે ભૂલ કરી જ ના હોય અને તમારાં નામે ચડેલી ભૂલની વાત ફેલાય ત્યારે પણ તમારે ખુલાસાની ચિંતાથી મુક્ત રહેવાનું અને ધીરજ બનાવી લેવાની .

તમને થશે કે આ વાત અચાનક શું કામ યાદ આવી ? જવાબ શાંતિથી સાંભળો . સંગમ નામના દેવે ભગવાનને એક રાતમાં ઘનઘોર કષ્ટ આપ્યા હતા એ આપણે જાણીએ છીએ . આ જ દેવે ભગવાનને છ મહિના સુધી ભિક્ષા ન મળે એવું વાતાવરણ બનાવી રાખ્યું હતું આથી ભગવાનને છ મહિનાના ઉપવાસ થયા એ આપણે જાણીએ છીએ . પરંતુ છ મહિનાના ઉપવાસ દરમિયાન સંગમ દેવે ભગવાનની ઉપર ચારિત્ર્યગત આક્ષેપો આવે એવી હરકતો કરી હતી એ આપણે જાણતા નથી . સંગમ દેવને કારણે ભગવાન્ ઉપર બે પ્રકારના આક્ષેપ આવ્યા હતા . એક , ભગવાનનું ચારિત્ર્ય નબળું છે એવો આક્ષેપ . બે , ભગવાન્ દ્વારા ચોરી થઈ છે એવા આક્ષેપ . આ બંને આક્ષેપો સાચા હતા નહીં . પરંતુ સંગમે દેવતાઈ શક્તિથી વાતાવરણ એવું બનાવી દીધું હતું કે લોકોને આ આક્ષેપો સાચા લાગ્યા હતા . ચારિત્ર્યગત આક્ષેપને લીધે ભગવાનને પ્રચંડ લોકવિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો અને ચોરીના આક્ષેપને લીધે ભગવાનને ફાંસીની સજા પણ સાંભળવી પડી હતી . આ આખી વાત આવશ્યકનિર્યુક્તિ ગ્રંથમાં વિસ્તારપૂર્વક વાંચવા મળે છે . વાચકો એ ગ્રંથ ખોલીને આ વિષયને વાંચે નહીં એવી ભલામણ કરવાનું મન થાય છે . કારણ કે આ વાતો વાંચ્યા પછી મનમાં ઊંડી પીડા જાગશે કે મારા ભગવાને કેવું કેવું સહન કર્યું છે ? એ આક્ષેપો એવા વિચિત્ર હતા કે જાહેરમાં એની રજૂઆત પણ કોઈ ગુરુ ભગવંત કરતા નથી . પણ આક્ષેપ થયેલા એ પાકી વાત છે . આક્ષેપ ચારિત્ર્ય સંબંધી હતા . આક્ષેપ ચોરી સંબંધી હતા .

તમે ચારિત્ર્યસંબંધી  ભૂલ કરી ના હોય તો પણ તમારી પણ ચારિત્ર્યસંબંધી આક્ષેપ આવી શકે છે , તમે ચોરી કરી ન હોય તો પણ તમારી પર ચોરીનો આક્ષેપ આવી શકે છે . તમારું ચારિત્ર્ય સારું હોય એ મહત્ત્વનું  છે . તમે ચોરી ન જ કરી હોય એ મહત્ત્વનું  છે . આક્ષેપ ખોટો હોય તો એ આક્ષેપ મહત્ત્વનો રહેતો નથી . આક્ષેપ કેવળ માનસિક ઉપદ્રવ છે . એનાથી વિચલિત નહીં થવાનું .

આપણે જ્યાં રહીએ છીએ ત્યાંના વાતાવરણમાં પશુ પંખી સમુદાય પણ રહે છે . તિર્યંચ્ જીવોની અનુકંપા એટલે જીવદયા . સાધનાની યાત્રા જીવદયા વિના અધૂરી છે . સાધનાના દરેક તબક્કે જીવદયા થતી હોય છે . તીર્થંકર ભગવંતોની કથા એક પ્રેરણા અવશ્ય આપે છે : જે જે સ્તરે થઈ શકે તે સ્તરે જીવદયા કરવી જોઈએ . 

+ શ્રી આદિનાથ ભગવાનને ૪૦૦ ઉપવાસ થયા કારણ કે પૂર્વભવમાં એમના આત્માએ પશુને પીડા આપી હતી . તીર્થંકરની કથા કહે છે કે પશુઓને પીડા ના આપવી જોઈએ .
+ શ્રી શાંતિનાથ ભગવાને મેઘરથ રાજાના ભવમાં પારેવડાને દુઃખથી બચાવી લીધું હતું . તીર્થંકરની કથા કહે છે કે પશુઓને પીડાથી બચાવવા જોઈએ . 
+ શ્રી નેમિનાથ ભગવાને હરણની હત્યા અટકી જાય એની માટે રાજીમતીનો ત્યાગ કર્યો અને વિવાહનો પ્રસંગ ઠુકરાવી દીધો .  તીર્થંકરની કથા કહે છે કે આપણા દ્વારા પશુને પીડા પહોંચે એવું કંઈ ના કરવું જોઈએ .
+ શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાને આગમાં બળી રહેલા નાગને બચાવ્યો અને એને નવકાર સંભળાવ્યો . તીર્થંકરની કથા કહે છે કે પશુને થઈ રહેલી તકલીફ શોધી કાઢવી જોઈએ અને એમને તકલીફમાંથી બચાવવા જોઈએ . 
+ શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને દીક્ષાના પહેલા ચોમાસામાં પોતાની ઝૂંપડી તોડી રહેલી ગાયને રોકી નહોતી કેમ કે ગાયને બીજે ક્યાંય ઘાસ ખાવા મળતું નહોતું . તેથી એ ગાય ઝૂંપડી તોડીને ઝૂંપડીનું ઘાસ ખાવા માંગતી હતી . તીર્થંકરની કથા કહે છે કે પશુઓ ભૂખ્યા ના રહે તેનું ધ્યાન આપણે રાખવાનું છે .  એક જનાવરનો જીવ શૂલપાણિ યક્ષ બન્યો હતો એનાં મનમાં રહેલા કષાયને શાંત કરવા માટે ઘોર ઉપસર્ગો સહીને પણ શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને શૂલપાણિને પ્રતિબોધ આપ્યો હતો અને એને કષાયથી બચાવ્યો હતો . તીર્થંકરની કથા એમ કહે છે કે પશુઓને પણ માનસિક શાંતિની અપેક્ષા હોય છે .  શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને જ ઝેરીલા સાપના ડંખ સહીને પણ સર્પને પ્રતિબોધ આપ્યો હતો . તીર્થંકરની કથા કહે છે કે ક્રૂર પશુઓના સ્વભાવનું પણ પરિવર્તન થઈ શકે છે . 
+ શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનની સેવામાં આવેલા કંબલ અને શંબલ પૂર્વ ભવમાં પશુ હતા . એમને શ્રાવકનો સત્સંગ મળ્યો હતો એને લીધે એ એ જનાવરો ધર્મપ્રેમી બન્યા અને દેવગતિ પામ્યા . તીર્થંકરની કથા કહે છે કે પશુઓ પણ ધર્માત્માના સંપર્કમાં આવીને ધર્મને અનુકૂળ ભાવનાઓ પામી શકે છે . 

તમે સાધના સાથે જોડાયા છો . તમારી સાધનાની અસર વાતાવરણ ઉપર પડે છે . તમારી સાધનાથી માનવોને પણ શાંતિ મળવી જોઈએ અને જનાવરોને પણ શાંતિ મળવી જોઈએ . તમે આજ સુધી કેટલા સ્નેહીસ્વજનોને ખાવાનું ખવડાવ્યું એ વિચારો અને તમે આજ સુધી કેટલા જનાવરોને ખાવાનું પહોંચાડ્યું એ વિચારો . ઘણાબધા પશુઓને અને ઘણાબધા પંખીઓને જે ખાવાનું પહોંચાડે છે તે જીવદયાનો પ્રેમી છે . પશુપાલનનો શોખ એ અલગ મુદ્દો છે . તમને એકાદ કૂતરું પાળવાનું મન થાય એ શોખની વાત થઈ જાય . આવો શોખ ચતુષ્પદ પરિગ્રહમાં ગણના પામે છે . જીવદયાનો અર્થ એ નથી કે ચતુષ્પદનો પરિગ્રહ કરીએ . જીવદયાનો અર્થ એ છે કે પશુઓ જ્યાં રહે છે , જે રીતે રહે છે ત્યાં સહાય પહોંચાડીએ . 

તમારા વિસ્તારમાં રહેનાર ગાય-બકરી-કૂતરાઓને , તમારા હાથે ખાવાનું મળે છે કે નહીં , તપાસો . તમારા વિસ્તારમાં ઉડનારા પંખીઓને તમારા થકી દાણોપાણી મળે છે કે નહીં , તપાસો . તમારાં રસોડાનાં બજેટમાં પશુપંખીઓનું ખાવાનું લિસ્ટેડ હોય છે કે નહીં , તપાસો . તમને જોઈને , તમને ઓળખી લે અને હોંશે હોંશે કાન હલાવવા લાગે એવી ગાયો કેટલી છે , તપાસો . તમને જોઈને રાજી રાજી થઈ જાય અને પૂંછડી પટપટાવવા લાગે એવા શ્વાન કેટલા છે ? તપાસો . તમે તમારા હાથે જેમને ઘાસ ખવડાવ્યું હોય એવા જનાવરોની સંખ્યા કેટલી , તપાસો . તમે તમારા હાથે જેમને ચણ નાંખી હોય એવા પંખીડાઓની સંખ્યા કેટલી , તપાસો . 

પ્રાણીસંગ્રહાલયમાં બેસેલા જનાવરોને જોઈએ એ જીવદયા નથી . પાંજરાપોળ , ગૌશાળા અને પશુચિકિત્સાલયમાં જે પશુ પંખીઓ છે એમની કાળજી લઈએ તે જીવદયા છે . કતલખાને જઈ રહેલા જીવોને બચાવીએ એ જીવદયા છે . પ્રચંડ હિંસામાંથી બનેલી સાધનસામગ્રીઓનો ઉપયોગ બિલકુલ ના કરીએ એ જીવદયા છે . સાધનાનો પ્રેમી જીવદયા કરતો જ હોય . જીવદયાનો પ્રેમી સાધનાની ભૂમિકા માટે સુયોગ્ય હોય છે . 

તપસ્વિ સમ્રાટ્ પૂજ્યપાદ આચાર્ય ભગવંત શ્રીમદ્ વિજય રાજતિલકસૂરીશ્વરજી મહારાજાએ વર્ધમાન તપની મોટી મોટી ઓળીઓ કરી . ભક્તો મોટી ઓળીઓનાં પારણા પ્રસંગે મોટાં મોટાં અનુષ્ઠાનો રાખતાં . સૂરિભગવંત એમાં નિર્લેપ રહેતા . પરંતુ તેઓ દરેક અનુષ્ઠાનમાં જીવદયાની પ્રવૃત્તિ ઉત્તમ રીતે થાય એની પ્રેરણા કરતા . પરિણામે એમની નિશ્રામાં થનારા દરેક મહોત્સવમાં જીવદયા માટે ઉત્કૃષ્ટ આયોજન થતું . જેની સાધના મોટી હશે એ જીવદયા પણ મોટી જ કરાવશે .

આપણે જે દેરાસરમાં પૂજા કરીએ છીએ એની આજુબાજુમાં રહેનારા જે લોકો જૈન હોય તે જૈન સંઘમાં ગણના પામે છે , બાકીના જે લોકો છે તે જૈન નથી . આપણું કોઈપણ મોટું અનુષ્ઠાન જૈન સંઘના સભ્યોને કેન્દ્રમાં રાખીને થતું હોય છે . જે લોકો જૈન નથી એ જૈન ધર્મ માટે અહોભાવ પામે , આત્મીયતા બનાવે એવું કોઈ ટાર્ગેટ આપણે રાખતા હોતા નથી . જૈન સંઘ માટે આપણે જે કરીએ તે ભક્તિ છે . જે જૈન સંઘમાં નથી એની માટે આપણે જે કરીએ તેને ઔચિત્યદાન , પ્રીતિદાન કે અનુકંપાદાનની શ્રેણિમાં મૂકી શકાય . ભક્તિનું પાત્ર એ ઊંચું પાત્ર છે . એમની ભક્તિ સ્વરૂપે જે કરીએ તે મોટા પાયે કરીએ એવો આપણો અભિગમ હોય છે અને એ અભિગમ સાચો પણ છે . જે ભક્તિનું પાત્ર નથી કે ઊંચું પાત્ર નથી એની માટે સાવ થોડું કરી લેવાનું એવો આપણો અભિગમ બને એ સ્વાભાવિક છે . પરંતુ આ પાત્ર ઊંચું છે અને આ પાત્ર નીચું છે એ રીતે જોવાને બદલે બીજી રીતે પણ પરિસ્થિતિને જોઈ શકાય છે . એમ વિચારો કે જે ધર્મના પ્રેમી બન્યા નથી એ ધર્મના પ્રેમી બને એ માટે પણ હું ઘણો પુરુષાર્થ કરી શકું છું . જે ધર્મનો પ્રેમી નથી એ આજે આપણા લીધે ધર્મનો પ્રેમી બની શકે છે . આવતીકાલે એ ધર્માત્મા બની શકે છે . આગળ જતાં એ મોક્ષના માર્ગે દોડતો થઈ જશે . આપણે તો બસ , શરૂઆત કરાવવાની છે .

જે જૈન નથી એને આપણે અજૈન કે જૈનેતર કહીએ છીએ . આ બંને સંબોધન દ્વારા એમની માટે તુચ્છતાના ભાવ ન બને એનો વિવેક આપણે જાળવવાનો છે . જાણીતા કટાર લેખક સૌરભ શાહ લખતા હોય છે કે ‘ જૈનો , જે જૈન નથી એમને અજૈન કહે છે કે જૈનેતર કહે છે . જૈનોએ વિચારવું જોઈએ કે જે જૈન નથી એમને આ બે સંબોધન ગમે છે કે નહીં ? વૈષ્ણવો જૈનને અવૈષ્ણવ કે વૈષ્ણવેતર કહીને બોલાવતા નથી . અજૈન અને જૈનેતર આ બે શબ્દને બદલે બીજો કયો પોઝિટિવ શબ્દ વાપરી શકીએ , એ આપણે શોધવાનું છે . સભામાં ફક્ત જૈનો જ બેઠા હોય ત્યારે આ બે શબ્દો ઠીક છે . વાચક તરીકેનું ટાર્ગેટ ઓડિયન્સ ફક્ત જૈનો જ હોય ત્યારે આ બે સંબોધન ઓકે છે . બાકી જાહેર સભાઓમાં કે જાહેર મુખપત્રોમાં આ શબ્દો વાપરવાનું ટાળવું જોઈએ .

આપણા વિસ્તારમાં એવા સજ્જનો પણ રહે છે જેમનાં મનમાં જૈન ધર્મ માટે આદર જાગવાનો બાકી છે  . આપણા વિસ્તારમાં એવા ગરીબો પણ વસે છે જેમનાં મનમાં જૈન ધર્મ માટે અહોભાવ જાગવાનો બાકી છે  . એ ધનસંપન્ન પણ હોય , એ ડોક્ટર વકીલ કે સીએ પણ હોય . એ પાડોશી પણ હોય અને દુકાનદાર પણ હોય . એ વોચમેન પણ હોય , રસોઈયો પણ હોય , સર્વન્ટ પણ હોય , લેબર પણ હોય .

આપણાં ઘરે લગ્ન હોય ત્યારે ઘરના બધા જ પરિવારજનો માટે નવા કપડાં સીવાય છે . સાથેસાથે ઘરના નોકર અને નોકરાણી માટે પણ નવાં કપડાં આવે છે . આખું કુટુંબ નવાં કપડાં પહેરે અને નોકરનોકરાણી જૂનાં કપડામાં ફરતા હોય કેવું લાગે ? આપણને આ વ્યવહાર સમજાય છે . ધર્મ સંબંધી જાહેર પ્રસંગનું પણ કંઈક આવું જ સમજવાનું છે . આ અવસરમાં ધર્માત્માઓ આવે એ સહજ છે , આ અવસરમાં ધર્મમાં પ્રવેશ ન પામેલા જીવો પણ જોડાય એવું કંઈક કરવાનું છે . 

આપણા દેરાસરઉપાશ્રયની બાજુમાં રહેનારા સુખી સંપન્ન લોકો , આપણા ધર્મના અનુરાગી બનેલા રહે એવો વ્યવહાર આપણા તરફથી થવો જોઈએ . એમને શું આપવું , એમને કેવી રીતે જોડવા , એમનાં અંતરમાં અહોભાવ કેવી રીતે જગાડવો એ આપણા હાથમાં છે . આપણા પડોશી વર્ષોથી આપણી આજુબાજુમાં રહેતા હોય અને એ આપણા ધર્મના અનુરાગી ના બન્યા હોય એ આપણી નિષ્ફળતા છે . આપણો પાડોશી જૈન બને કે ન બને , જૈન ધર્મનો પ્રેમી તો બનવો જ જોઈએ . 

આપણા વિસ્તારમાં રહેનારા મધ્યમવર્ગી પરિવારોની સંખ્યા મોટી હશે . એ રોજેરોજ દેરાસરઉપાશ્રયમાં આવે એવું બનવાનું નથી . એમને રોજેરોજ દેરાસરઉપાશ્રયમાં કંઈક થઈ રહ્યું છે એ દેખાતું હશે , સમજાતું હશે . એમને આપણા ધર્મ માટે અણગમો થાય એવું કરવાનું હોય નહીં . એ આપણા ધર્મ માટે આત્મીયતા અનુભવે એવું કંઈક જરૂર કરી શકાય . મોટો પ્રસંગ આવે ત્યારે દેરાસરઉપાશ્રયની આજુબાજુમાં રહેનારા મધ્યમ વર્ગી પરિવારો માટે એવું કશુંક કરાય કે એ લોકો દેરાસર ઉપાશ્રય માટે આદરભાવ , અહોભાવ બનાવેલો જ રાખે . 

આપણા વિસ્તારમાં નિયમિત રીતે જોવા મળતા ગરીબોનાં મનમાં આપણાં દેરાસર ઉપાશ્રય માટે અહોભાવ હોય એવું બની જ શકે છે . આ નાના માણસો છે , એમનાં મન નાના હોય એવું પણ બને . આપણો વ્યવહાર એવો હોય કે એમનાં મનમાં પણ દેવ અને ગુરુ માટે પૂજ્યતાના ભાવ હોય જ . 

હવે વાત રહી છે નોકરોની . નોકરો દેરાસરઉપાશ્રયમાં પણ કામ કરતા હોય છે , નોકરો આપણાં ઘરમાં પણ કામ કરતા હોય છે . આપણે ત્યાં કામ કરનારા નોકરો આપણા ધર્મના પ્રેમી હોય એવું ક્યારે બને ? આપણે એમનાં મનમાં ધર્મનો અહોભાવ જગાડવાની મહેનત કરી હોય ત્યારે . આપણાં સંસ્થાનોમાં કે આપણાં ઘરમાં કે આપણી ઓફિસોમાં , દુકાનોમાં કામ કરવા વાળા નોકર એ જાણતા હોય છે કે આપણા શેઠ જૈન છે . એ નોકરો સ્વયં જૈન હોતા નથી . એમને શેઠમાં જૈન ધર્મ દેખાય છે . એમની સાથે શેઠ જે વ્યવહાર કરે છે એને કારણે એમને જૈન ધર્મ સારો લાગે છે . કોઈ મોટો પ્રસંગ ઉપસ્થિત થયો હોય ત્યારે આ નોકરોને ધાર્મિક પ્રસંગના ઉપલક્ષ્યમાં કંઈક સ્પેશિયલ મળવું જોઈએ . જે મળે તે એ રીતે મળે કે એમને આપણા ભગવાન્ સારા લાગે , આપણા ગુરુ સારા લાગે , આપણો ધર્મ સારો લાગે . એમનાં મનમાં દેવગુરુધર્મ માટે અહોભાવ જાગે અને એમનો એ અહોભાવ બનેલો જ રહે એ માટે આપણે સતત એમને ધાર્મિક પ્રસંગે કશુંક વિશિષ્ટ રીતે આપતા રહીએ . આ છે અનુકંપાદાન . 

આપણા પરિવારમાં કોઈ પણ ધાર્મિક ઉજવણીનો પ્રસંગ ઉપસ્થિત થાય ત્યારે ઔચિત્ય પાલન સ્વરૂપે એવું કશુંક અવશ્ય કરવું જોઈએ જેનાથી આપણી આસપાસમાં રહેનારા શ્રીમંત અને મધ્યમવર્ગી સજ્જનો , આપણા ધર્મ માટે આદરભાવ અનુભવે . યાદ રાખજો , શ્રીમંત અને મધ્યમ વર્ગીને દયાદાનની આવશ્યકતા નથી . એમનાં મનમાં આપણા ધર્મ માટે અહોભાવ જાગે એવું કશુંક કરવાનું છે . જે કરીએ તે એ રીતે કરીએ કે આપણું ગૌરવ જળવાય અને એમનું સન્માન જળવાય . ઔચિત્યપાલન એ રીતે જ કરવાનું કે શ્રીમંત કે મધ્યમવર્ગી માણસને એવું ન લાગે કે કશુંક વધારે પડતું થઈ રહ્યું છે . 

આપણા પરિવારમાં કોઈ પણ ધાર્મિક ઉજવણીનો પ્રસંગ ઉપસ્થિત થાય ત્યારે અનુકંપા દાન સ્વરૂપે એવું કશુંક અવશ્ય કરવું જોઈએ જેનાથી આપણા વિસ્તારમાં રહેનારા ગરીબો અને આપણે ત્યાં કામ કરનારા નોકરો , આપણા ધર્મ માટે વિશેષ આદરભાવ અનુભવે . અનુકંપાદાન એ રીતે થવું જોઈએ કે સાધારણ અવસ્થાનો આદમી ખરેખર સંતૃપ્તિ અનુભવે . 

સો વાતની એક વાત : આપણા વિસ્તારમાં વસી રહેલા સજ્જનોનાં અને ગરીબોનાં મનમાં આપણા ધર્મ માટે અહોભાવ બને અને એમનો એ અહોભાવ વધતો જ રહે , એનું ધ્યાન આપણે રાખવાનું છે . એમનો પોતાનો ધર્મ હશે જ . એમને પોતાના ધર્મ માટે અભિરુચિ હશે જ . આપણા સુંદર વ્યવહારને કારણે એમને આપણા ધર્મ માટે ઊંડી અભિરુચિ થવી જોઈએ . જે જૈન નથી એ જૈન ધર્મનો પ્રેમી બને એવું કરવાનું છે . એ માટે ઔચિત્યપાલન પણ કરી શકાય અને અનુકંપાદાન પણ કરી શકાય .

સાધનામાં તપ થાય છે અને તપનું પારણું થાય છે . તપનાં પારણામાં કોઈ આયોજન થાય છે . એમાં કોઈ જોડાય છે . તપનાં પારણામાં તમે કોને જોડો છો , એ તમારા પર નિર્ભર છે . શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાન્ સાધક અવસ્થામાં , જ્યારે જ્યારે ઉપવાસનું પારણું કરે છે ત્યારે ત્યારે દેવતાઓ એક સુંદર આયોજન કરે છે : પંચ દિવ્ય . ભગવાન્ પારણું કરે એટલે તરત જ દેવતાઓ દિવ્ય કરે છે . પારણું થયું એ પૂર્વે કોઈ આયોજન નહીં . પારણું થયું તે સાથે જ એક આયોજન . પારણું ક્યાં થશે એ નક્કી ન હોય એટલે આયોજન ક્યાં રાખવામાં આવ્યું છે એ નક્કી ના હોય . પારણું કોણ કરાવશે એ નક્કી ન હોય એટલે આયોજન કોને ત્યાં છે એની ખબર ના હોય . પારણું ક્યાં થશે અને કોણ કરાવશે એ ખબર ના હોય એટલે પારણા પ્રસંગે કોણ આવશે એ મુદ્દો બને જ નહીં . તેમ છતાં ભગવાનનું પારણું થાય એ વખતે ઘણા બધા લોકો ભેગા થઈ જતા હોય છે . કેવી રીતે ?

મહાવીર ચરિયં ગ્રંથમાં એક શ્લોક છે : सेसो वि गामलोगो तहाविहं पेच्छिऊण अच्छरियं । विम्हिअहियऒ सहसा जिणस्सगासं समल्लीणो। દીક્ષા પછીનું પહેલું પારણું ભગવાને જ્યાં કર્યું ત્યાં ગામના બધા લોકો ભેગા થઈ ગયા . એ લોકોને પારણું થશે એની ખબર નહોતી , એ લોકોને પારણું થયું એની ખબર પડી . કેવી રીતે ? પંચ દિવ્ય દ્વારા . પંચ દિવ્યમાં શું હોય છે એ મુદ્દો નથી . પંચ દિવ્યની અસર શું હોય છે એ મુદ્દો છે . શ્લોકમાં લખ્યું છે કે પંચ દિવ્યને જોઈને લોકો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા . તેઓ વિસ્મયભાવે ભગવાનની સમક્ષ ઉપસ્થિત થઈ ગયા . ભગવાનનું પારણું થયું એ વખતે જે પંચ દિવ્ય થયાં તે એક આયોજન હતું . એ આયોજન જૈન પરિવાર અને જૈન સંઘ પૂરતું સીમિત નહોતું . જે વિસ્તારમાં પારણું થયું એ વિસ્તારના બધા જ લોકો એ આયોજન દ્વારા પ્રભાવિત થયા હતા . જે ભગવાન્ સાથે ખાસ જોડાયા ન હતા એમની પર પંચ દિવ્યનાં આયોજને અસર ઊભી કરી હતી . એમનાં મનમાં ભગવાન્ માટે પ્રેમ જાગ્યો હતો . એમનાં હૃદયમાં ભગવાને કરેલાં તપ માટે અહોભાવ જાગ્યો હતો . પંચ દિવ્યનું આયોજન એવું હતું જે આ ગ્રામીણ લોકોએ જિંદગીમાં ક્યારેય જોયું નહોતું . આયોજનની અદ્ ભુતતાએ એમને પ્રભાવિત કરી દીધા હતા . આયોજનની સાથે તપનું જોડાણ હતું , ભગવાનનું જોડાણ હતું , ભગવાનની ભક્તિનું જોડાણ હતું , ભગવાનના ભક્તનું જોડાણ હતું . ગ્રામીણ લોકોને આ બધાયની માટે અહોભાવ થયો હતો .

ભગવાન્ પારણું કરે એ વખતે પંચ દિવ્ય ન થાય એવું ક્યારેય બનતું નથી . કલ્પના કરવા પૂરતું વિચારી લઈએ કે ભગવાન્ પારણું કરે એ વખતે પંચ દિવ્ય ન થાય . ભગવાન્ પારણું કરીને નીકળી જાય . પછીનું દૃશ્ય કેવું બને ? ભગવાનની અને પારણાની કોઈને ખબર જ ના પડે . કોઈનાં મનમાં અહોભાવ ના બને . જે ધર્મથી અજાણ હતા એ ધર્મથી અજાણ જ રહે . જે ભગવાનથી દૂર હતા એ ભગવાનથી દૂર જ રહે . જે તપના વિષયમાં અજાણ હતા એ તપના વિષયમાં અજાણ જ રહે . લોકોને તપધર્મનો ડંકો સાંભળવા મળ્યો નહોતો એ સાંભળવા પણ ના મળે . પંચ દિવ્યના અભાવમાં હજારો હજારો ગ્રામીણ લોકો અહોભાવનાથી વંચિત રહી જાય . એમનાં મનમાં ભગવાન્ માટે ભક્તિ ભાવ જાગે એવી સંભાવનાને પૂર્ણવિરામ લાગી જાય .

પંચ દિવ્ય એ દેવતાઈ ઔપચારિકતા નથી . પંચ દિવ્ય એ દેવતાઈ અનુમોદના છે . વીતરાગ સ્તોત્રનો શ્લોક યાદ આવે છે : सर्वेषाम् अर्हदादीनां यो योऽर्हत्त्वादिको गुणः । अनुमोदयामि तं तं ।। આનો અર્થ એ છે કે અરિહંત ભગવંતમાં વસેલા ગુણોની હું અનુમોદના કરું છું . પંચ દિવ્ય દેવતાઓ કરે છે . દેવતાઓ ભગવાનને ગોચરી વહોરાવી શકતા નથી . કારણ કે દેવપિંડ અકલ્પ્ય હોય છે . ભગવાનનો એક ત૫ પૂરો થયો તે પારણું . અને ભગવાન્ આવતીકાલથી બીજો તપ શરૂ કરશે એનું અત્તરવાયણું . આ બંનેની જાણ દેવતાઓને હોય છે . દેવતાઓ પ્રભુના તપધર્મની અનુમોદના સ્વરૂપ ભક્તિભાવના આનંદમાં ઉત્સાહિત થઈને પંચ દિવ્ય કરતા હોય છે .

ભગવાન્ જેનાં ઘરે પારણું કરવા પધારે છે એને ભગવાનનાં તપની ખબર હોતી નથી , એને ભગવાનનું પારણું અને અત્તરવાયણું છે એનો અંદાજ હોતો નથી . અચાનક આવેલા ભગવાનને એ પોતાની પાસે જે હોય એ આપી દે છે . ભગવાન પારણાનાં સ્થળે વધારે સમય વિતાવ્યા વગર તુરંત ત્યાંથી નીકળી જાય છે . ભગવાન્ આવ્યા , પારણું થયું અને ભગવાન્ નીકળી ગયા . થોડી મિનિટોમાં બધું જ પૂરું થઈ જાય છે . માનવલોક મોટી અનુમોદનાથી વંચિત રહી જાય એવું બનત પણ પંચ દિવ્ય થાય છે એનાથી પારણું કરાવનારને અહેસાસ થાય છે કે આ પ્રભુ છે , પ્રભુને તપ ચાલે છે અને પ્રભુનાં તપનું આજે પારણું છે . પંચ દિવ્ય થાય છે એનાં જ કારણે તે વિસ્તારના લોકોને ધ્યાનમાં આવે છે કે આપણા વિસ્તારમાં પ્રભુ પધાર્યા છે , પ્રભુને પારણું થયું છે . જે ભક્ત ન હોય એ ભક્ત બને છે , જે પ્રેમી ન હોય એ પ્રેમી બને છે , જે અનુમોદના ન કરવાના હોય એ સૌ અનુમોદના કરવા લાગે છે . પારણા પ્રસંગે આયોજન કેવું કરાય એનું માર્ગદર્શન પંચ દિવ્ય પાસેથી મળે છે .

પારણા પ્રસંગે ભગવાનની ભક્તિ કરવી જોઈએ , તે કરીએ છીએ . ગુરુની ભક્તિ કરવી જોઈએ , તે કરીએ છીએ , સંઘની ભક્તિ કરવી જોઈએ , તે કરીએ છીએ . ગુરુ અને સંઘ તપને સમજે છે . તપની અનુમોદનાનું માહાત્મ્ય જાણે છે તેથી તપની અનુમોદના સાચા દિલથી કરે છે . પારણા પ્રસંગે અનુકંપા પણ કરવી જોઈએ . અનુકંપા એ રીતે કરવાની કે જ્યાં અનુકંપા થાય ત્યાં લોકોનાં હૃદયમાં ભગવાન્ માટે ભક્તિના ભાવ જાગે અને તપ માટે અનુમોદનાના ભાવ જાગે . દેવગુરુ અને સંઘની ભક્તિમાં ઉપેક્ષા ભાવ રાખવો એવી કોઈ વાત નથી . દેવ ગુરુ અને સંઘની ભક્તિ એ આપણો કૃતજ્ઞ ભાવ છે . ભગવાન્ ધર્મના દાતા છે . ગુરુ ધર્મના માર્ગ દર્શક છે . સંઘ , ધર્મનો આરાધક છે તો દેવગુરુ અને સંઘની ભક્તિ દ્વારા આપણે ધર્મ તત્ત્વનું પૂર્ણ સન્માન કરીએ છીએ . એ સન્માન જેટલું કરો એટલું ઓછું . એ સન્માનમાં કોઈ કમી આવવી ન જોઈએ .

મેનેજમેન્ટ એમ કહે છે કે જે કામ નિયમિત કરતાં હોઈએ એ સારામાં સારી રીતે કરો અને જે કામ કરવાનું બાકી રહી જતું હોય એની પર વિશેષ ધ્યાન આપો . અનુકંપાનાં કાર્યની અસર શું છે તે જુઓ . આપણે ગરીબ માણસની અનુકંપા કરીશું . એને ખબર પડશે કે આ જૈન ધર્મના લોકો દ્વારા આપણી માટે કંઈક કરવામાં આવ્યું છે . એ લોકો જૈન ધર્મ માટે અહોભાવ બનાવશે , આત્મીયતા બનાવશે . એ લોકો મહાવીર સ્વામી ભગવાનનું નામ જાણતા હોય છે એ રીતે એ લોકો ભગવાન્ માટે અહોભાવ બનાવશે . એ લોકો જૈન ધર્મમાં તપસ્યા થતી હોય છે એ વાત જાણતા હોય છે તો જે તપસ્યા થઈ એ તપસ્યા માટે આદરભાવ બનાવશે . એમને ખાવાનું મળતું નહોતું . આપણે ખાવાનું આપ્યું . એમને મીઠાઈ મળતી નહોતી . આપણે મીઠાઈ આપી . એમને કપડાં મળતાં નહોતાં , આપણે કપડાં આપ્યાં . એમની પાસે ધાબળા સ્વેટર નહોતાં , આપણે ધાબળા સ્વેટર આપ્યા . એમની પાસે અમુક સગવડ નહોતી . આપણે સગવડ કરી આપી . તેમની પાસે અમુક વ્યવસ્થા નહોતી . આપણે વ્યવસ્થા ગોઠવી આપી . એમની તકલીફ ઓછી થાય એવું કંઈક આપણે કરી આપ્યું એ અનુકંપા છે . એમને એનાથી સારું લાગે છે . એમને જેનાથી સારું લાગ્યું એની માટે એમનાં મનમાં પ્રેમની લાગણી જાગે છે . ધર્મથી દૂર હોય એવા આત્માઓનાં મનમાં ધર્મ માટે થોડી ઘણી લાગણી જગાડીએ એને બોધિબીજ કહેવામાં આવે છે . પંચ દિવ્યનું આયોજન બોધિબીજનાં વાવેતર કરતું હશે એવું અનુમાન આપણે કરી શકીએ . જે ધર્મના પ્રેમી છે એ ધર્મની અનુમોદના કરે એ સહજ છે . જે ધર્મના પ્રેમી નથી એ લોકો પણ ધર્મની અનુમોદના કરે એ નવું છે . જે નવું છે એ થવું જ જોઈએ .

આપણે ત્યાં કોઈપણ પારણાંનો પ્રસંગ આવે ત્યારે દેવ , ગુરુ અને સંઘની ભક્તિની મુખ્યતાને પૂરેપૂરી જાળવવા પૂર્વક એવી અનુકંપા કરી શકીએ છીએ જેનાથી સેંકડો કે હજારો દુઃખી જીવોનાં હૈયામાં ભગવાન્ માટે અને ધર્મ માટે અહોભાવ જાગી ઊઠે . જે ધર્મ સાથે જોડાયા છે એમની આગતા સ્વાગત કરીએ એ ભક્તિ છે . આ ભક્તિ તો કરવાની જ છે . જે ધર્મ સાથે જોડાયા નથી એમને ધર્મની પ્રશંસા કરવાનું મન થાય એ રીતે પ્રીતિદાન કરીએ કે દયાદાન કરીએ એ અનુકંપા છે . આપણા ઉત્તમ વ્યવહારને કારણે કોઈ નવો જીવ ધર્મનો પ્રેમી બને , ધર્મનો પ્રશંસક બને , એ ઘણી મોટી વાત છે . તપનાં પારણાંનું આયોજન એવું કરજો કે નવા જીવો ધર્મના પ્રેમી બને . સાધના સૌને જોડવામાં માને છે .

( પંચ દિવ્યમાં દેવતાઓ દ્વારા આ પાંચ પ્રવૃત્તિ થતી હોય છે :
૧ . આકાશમાં અહો દાનં અહો દાનં એવી ઉદ્ ઘોષણાઓ થાય .
૨ . આકાશમાં દેવતાઓ દુંદુભિનાદ કરે એટલે કે નગારા વગાડે .
૩ . આકાશમાંથી સોનાના સિક્કાનો વરસાદ થાય . 
૪ . આકાશમાંથી મોંઘેરા વસ્ત્રોનો વરસાદ થાય . 
૫ . આકાશમાંથી સુગંધિત જળનો છંટકાવ થાય . )

દુઃખ આવે છે . દુઃખ સહન થતું નથી પણ સહન તો કરવું જ પડે છે . દુઃખ આવે એ વખતે મન હેરાન થઈ જાય છે . દુઃખ રડતાં રડતાં સહન કરીએ એવી માનસિકતા સાધકને શોભે નહીં . દુઃખ આવે ત્યારે હિંમત રાખીને દુઃખ સહન કરવું એ સાધકનું કામ છે . સામાન્ય આદમી દુઃખ આવે છે ત્યારે અંદરથી ઢીલો પડી જાય છે . સાધક દુઃખ આવે છે ત્યારે અંદરથી પોતાને મજબૂત કરે છે . સામાન્ય આદમી દુઃખના સમયમાં જે વિચાર બનાવી શકતા નથી એ વિચાર સાધક બનાવતા હોય છે . દુઃખ સહન કરવા બાબતે પાંચ વિચાર છે . વિચારો અઘરા છે , આપણે ના પણ બનાવી શકીએ . સાધકો આ વિચારોને અપનાવે છે  અને આગળ વધે છે  એટલે આ વિચારો સમજવા જરૂરી છે . 

પહેલો વિચાર : તમને જે દુઃખ આવ્યું છે એ તમારે સહન કરવાનું જ છે . આવેલું દુઃખ સહેલું લાગે એ માટે એક કામ કરો . જે સહન કરી રહ્યા છો એના કરતાં વધારે મોટું દુઃખ થોડાક સમય માટે સહન કરો . અને પછી વર્તમાન દુઃખની પાસે પાછા આવી જાઓ . દાખલા તરીકે , ઠંડીની મોસમમાં તમને તમારા ઓરડામાં ઠંડી ઘણી લાગે છે . તમે થોડી મિનિટ માટે રૂમની બહાર નીકળો . બહાર ખુલ્લામાં જે વધારે પડતી ઠંડી છે એમાં થોડો વખત ઉભા રહો . એ સુસવાટાભરી ઠંડી સહન નથી થતી એવું લાગે એટલે તરત ઓરડામાં પાછા આવી જાઓ . બહારનો કડાકો સહન કરીને તમે અંદર આવ્યા એટલે તમને અંદરનો ઓરડો હૂંફાળો લાગશે . તમને એમ થશે કે બહાર જેવી ઠંડી હતી એવી ઠંડી અંદર નથી . પહેલાં તમને એમ લાગતું હતું કે ઓરડામાં ઘણી ઠંડી છે , હવે તમને એમ લાગશે કે ઓરડામાં ઓછી ઠંડી છે . મોટું દુઃખ સહન કરી લીધા પછી નાનું દુઃખ સહન કરીએ ત્યારે નાનું દુઃખ સહેલું લાગે છે . તમે જે દુઃખ સહન કરો છો એ તમને મોટું લાગે છે કારણ કે તમને મળેલાં દુઃખ કરતાં વધારે મોટું કોઈ દુઃખ હોય છે એવું તમે વિચારતાં નથી . તમને મળેલાં દુઃખ કરતાં કોઈ મોટું દુઃખ હોય છે એની તમને ખબર હોય ત્યારે , તમે પેલાં મોટા દુઃખથી બચી ગયા છો એમ વિચારીને રાહત અનુભવી શકો છો . એ રાહત વર્તમાન દુઃખને સહન કરવામાં સહાયક બની શકે છે . મકાનમાં ઘણી ગરમી લાગતી હોય તો સાધક તડકામાં ઉભો રહીને પાછો આવે છે . જેટલી ગરમી તડકામાં લાગે છે એટલી મકાનમાં નથી લાગતી એમ વિચારીને સાધક મકાનની ગરમીને સહન કરી લે છે . મોટાં દુઃખની પછી આવેલું નાનું દુઃખ પોતાની તીવ્ર અસરકારકતા ગુમાવી દેતું હોય છે . 

બીજો વિચાર : તમે જે દુઃખ સહન કરી રહ્યા છો એના કરતાં વધારે મોટું દુઃખ જેણે જેણે સહન કર્યું હોય એને યાદ કરો . તમને આશ્વાસન મળશે કે દુઃખ એકલું તમને જ આવ્યું છે એવું નથી , દુઃખ એમને પણ આવ્યું છે . તમને પ્રેરણા મળશે કે હું જે સહન કરું છું એ તો ઠીક છે પણ એમણે જે સહન કર્યું એ તો બહુ ખતરનાક હતું . ખુલ્લા પગે ચાલતાં હોઈએ અને પગમાં છાલા પડી જાય ત્યારે દીનતા આવી જવાની સંભાવના છે . આ વખતે શાલિભદ્રજીએ વૈભારગિરિ ઉપર જે અનશન સ્વીકારેલું એ યાદ કરવાનું . એમના જેવા મહાપુરુષોએ જે ત્યાગ કર્યો અને પછી જે સહન કર્યું એ યાદ કરવાથી તમને તમારી સાથે જોડાયેલું દુઃખ સહન કરવાની નવી હિંમત મળે છે . 

ત્રીજો વિચાર : દુઃખ સહન કરવાથી કર્મ તૂટે છે એ આપણે જાણીએ છીએ . દુઃખ થોડું સહન કરીશું તો કર્મ થોડું તૂટશે . દુઃખ ઘણું સહન કરીશું તો કર્મ ઘણાં તૂટશે . આપણી સ્વ ઈચ્છાથી આપણે મોટું દુઃખ સહન કરવા તૈયાર થવાના નહોતા . આપણે નાનું નાનું દુઃખ સહન કરી કરીને આપણી સાધનામાં સંતૃપ્તિ માની લેવાના હતા . પણ મોટું દુઃખ આવી પડ્યું . હવે શું કરવાનું ? મોટું દુઃખ આવે ત્યારે મનને સમજાવવાનું કે જેમ જેમ દુઃખ સહન કરીશું તેમ તેમ કર્મ તૂટશે . બોલાવ્યા વગર આવેલું દુઃખ વધારે પીડા આપે છે . વધારે પીડામાં મન સમાધિ જાળવી શકે એવો અંતરંગ પુરુષાર્થ કરવાનો . મનને કહેવાનું : જે કર્મ હું સ્વ ઈચ્છાથી ખપાવવાનો ન હતો એ કર્મ હવે હિંમત જાળવીને ખપાવીશ . મારાથી સહન થતું નથી એ વાત સાચી છે પરંતુ હું જે સહન કરું છું એ મારાં કર્મોનો નાશ જ કરે છે . આથી હું દુઃખમાં દીનતા બનાવું , લાચારી અનુભવું એ ના ચાલે . દુઃખ સહન કરતી વખતે જે લાચારીનો અનુભવ કરે છે એની કર્મનિર્જરા કમજોર પડી જાય છે . દુઃખ સહન કરતી વખતે જે લાચારીનો અનુભવ કરતો નથી એની કર્મનિર્જરા પ્રચંડ થઈ જાય છે . 

ચોથો વિચાર : આગમસૂત્રોમાં એવું લખ્યું છે કે સમકિતી જીવ નરકમાં હોય અને નરકની પીડા વેઠતો હોય એ વખતે એનાં મનમાં સતત એક વિચાર ચાલતો હોય : મારાં જીવનમાં આટલાં મોટાં દુઃખ આવી પડ્યાં છે . પાપ કર્યાં ન હોય તો દુઃખ આવે જ નહીં એ નક્કી છે . જો દુઃખ આટલું મોટું આવ્યું છે તો આ દુઃખ જે પાપને કારણે આવ્યું છે એ પાપ કેટલું મોટું હશે ? આગમસૂત્રની આ વાત પરથી જે વિચાર મળે છે તેને સાધક હંમેશા જીવતો રાખે છે . મને મોટાં મોટાં દુઃખ સહન કરવા પડે છે એનાથી એ સમજી શકાય છે કે મેં ભૂતકાળમાં પાપો મોટાં મોટાં કર્યા છે . મેં મોટાં મોટાં પાપો કર્યાં ન હોત ને , તો આટલાં મોટાં દુઃખ આવત જ નહીં . ભૂતકાળમાં મેં જે જે પાપો કર્યા છે એ બધાં પાપોનો મને ઘણો જ પસ્તાવો થાય છે . મેં પાપો મોટાં જ કર્યા છે તો દુઃખ તો મોટાં જ આવશે ને ? હે જીવ , હવે તું ડાહ્યો થઈને સહન કરી લે . ફરીથી નવાં પાપો બાંધીશ અને ભવિષ્યમાં એ પાપો ફરીથી દુઃખો લાવશે . હું જૂનાં પાપોની માફી માગું છું . હું નવાં પાપો રસપૂર્વક કરીશ નહીં એવો સંકલ્પ લઉં છું . આ આખી વિચાર પ્રક્રિયામાં મન જોડાય એનાથી દુઃખને સહન કરવાની નવી શક્તિ મળે છે . 

પાંચમો વિચાર : મારે મોક્ષમાં જવું છે . મોક્ષ કયા ભવમાં મળશે , ખબર નથી . મોક્ષ કેવી રીતે મળશે હું જાણતો નથી . એટલું જરૂર સમજાય છે કે કર્મનિર્જરા જેટલી વધારે હોય એટલો ઝડપથી મોક્ષ મળે છે . અત્યારે જે દુઃખ મારી સમક્ષ આવ્યું છે એ દુઃખ દ્વારા જે કર્મનિર્જરા થવાની છે એ કર્મનિર્જરા મને મારા મોક્ષની નજીક પહોંચાડવાની છે . હું જેમ જેમ દુઃખ સહન કરીશ એમ એમ મારો મોક્ષ નજીક આવતો જશે . દુઃખ ઘણી પીડા આપે છે , એ પીડા સહન કરવી મુશ્કેલ છે એ સમજાય છે . એ દુઃખને લઈને વિચાર બનાવો કે હું દુઃખ સહન કરું છું એનાથી કર્મનિર્જરા થાય છે , કર્મનિર્જરા દ્વારા મારો મોક્ષ નજીક આવે છે . મારે વહેલામાં વહેલી તકે મોક્ષમાં પહોંચવું હોય છે માટે હું મારામાં જેટલી હિંમત હશે એ તમામ હિંમતને કામે લગાડી દઈશ અને આ દુઃખને સહન કરીશ . 

દુઃખ સહન કરવાની ક્ષમતા બધામાં હોતી નથી . દુઃખ સહન ન થાય એવું બનતું હોય છે . આપણે દુઃખ સહન ન કરીએ એનો અર્થ એ નથી કે આપણી અંદર પડેલાં કર્મો ખતમ થઈ ગયાં . એ કર્મો આજે દુઃખ નહીં આપશે તો ભવિષ્યમાં દુઃખ આપશે . આજે સાવધાનીથી સહન કરી લઉં , કર્મો ખપાવી લઉં એનાથી મને લાભ જ લાભ છે . સાધક દુઃખમાં મન પ્રસન્ન રહી શકે એવી રીતે અંતરંગ પુરુષાર્થ કરે છે . દુઃખ વખતે મનને બહુ બહુ બહુ સમજાવવું પડે છે . મન સમજવામાં ઘણો ઘણો ઘણો સમય લે છે . એકવાર મન સમજી ગયું એ પછી દુઃખની તાકાત તૂટી જતી હોય છે . આ પાંચ વિચારો દુઃખની તાકાતને તોડવામાં ઘણા ઉપયોગી બને છે . 

આપણે લોકોને ધર્મમાં જોડીએ છીએ . લોકોને જોડવાપૂર્વક ધર્મ કરવાનો થાય છે એ વખતે આપણે પોતે પણ ધર્મ સાથે પૂરેપૂરા જોડાયેલા રહીએ એ જરૂરી હોય છે . જે ધર્મ કરવો છે તે સૌથી પહેલાં પોતાની જાત માટે કરવો છે . પ્રભુભક્તિ કરવી છે તો હું ભગવાનમાં ડૂબું એની માટે કરવી છે . ગુરુભક્તિ રૂપે જે પણ કરવું છે તેમાં ગુરુ ભગવંત સાથે જોડાયેલા રહેવું છે એ વધારે અગત્યનું છે . આપણે આપણા પ્રભુની સમક્ષ હોઈએ , આપણે આપણા ગુરુની સમક્ષ હોઈએ એ આનંદની ક્ષણો છે . આપણે રાખ્યું સામૂહિક આયોજન . આપણે ભગવાનની સામે હતા ત્યારે આપણે ઘણા બધા લોકોને બોલાવીને તૈયાર રાખ્યા હતા . આપણે ગુરુની સમક્ષ હતા ત્યારે આપણે ઘણાબધા લોકોને બોલાવી ચૂક્યા હતા . હવે ત્રિકોણ રચાય છે . તમે છો . તમારા ભગવાન્ છે , તમારા બોલાવેલા મહેમાન છે . તમે છો , તમારા ગુરુ છે અને તમારા બોલાવેલા મહેમાન છે . તમારે નક્કી કરવાનું છે કે તમારું ફોકસ ક્યાં હોવું જોઈએ .

બને છે શું એ તમે જુઓ . તમે ત્રણ કલાક ભગવાનમાં ડૂબેલા રહો એવું અનુષ્ઠાન તમે રાખ્યું જ હતું . મહેમાન આવ્યા હતા. તમે મહેમાનોને ભગવાન્ સાથે જોડવામાં રહ્યા આથી તમે ભગવાન્ સાથે જોડાયા ફક્ત ૧૫ થી ૨૦ મિનિટ માટે . બાકીનો સમય તમે ભગવાનથી થોડા અલગ રહ્યા . બાકીનો સમય તમે ભગવાનને બદલે મહેમાનનો વિચાર વધારે કર્યો . આવું ન થયું હોય એમ પણ બને . આવું થયું હોય એમ પણ બને . મહેમાનોને જોડતી વખતે તમે ભગવાનમાં ડૂબેલા રહ્યા એ પરિસ્થિતિ આવકાર્ય છે પરંતુ મહેમાનોને જોડતી વખતે તમે મહેમાનોમાં ડૂબેલા રહ્યા અને ભગવાનમાં ડૂબવાનું ચૂકી ગયા એ પરિસ્થિતિ આવકાર્ય નથી .

તમે ગુરુ ભગવંતને ઘરે પધરાવ્યા . સાથે તમે મહેમાનોને પણ બોલાવ્યા . મહેમાનો એ જ હતા જે બારે મહિના તમને તમારાં શહેરમાં જોવા મળે છે . ગુરુ ભગવંત પહેલીવાર પધાર્યા છે અને બીજી વખત પધારશે કે નહીં એ ખબર નથી . તમારું ધ્યાન ગુરુ ભગવંત ઉપર જ હોવું જોઈએ . શું ખરેખર જેવું બને છે ? તમે ગુરુ ભગવંતને બોલાવ્યા પણ તમારું સો ટકા ધ્યાન ગુરુ ભગવંત ઉપર રહે એવું ન બન્યું . તમારું અડધોઅડધ ધ્યાન મહેમાનો ઉપર રહ્યું . આવું ન થયું હોય એમ પણ બને . આવું થયું હોય એમ પણ બને . ઘરે ગુરુ ભગવંત હતા અને તમે મહેમાનો સાથે જોડાયેલા રહ્યા . કેવું કહેવાય ? મહેમાનો પછી મળી શકતા હતા , ગુરુ ભગવંત પછી ક્યાં મળવાના હતા ?

લોકોને બિલકુલ જોડવા જ નહીં એવી વાત નથી . લોકો આવ્યા હોય એ બેઠેલા જ રહે અને બધું આપણે જ કરી લઈએ એવા સ્વાર્થભાવની પણ વાત નથી . વાત છે એકાગ્રતા બનાવી રાખવાની ‌. લોકો હોય નહીં એ વખતે જેવી એકાગ્રતા બને એવી એકાગ્રતા લોકો હોય એ વખતે ન બને . તમારો ધર્મ તમને એકાગ્ર બનાવે એવો હોવો જોઈએ . ધર્મ તમારો હોય છે અને તમારી ગોઠવણને લીધે તમારી એકાગ્રતા અધૂરી રહી જાય છે . આવી ભૂલ થવી ના જોઈએ . પેથડ શાહની પુષ્પ પૂજા યાદ છે ? પાછળ રાજા આવીને બેસી ગયો હતો . પરંતુ પેથડ શાહ ભગવાનમાં જ ડૂબેલા રહ્યા . આપણે મહેમાનોને બોલાવીએ છીએ એ પછી અનુષ્ઠાનના સમયે ભગવાનમાં જ ડૂબેલા રહીએ છીએ એવું બને છે કે નહીં એ તપાસતા રહો . ઘણાબધા લોકો ભેગા થાય એ કોઈ રીતે ખોટું નથી . ઘણાબધા લોકો ભેગા થાય છે ત્યાં કશું ખોટું થઈ રહ્યું છે એવું માનવાની જરૂર નથી . જ્યાં ઘણાબધા લોકો ભેગા થાય છે ત્યાં કોઈ ગડબડ છે એવું વિચારવાની જરૂર નથી . જ્યાં ઘણાબધા લોકો ભેગા થાય છે ત્યાં પોલંપોલ ચાલતી હોય છે એવી અફવાઓ બનાવવાની જરૂર નથી . જ્યાં ઘણાબધા લોકો ભેગા થાય છે ત્યાં પણ બધું સરસ જ થતું હોય છે .

ઘણાબધા લોકો ભેગા થયા એ ભૂલ છે એવું નથી . જ્યારે ઘણાબધા લોકો ભેગા થાય છે ત્યારે આપણે એકાગ્રતા બનાવી શકતા નથી એ ભૂલ છે . એ વાત એક દલીલ તરીકે સાચી છે કે પેથડશાની પુષ્પપૂજા એ વ્યક્તિગત વાત હતી , એ સામૂહિક પ્રસંગ નહોતો . પરંતુ પેથડશા એકાગ્રતાને કેટલું બધું મહત્વ આપતા હતા એ આપણને સમજાય છે . જ્યારે જે ધર્મ કરીએ તે એકાગ્રતાપૂર્વક જ કરીએ , આ નિયમ બનાવી લો એમ‌ પેથડ શાહ સમજાવે છે .

આપણે વ્યાખ્યાન સાંભળીએ છીએ ત્યારે સામૂહિક શ્રવણ થતું હોય છે પરંતુ એકાગ્રતા ગજબનાક બનતી હોય છે . આપણે ભગવાનની ભક્તિ કરીએ ત્યારે પણ આવી જડબેસલાક એકાગ્રતા આપણાં મનમાં બનાવી રાખીએ એ બહુ જરૂરી છે . અનુષ્ઠાનની વિધિઓ ચાલતી હોય એ વખતે આપણે મહેમાનોને , આવો બેસો – આવો બેસો એમ કહેતાં રહીએ છીએ . શું એ ભગવાન્ સાથેની એકાગ્રતા છે ? અનુષ્ઠાનની ભક્તિપૂર્ણ ક્ષણોમાં , જમવાનું કેટલી વારમાં બનશે – એવા વાહિયાત પ્રશ્નોમાં ફસાયેલા રહીએ છીએ . શું એ ભગવાન્ સાથેની એકાગ્રતા છે ? અનુષ્ઠાનમાં જે આવ્યા નથી એ કેમ નથી આવ્યા એના વિચારો કરતા રહીએ છીએ , અનુષ્ઠાનમાં જે આવ્યા છે એમની સગવડો બરોબર સચવાઈ છે કે નહીં એની ચિંતામાં રહીએ છીએ . શું એ ભગવાન્ સાથેની એકાગ્રતા છે ? જે મહેમાન ઘણા વખતે આવ્યા હોય એમને જોઈને હરખનો ઉમળકો જાગતો હોય છે . શું એ ભગવાન્ સાથેની એકાગ્રતા છે ? આવી ઝીણી ઝીણી વાતો બને છે જેમાં પ્રશ્ન એકસરખો રહે છે કે શું એ બધું ભગવાન્ સાથેની એકાગ્રતા છે ?

સંઘનાં સ્તરે કાર્યક્રમ હોય ત્યારે સંઘ આવે છે , વ્યક્તિગત અનુષ્ઠાન હોય ત્યારે મહેમાન આવે છે . બંને વખતે જે લોકો આવે છે તેઓ ભગવાનની ભક્તિ માટે જ આવે છે એટલે કે ભક્ત બનીને જ આવે છે . જે ભક્ત બનીને આવ્યા હોય એ એટલું તો સમજતા જ હોય છે કે તમે ભગવાનની ભક્તિમાં બેઠા છો . તમારી ભક્તિની એકાગ્રતામાં વિક્ષેપ ઊભો ના થવો જોઈએ એની માટે એ સ્વયં જાગૃત હોય છે . એ ચૂપચાપ આવે છે અને પાછળ બેસી જ જાય છે . પરંતુ તમે તમારી એકાગ્રતામાં વિક્ષેપ આવે , એની માટે સામે ચાલીને ઉત્સાહિત રહો છો . સમજાયું તમને ?

અનુષ્ઠાનમાં બેસતાં પહેલાં તમે દરેક કામને જુદા પાડી દો અને એક એક કામની જવાબદારી એક એક માણસને સોંપી દો . આનો ફાયદો તમને જ મળશે . તમારે અનુષ્ઠાન સિવાય બીજા કોઈ વિચારો કરવાના રહેશે નહીં . તમારે જેને જે કામ સોંપવાના છે એ સોંપ્યા નહીં હોય એનાં કારણે બનશે એવું કે ચાલુ અનુષ્ઠાનમાં તમારે બીજાં બીજાં કામની વાતો કરવી જ પડશે . એ વાતો ભગવાન્ સાથેની એકાગ્રતાને તોડશે . ભગવાનમાં ડૂબેલા રહેવું છે એવો સંકલ્પ રાખીને જ તમારે આયોજન કરવાનું હોય . ભગવાન્ સાથેની એકાગ્રતા બનાવી ન શકીએ એવી રીતે અનુષ્ઠાનનું આયોજન કરવામાં આપણને ખરેખર શું લાભ થાય છે ? વિચારવું જોઈએ . એકાગ્રતા બનાવવાનું શીખો . એકાગ્રતા બનાવવાનું લક્ષ્ય રાખો . વ્યવસ્થા જ એવી ગોઠવો કે એકાગ્રતામાં ભંગ પડે નહીં . ભગવાન્ સાથે એકાગ્રતા‌ સાધવાના મુદ્દે પેથડશાને તમારા ગુરુ બનાવી લો .

સિદ્ધગિરિરાજ ઉપરથી સાડા આઠ કરોડ મહાત્માઓ મોક્ષમાં ગયા એમ સાંભળીએ ત્યારે સાડા આઠ કરોડનો આંકડો આપણને ગમે છે . આંકડો મોટો છે એટલે વાત મોટી થઈ ગઈ . આપણી આ માનસિકતા છે . સિદ્ધગિરિરાજ ઉપરથી એક મહાત્મા મોક્ષમાં ગયા એમ સાંભળીએ ત્યારે સાડા આઠ કરોડનો આંકડો નથી . આંકડો એકનો છે . આંકડો નાનો છે એટલે શું વાત નાની થઈ ગઈ ? ના . વાત નાની નથી થઈ . આપણે એમ જ કહીશું કે આત્મા મોક્ષમાં જાય એ વધુ અગત્યનું છે . એક આત્મા મોક્ષમાં ગયો તો શું થયું ? મોક્ષમાં ગયો ને , એ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે . 

મોક્ષમાં , સાડા આઠ કરોડ આત્મા જાય કે એક આત્મા જાય . મોક્ષ મોટી ઘટના છે . મોક્ષ મળ્યો એ વાત પહેલા નંબરે આવે . મોક્ષ કેટલા લોકોને મળ્યો એની આંકડાકીય માહિતી બીજા નંબરે આવે . સાડા આઠ કરોડ આત્માઓનાં મોક્ષગમન વખતે આપણે એમ બોલીએ કે અહોહોહોહોહો , આટલા બધા આત્માઓ મોક્ષમાં ગયા . એક આત્માનાં મોક્ષ ગમન વખતે આપણે એમ બોલીએ કે આ તો ફક્ત એકને જ મોક્ષ મળ્યો . પહેલા આંકડાને અહોહોહોહોનું સંબોધન મળે અને બીજા આંકડાને ફક્તનું સંબોધન મળે . આવો ભેદભાવ બને એ ભૂલ છે . 

આપણા ધર્મ સાથે ઘણા બધા લોકો જોડાય એ ખુશીની વાત છે . વધુમાં વધુ લોકો જોડાયા એને કારણે એ સૌનું ભલું થયું એ પણ ખુશીની વાત છે . જે જોડાયા છે એમને ફરીથી જોડાવાનું મન થાય એવી સુવિધા મળી એ પણ આનંદની વાત છે . પ્રશ્ન એ છે કે હું જે જે આરાધના કરું છું એ શું લોકોને રાજી રાખવા માટે કરું છું કે લોકોને પ્રભાવિત કરવા માટે કરું છું કે લોકોની વચ્ચે ડંકો વગાડવા માટે કરું છું ? આનો જવાબ શોધી કાઢો . તમને ભૂખ લાગે છે . તમે જમવા બેસો છો . એ વખતે તમે જમી રહ્યા છો એની લોકોને ખબર પડવી જોઈએ , એવો વિચાર આવતો નથી . તમને ભૂખ લાગી એ વ્યક્તિગત વાત છે . તમે જમી લીધું એ વ્યક્તિગત વાત છે . તમે જમી રહ્યા છો તો આખું ગામ જુએ એ રીતે જમવા બેસો , એમાં કોઈ શોભા નથી . ધર્મ બિલકુલ વ્યક્તિગત બાબત છે . તમે કરો છો એ વાળો ધર્મ લોકોની નજરે મહાન્ છે એવું પુરવાર કરવાનું હોય નહીં . તમને ધર્મ કરવા મળ્યો એ વ્યક્તિગત વાત છે . તમે ધર્મ કર્યો એ વ્યક્તિગત વાત છે . તમને ધર્મ કરવામાં આનંદ આવ્યો એ વ્યક્તિગત વાત છે . આમાં લોકો ક્યાંથી વચ્ચે આવી ગયા ? તમે ચાર રોટલી ખાધી અને તમારું પેટ ભરાયું એની જાણ લોકોને કરવાની નથી . તમે જાણ નહીં કરો એનાથી તમે ભૂખ્યા રહી જવાના નથી . તમારું પેટ તો ભરેલું જ રહેવાનું છે . તમે ધર્મ કરો છો . તમે કરેલો ધર્મ લોકોને જાણવા મળતો નથી . તો પણ તમારો ધર્મ તમારો જ રહે છે . તમે ધર્મ કરો એટલે તમારા ધર્મની ખબર , આખી દુનિયાને થવી જ જોઈએ એવી માન્યતા લોકસંજ્ઞામાંથી આવે છે . 

આ પ્રશ્નો વાંચો : ઘણાબધા લોકો ભેગા થયા અને ઘણાબધા લોકો ભેગા થયા એને કારણે જ ધર્મનો પ્રસંગ સરસ સંપન્ન થયો છે એવું હોય છે ખરું ? જ્યાં ઘણાબધા લોકો હોય ત્યાં જ બધું બહુ સરસ હોય , જ્યાં ઘણાબધા લોકો હોય નહીં ત્યાં કશું સારું સરસ હોય નહીં , આવું કોઈ ધારાધોરણ છે ખરું ? જવાબ તમને ખબર છે . સમસ્યા ત્યારે જ આવે છે જ્યારે આપણને એમ લાગવા માંડે છે કે ઘણાબધા લોકો ભેગા થાય તો જ અનુષ્ઠાન સારું ગણાય . ભૂલ ત્યારે પ્રવેશ પામે છે જ્યારે એવો વિચાર બનવા લાગે છે કે ઘણાબધા લોકો ભેગા ન થયા તો અનુષ્ઠાન સારું ના થયું . 

લોકોને જોડવા દ્વારા ધર્મની પ્રભાવના થાય છે . લોકોને જોડવા દ્વારા અરસપરસ ધર્મનું આદાનપ્રદાન થાય છે . લોકોને જોડવા દ્વારા સ્નેહનો સંબંધ ધાર્મિક સંબંધમાં પરિણમતો જાય છે . લોકોને જોડવા દ્વારા પ્રભુભક્તિ , ગુરુ ભક્તિ કે પ્રવચનભક્તિને નવી ઊંચાઈ મળે છે . કોઈ તીર્થની ઉન્નતિ કરવી હશે તો લોકોને જોડવા જ પડશે . કોઈ એક વિચારમાર્ગનો પ્રચાર પ્રસાર કરવો હશે તો લોકોને જોડવા જ પડશે . લોકો વગર આપણને ચાલવાનું નથી . વાત સો ટકાની છે  . 

આપણને લોકો વગર ચાલે નહીં એ વાત સાચી છે . પરંતુ , લોકોની પ્રશંસા વગર આપણને ચાલી શકે છે . લોકોને જોડવા એ અલગ વાત છે . લોકોને રાજી રાખવા એ અલગ વાત છે . લોકો માટે જે જરૂરી છે એ કરવું અને એમાં લોકોને જોડવા આ આપણું કર્તવ્ય છે . લોકોને મજા આવે એવું કંઈક કરવું અને એવું કર્યા પછી લોકો આપણી પ્રશંસા કરે છે એનાથી રાજી થવું , આવું વલણ ખોટું છે . તમે માનકષાયનો ભય જીવતો રાખીને લોકોને આમંત્રિત કરો , જોડો . એમાં કોઈ ખોટું નથી . તમે લોકોને જોડવા દ્વારા પોતાના માનકષાયને પુષ્ટ કર્યા કરો તે ખોટું છે . લોકો જોડાશે ,  લોકો ધર્મ‌ કરશે એનો થોડોક હિસ્સો મને મળશે માટે લોકોને જોડીએ એ આપણી સંસ્કૃતિ છે . છ’રી પાલક સંઘ હોય કે સંઘજમણ હોય , ધર્મની અનુમોદનાનું લક્ષ્ય સ્પષ્ટ હોય છે . પરંતુ , જે લોકોને આમંત્રણ આપ્યું છે એ લોકો આવશે અને પાછા જશે એ પછી મારી ઘણી ઘણી પ્રશંસા કરશે , એવો ભાવ મનમાં હોય તો એ લોકસંજ્ઞા છે . 

ઘણા બધા લોકોને ભેગા કરો . એવું કંઈક કરો કે લોકો આવર્જિત થઈ જાય , અચંભિત થઈ જાય , પાગલ થઈ જાય . શું આ ધર્મનો દૃષ્ટિકોણ છે ? આપણે મરી જઈશું ત્યારે ટોળામાંનો એક પણ માણસ સાથે નથી આવવાનો . જે સાથે આવવાના નથી એની ચિંતા શું કામ કરો છો . સાથે આવવાના છે ધર્મના સંસ્કાર . સાથે આવવાના છે પ્રભુ અને ગુરુની ભક્તિના સંસ્કાર . સાથે આવવાના છે ધર્મની ક્રિયાઓના સંસ્કાર . લોકો સાથે નથી આવવાના તો ફોકસ લોકો ઉપર શું કામ ? 

લોકો સુધી ધર્મ પહોંચાડવો હોય આપણું કામ છે પરંતુ લોકોની વચ્ચે પોતાને મહાન્ સાબિત કરવાનું કામ આપણું નથી . લોકો ધર્મ સાથે જોડાય એ માટે પુરુષાર્થ કરવો એ આપણું કામ છે પરંતુ જ્યાં સંખ્યા મોટી છે ત્યાં સફળતા છે અને જ્યાં સંખ્યા મોટી નથી ત્યાં નિષ્ફળતા છે એવાં સમીકરણ સેટ કરવાનું કામ આપણું નથી .  દર વખતે સાડાઆઠ કરોડ આત્માઓ જ મોક્ષમાં જશે એવું બનવાનું નથી . તે કાળે અને તે સમયે , એકલો એક આત્મા પણ મોક્ષમાં જવાનો છે . એ ઘટના પણ મહાન્ જ ગણાશે . 

મીઠાઈ તમને રોજેરોજ મળે છે . મીઠાઈ તમે રોજરોજ ખાઓ છો . તમને મીઠાઈ ના મળે તો પણ પેટ ભરીને ખાવાનું મળે જ છે  . પરંતુ રોજેરોજ મીઠાઈ ખાધી એને કારણે તમારું માનસ એવું બની ગયું કે મીઠાઈ વગર તમને ચાલશે નહીં . એક દિવસ એવો આવે છે કે તમને જમવાનું મળે છે પરંતુ મીઠાઈ નથી મળતી . જમવાનું મળ્યું એ વધારે અગત્યનું હતું . મીઠાઈ ના મળી અને એના વિના ભૂખ્યા રહી જવાય એવું પણ નહોતું . છતાં તમને મીઠાઈ ન મળી એનું જ દુઃખ થયું . તમારી દુઃખની પરિભાષા કેટલી વિચિત્ર કહેવાય ? તમને જમવાનું મળ્યું તો પણ તમે દુઃખી થયા . ખોટી પરિભાષાનું દુઃખ આ રીતે જ આવતું હોય છે . લોકોને જમવાનું મળતું નથી એને કારણે તેઓ દુઃખી હોય છે . તમને જમવાનું મળે છે તેમ છતાં તમે દુઃખી રહી જાઓ છો . દુઃખની પરિભાષા બદલી શકાય છે . એને બદલવાનો સમય બારેય માસ ઉપલબ્ધ હોય છે .

તમને જેના વગર ચાલે નહીં તે આવશ્યકતા ગણાય . તમને જેના વગર ચાલી શકે એને અનુકૂળતા કહેવાય . તમને જમવાનું ના મળે , તો તમે ભૂખ્યા રહી જશો . જમવું એ તમારી આવશ્યકતા છે . તમને મીઠાઈ નહીં મળે તો તમે ભૂખ્યા મરવાના નથી . આનો અર્થ એ છે કે તમને મીઠાઈ ન મળે તો ઝાઝો ફરક પડતો નથી . મીઠાઈ એ તમારી અનુકૂળતા છે . તમારી આવશ્યકતાઓ ઓછી થઈ શકે કે ના થઈ શકે એ ચર્ચાનો વિષય છે . પરંતુ તમારી અનુકૂળતાઓ તમે જેટલી ધારો એટલી ઓછી થઈ શકે છે . તમારી પાસે જે અનુકૂળતા છે એ અનુકૂળતાને તમે છોડી શકો છો એ તમારી માનસિક તાકાત છે . 

ચોમાસુ પૂરું થાય એટલે મહાવીર સ્વામી ભગવાન્ પણ વિહાર કરી જાય છે . સાધના કાળમાં દરવરસે આમ જ બને છે . જે જગ્યાએ લાંબો સમય રોકાયા હોઈએ એ જગ્યા સાથે અનુકૂળતા ગોઠવાઈ જતી હોય છે . જે જગ્યા સાથે અનુકૂળતા ગોઠવાઈ જાય છે એ જગ્યા સાથે મમતા બંધાઈ જતી હોય છે . તમે અનુકૂળતાને લાત મારી શકો છો એનો અર્થ એ છે કે તમે કોઈપણ અઘરું કામ આસાનીથી કરી શકો છો . તમે નક્કી કરેલાં કામને બે વિભાગમાં વહેંચી લો : એક છે માનસિક કામ , એક છે શારીરિક કામ . તમને જેમાં આનંદ મળે છે એ તમારી માનસિક અનુકૂળતા છે . તમને જેમાં મજા આવે છે એ તમારી શારીરિક અનુકૂળતા છે . જેનાથી આનંદ મળે છે એ બધી જ પ્રવૃત્તિઓ આવશ્યક હોતી નથી . જેમાં મજા આવે છે એ બધી જ પ્રવૃત્તિઓ આવશ્યક હોતી નથી . જે ખરેખર આવશ્યક હોય છે એમાંથી આનંદ મળે કે ના મળે , આરામ જરૂર મળે છે . જે સાચેસાચ આવશ્યક હોય છે , એમાં મજા જ આવે એવું હોતું નથી , કોઈ રાહત મળે છે , બસ . જે આવશ્યક હોય છે એ તો સીધું ને સપાટ હોય છે .  આપણે આવશ્યકતા સાથે અનુકૂળતાઓને જોડી દઈએ છીએ . સાધુ આવશ્યકતા અને અનુકૂળતાની ભેદરેખા બરોબર સમજતા હોય છે . 

સાધના કરવા માટે એક જ જગ્યાએ રહેવું આવશ્યક નથી . ચોમાસામાં વરસાદની વિરાધનાથી બચવું આવશ્યક છે . વરસાદમાં બધે ફરાય નહીં એટલે ચોમાસામાં એક જગ્યાએ રોકાઈ ગયા . વરસાદ અટકી ગયો . રસ્તા ઉપરથી નિગોદ સૂકાઈ ગઈ , ઘાસ સૂકાઈ ગયા , પાણીના રેલાઓ બંધ થઈ ગયા . શરત ઋતુ આવી ગઈ . હવે જમીન વરસાદની અસરથી મુક્ત છે . હવે નીકળો . સાધુ તો ચલતા ભલા . એક જગ્યાએ રહેવા દ્વારા જે આવશ્યકતા સંતૃપ્ત થવાની હતી એ પતી ગઈ . હવે એક જગ્યાએ રહેવાનો મતલબ નથી . રહેવું એ આવશ્યકતા છે , આવશ્યકતા ખતમ , રહેવાનું ખતમ . આવશ્યકતાની પાછળ પાછળ જે અનુકૂળતાઓનો મેળો ઉભો થાય છે એને જાતે જ સમેટવાનો છે . મેળો સમેટાય છે ત્યારે શું થાય છે , જુઓ . 

એક , જે જગ્યાએ લાંબો સમય રોકાયા હોઈએ એ જગ્યાના લોકો સાથે આત્મીયતા બને છે . આવ્યા એની પહેલાં તો ઓળખાણ પણ નહોતી .  રોકાયા તો ઘરોબો બની ગયો . સાથે બેસીને વાતો કરી , આરાધનાઓ કરી . એ લોકો તરફથી આદર મળવા લાગ્યો . કોઈ આપણને આદર આપે એ સારી વાત છે . આપણને આદર લેવાની આદત પડી જાય એ ન ચાલે . સતત આદર જ લેતાં રહીશું તો આદર વિના જીવવાનું ગમશે નહીં . આદર લેવાની આદત પડી જશે તો અનાદરની ક્ષણોમાં દુઃખી દુઃખી થઈ જશું . જે આદર આપે છે એ લોકો સારા લાગશે તે પછી મન:સ્થિતિ એવી બનશે કે જેઓ આદર આપતા નથી એ ભૂંડા લાગશે . અનાદરમાં દુઃખી ન થવાય , આદર ના આપનાર પર દ્વેષ ન કરાય : સાધનાના બે નિયમ છે . જ્યાં આદર મળે છે ત્યાં જ બેઠા રહીએ છીએ તો આ નિયમ કડક લાગે છે . તમે જ્યાં વધારે રોકાશો ત્યાં તમારા પ્રેમીઓ બનવાના જ છે . એ લોકો તમારી વિશેષ સવિશેષ ભક્તિઓ કરવાના જ છે . સતત ભક્તિઓ લેવાની આદત પડી જાય છે એ પછી સાદગી ફાવતી નથી , કષ્ટો ગમતાં નથી . ભક્તિઓ લેતાં રહેવાની આદતથી પોતાની જાતને બચાવવાની છે , વાસ્તે કરો વિહાર . 

બે , આપણે એક જગ્યાએ લાંબો વખત બેઠા રહીશું તો એ જગ્યા માટે અધિકારભાવ બનશે . એ જગ્યા મારી માટે જ છે એવો ભ્રમ બનશે . એ જગ્યામાં બીજા કોઈ આવશે એ વખતે મનમાં દુવિધા થશે . હું છું તો પછી આ શું કામ આવ્યા ? હું અહીં છું તો આમને શું કામ બોલાવ્યા ? આ આવ્યા એટલે મારે તો જવું જ પડશે ને ? આ અધિકાર ભાવનાની રમત છે . આધિપત્યની ભાવના સાધનામાં અડચણ પેદા કરે છે . તમને જેની પર પોતાનો કબજો જમાવો છો એની પર બીજો કોઈ કબજો ન જમાવી જાય એનો તમને ડર લાગે જ છે . આ ડર પણ સાધનાનો દુશ્મન છે . તમે વિહાર કરી લીધો એટલે અધિપત્ય ખતમ . ડર ખતમ . જેને આવવું હોય એ આવે .  આપણે તો પહેલેથી છુટ્ટા છીએ . ટાઇટલ ક્લિયર . 

ત્રણ , જન્મ લીધો ત્યારે આ શરીર મળ્યું . એક દિવસ આ શરીરને છોડીને જવાનું છે . શરીર સાથેનો સંબંધ થોડા સમયનો છે . શરીર માટે ઝાઝી મમતા બનાવવાની નહીં . વૈરાગ્ય ભાવનાનું આ મોટું રૂપ છે . વૈરાગ્ય ભાવનાનું નાનું રૂપ એટલે વિહાર . ઘર છોડીને નીકળ્યા ત્યારે જ નક્કી હતું કે જે જે મકાન મળશે એ છોડીને જ જવાનું છે . તો પછી કોઈ એક મકાનનું મમત્વ મનમાં શાને બનવા દેવાય ? જે મકાન રહેવા માટે મળ્યું છે તે મારું હતું નહીં , મારું હોય જ નહીં . આપણે તો રસ્તામાં પાણી પીવા માટે એક પરબ પાસે રોકાયા હતા . પરબ ગમે તેટલી સુંદર હોય , આપણે તો પાણી પીને નીકળી જવાનું હોય . પાણી પીવામાં જેટલો સમય લાગે એટલો પરબનો ઉપયોગ . પરબને લાંબો સમય ન અપાય . સાધુ નિવાસસ્થાનને પરબ ગણે છે . થોડો સમય રોકાઈને નીકળી જવું છે , સ્થાન માટેની મમતા મનમાં બનવી જ ના જોઈએ . જે જગ્યાએ રોકાયા એ જગ્યા મને ઘણી જ ગમે છે એવો ભાવ બનતો નથી . જે જગ્યાએ રોકાયા એ જગ્યા છોડીને જવાનું બિલકુલ ગમતું નથી એવું માનસ હોતું નથી . ના રહેવાનો રાગ છે . ન જવાનો અફસોસ છે . છે કેવળ નિર્લેપતા . આવ્યા એ પહેલા જગ્યા આપણા માટે અજાણી હતી ,  નીકળ્યા તે ક્ષણથી એ જગ્યા આપણા માટે અજાણી બની ગઈ . એ જગ્યામાં રોકાયા ત્યારે રોકાયા . એ જગ્યા છોડી એટલે એ જગ્યાને યાદ કરવાનું પણ છોડી દીધું . બહેતા પાની નિર્મલા . 

ચાર , અનુકૂળતાઓ છૂટવી જોઈએ , પ્રતિકૂળતાઓ મળવી જોઈએ . કર્મનિર્જરા માટે બંને જરૂરી છે . ચાર મહિના માટે જ્યાં રોકાયા ત્યાં આપણા માટે બધી જ વ્યવસ્થાઓ અનુકૂળ હતી . એક બારી હતી જ્યાંથી હવા સરસ આવતી હતી . એક ઓરડો હતો જ્યાં બેસવાની અનુકૂળતા હતી . એક પાટ હતી એની પર બેસીને કામ આરામથી થતાં . મકાન ચોખ્ખું હતું .  પડદાઓ ઉજળા હતા . જમીન સાફસૂથરી હતી . રહેવા માટે જે પણ સુવિધા જોઈએ એ ઉપલબ્ધ હતી . છતાં આપણે એ મકાન છોડીને નીકળી ગયા કારણ કે અનુકૂળતાને છોડવી છે એવો સંકલ્પ હતો . વિહારમાં બારી હશે કે નહીં , હવા હશે કે નહીં – ખબર ના પડે . ઓરડા કેવા મળશે કોઈ અંદાજ નથી . સાફસફાઈ હશે નહીં અને ગંદકી ઘણી હશે , પહેલેથી જ ખબર છે . ઘણું બધું ચાલવું પડશે , પસીના ટપકશે , થાક લાગશે , ગોચરીપાણીમાં અવ્યવસ્થાઓ થશે , પગમાં કાંટા અને કાંકરા વાગશે ,  સાપ , વીંછી ને ઉંદરડા હેરાન કરશે , શિયાળે ઠંડી ઘણી લાગશે , ઉનાળે ગરમી ઘણી લાગશે , અગણિત તકલીફો થશે . પ્રતિકૂળતાઓ આવવાની છે , ખબર છે . તેમ છતાં વિહાર કરવાનો સંકલ્પ બદલાયો નથી . વિહાર થયો જ છે . 

ચાતુર્માસપરિવર્તનના દિવસે ચાર રીતે મેળો સમેટાય છે . જે મેળો સમેટીને નીકળી જાય છે એમને વંદન કરજો . અનુકૂળતાઓનો મેળો સમેટાઈ ગયો છે . હવે પ્રતિકૂળતાઓનો મેળો ભરાશે . આ મેળામાં જે મહાલવાના છે એમની અહોભાવપૂર્વક અનુમોદના કરજો . 

ચોમાસું શાસન પ્રભાવનાની ભૂમિકાએ કેવું થયું ? એની વાતો થતી જ રહેવાની છે . કંઈ તપસ્યા કેટલા લોકોએ કરી એની સંખ્યા . ચઢાવા કેટલા મોટા થયા એની અવિરત વાતો . કેટલાં અનુષ્ઠાનો થયાં અને કોણ કોણ ગાયક આવ્યા એના જાહેર સમાચાર . ફંડફાળાના રેકોર્ડ કેટલા બન્યા અને કેટલા રેકોર્ડ તૂટ્યા એનો ભરપૂર પ્રચાર . બીજાબધાને એક એક વાતની જાણકારી મળવી જોઈએ એવી તૈયારીપૂર્વક જ ચોમાસું શરૂ થયું હતું . બીજાબધાને બધી જાણકારી મળી જ ગઈ હશે એવી ધારણા સાથે ચોમાસુ પૂરું થાય છે . બીજા બધાને શું સાંભળીને આશ્ચર્ય થશે એની ગોઠવણપૂર્વક જ વાતો ફેલાવવામાં આવી છે .

આડંબર થયો હોય તો આડંબરનો પ્રચાર થાય , સાદગી રાખવામાં આવી હોય તો સાદગીનો પ્રચાર થાય . જેનો પ્રચાર થાય છે એ ચોમાસું . જે પ્રચાર કરવા માટે જ રચાય છે તે ચોમાસું . આજનું આ સમીકરણ છે . જે જે થયું એની અને જેણે જેણે કર્યું એની અનુમોદના તો થવી જ જોઈએ . જે કરશો એની અનુમોદના થશે એની ખબર છે એટલે અનુમોદના સારામાં સારી રીતે થાય એ રીતે જ બધું કરવાનું છે . બીજાને બતાડવા માટે ઉપયોગી થાય એવી પ્રવૃત્તિઓથી ભરપૂર રહે છે ચોમાસું . બીજાને દરેક પ્રવૃત્તિની જાણ કરવી જોઈએ એવો નિયમ ખોટ્ટી રીતે ઘડાઈ ગયો છે . દાન શીલ તપ અને ભાવની ભૂમિકાએ , જે સંઘમાં અને જે તીર્થમાં જે જે આરાધનાઓ થઈ એની અનુમોદના કરવી જ જોઈએ . જે દૂર બેઠા છે , જે બહાર બેઠા છે તેઓ સામે ચાલીને અનુમોદના કરે એ સારું લાગે છે . આપણે સમાચારો બનાવી બનાવીને બધાયને અનુમોદના કરવા માટે પ્રેરિત કરતા રહીએ , જાગૃત કરતા રહીએ એવી પ્રોસેસ મીડિયાને કારણે સેટલ થઈ છે એ અજીબોગરીબ છે . ફોટા પાડી લો , સમાચારનું ટાઈપ સેટિંગ કરી લો અને સર્ક્યુલેટ કરી દો ચોતરફ . ચોમાસું ગાજવા લાગે છે . 

ધર્મ કરવો જ જોઈએ . ધર્મ થયો . ધર્મની અનુમોદના થવી જ જોઈએ . અનુમોદના થઈ . પરંતુ જેણે ધર્મ કર્યો એને એવો વિચાર આવે કે મેં કરેલા ધર્મની કે મેં કરાવેલા ધર્મની અનુમોદના સૌનાં મોઢેથી થવી જોઈએ . આ વિચારમાં સ્વપ્રચારની વૃત્તિ છે . ધર્મ સ્વપ્રચારની વૃત્તિથી થાય ત્યારે ધર્મમાંથી ધર્મતત્ત્વ ઓસરી જતું હોય છે . ધર્મ આડંબરપૂર્વક જ કરવાનો છે . પરંતુ પ્રચાર તો ધર્મનો જ કરવાનો હોય . ધર્મ કરતાં વધારે પ્રચાર આડંબરનો થાય એવી પદ્ધતિ રાખવી નહીં જોઈએ . 

ધર્મ થયો , પરંતુ ધર્મ સાથે સ્વપ્રચારની વૃત્તિ જોડાઈ નહીં એવું ચોમાસું ભગવાન્ કરતા હતા . દીક્ષા પછી‌નું પહેલું ચોમાસું ભગવાને વર્ધમાનપુરમાં ( અસ્થિક ગ્રામમાં ) કર્યું હતું . ચોમાસું પૂરું થયું ત્યારે ભગવાને વિહાર કર્યો . ચોમાસાના છેલ્લા દિવસે સાધક પોતાના આત્માનો ઈન્ટરવ્યૂ લેતો હોય છે . એ ત્રણ જ પ્રશ્ન પૂછે છે પોતાના આત્માને .

પ્રશ્ન એક : આ ચોમાસામાં કેટલા દિવસ ઉપવાસમાં વીત્યા અને કેટલા દિવસ ખાવાપીવામાં વીત્યા ? આ ચોમાસામાં કેટલા દિવસ વિગઈનો ઉપયોગ થયો અને કેટલા દિવસ વિગઈનો ત્યાગ થયો ? 
પ્રશ્ન બે : સાધકની આ માનસિકતા હોય છે કે જેણે સેવા કરી એ એની ધન્યતા છે , જે સહન કરવા મળ્યું એ મારી ધન્યતા છે . આ ચોમાસામાં સેવા કોની અને કેટલી લીધી ? અને આ ચોમાસામાં સહન કરવાનો આનંદ મેં કેટલો લીધો ? 
પ્રશ્ન ત્રણ : આ ચોમાસામાં મેં મારામાં નવો ઉમેરો શું કર્યો ? મારી નવી આરાધના શું શરૂ થઈ ? મારું નવું ગુણ ઉપાર્જન કે જ્ઞાન ઉપાર્જન શું થયું ? 

સાધક તરીકે ભગવાન્ પાસે ત્રણેત્રણ પ્રશ્નના જવાબ બહુ સ્પષ્ટ હતા . ૩૧ વર્ષની ઉંમરે મહાવીર સ્વામી ભગવાને દીક્ષાજીવનનું પહેલું ચોમાસું દુઈજ્જંતગ તાપસના આશ્રમમાં શરૂ કર્યું હતું , ૧૫ દિવસ પછી ભગવાન્ ચાલુ ચોમાસે વિહાર કરી ગયા અને વર્ધમાનપુર ગામમાં શૂલપાણિ યક્ષનાં ચૈત્યમાં બિરાજમાન થયા . આશરે સાડા ત્રણ મહિના ભગવાન્ આ ચૈત્યમાં જ રહ્યા . ચોમાસુ પૂરું થયું એટલે ભગવાને વિહાર કર્યો . વિહારના સમયે ભગવાન એક એક પ્રશ્નનો જવાબ આપે એ શું હોય ? વિચારીએ . 

પહેલા પ્રશ્નનો જવાબ : ચોમાસું પૂરું થયું . ચોમાસાના ૧૨૦ દિવસમાં ભગવાને ૧૫ ઉપવાસનાં પારણે ૧૫ ઉપવાસ કર્યા હતા . એટલે કે ચોમાસાના ૧૨૦ દિવસમાંથી ભગવાને ફક્ત સાત દિવસ આહારગ્રહણ કર્યું હતું અને બાકીના ૧૧૩ દિવસ ભગવાને ઉપવાસ કર્યા હતા . આપણે લોકો ૧૨૦ દિવસમાંથી સાત દિવસ ઉપવાસ કર્યા હોય અને ૧૧૩ દિવસ વાપર્યું હોય એવું પણ નથી કરી શક્યા . ભગવાને ચાર મહિનામાં ફક્ત સાત વખત વાપર્યું . આપણે એક દિવસમાં સાત વાર ખાઈએ એવું રોજેરોજ બન્યું છે . આપણે કોઈ વિગઈ છોડી નથી . ભગવાને પારણામાં જે મળ્યું તે એક દ્રવ્ય લીધું છે . દ્રવ્ય જ એક લેવાનું હોય તો વિગઈના પ્રશ્ન ક્યાંથી ઊભા થાય ? આપણે રોજે રોજ એક દિવસમાં કેટલાં દ્રવ્ય ખાધાં એની તો ગણતરી જ રાખી નથી . ભગવાનનાં પહેલાં ચોમાસાનું રિપોર્ટ કાર્ડ ખતરનાક છે . ૧૨૦ દિવસ હતા એમાંથી ૧૧૩ દિવસ ઉપવાસ કર્યા . દરેક ઉપવાસ ચોવિહારા હતા . સાત દિવસ વાપર્યું . જે વાપર્યું તે એકવારમાં વાપર્યું . પ્રાયઃ જે વાપર્યુ તે એક જ દ્રવ્ય વાપર્યુ . ચાર મહિનાના ચોમાસામાં સાત એકાસણાં થયાં . દરેક એકાસણું એક દ્રવ્યનું થયું . આવું ચોમાસું આજે કોણ કરી શકે ?  જે ઉલ્લાસ ઉમંગથી વર્તમાનકાલીન ચોમાસાઓની શાસન પ્રભાવનાઓના સમાચાર ફેલાવાય છે એ જ ઉલ્લાસઉમંગથી ભગવાનના પહેલા ચોમાસામાં ભગવાને શું તપ કર્યું હતું એના સમાચાર પણ ફેલાવવા જોઈએ . 

બીજા પ્રશ્નનો જવાબ  : બીજા ચોમાસામાં ભગવાને શું સહન કર્યું એ જોઈએ . ભગવાને ચાર મહિનાના ચોમાસામાં રહેવાની જગ્યા તરીકે ઝૂંપડીનો સ્વીકાર કર્યો હતો , એક . એ ઝૂંપડી ગાયને કારણે તૂટી ગઈ હતી , બે . ઝૂંપડી તૂટી એના દોષનો ટોપલો ભગવાનનાં માથે ઢોળવામાં આવ્યો હતો , ત્રણ . ભાવિ તીર્થંકરને એક તુચ્છ માણસે સૌમ્ય ભાષામાં ઠપકો આપ્યો હતો , ચાર . ચાલુ ચોમાસામાં ભગવાન્ વિહાર કરીને નીકળી ગયા હતા , પાંચ . ભગવાન્ નવી જગ્યાએ જ્યાં રહેવા ગયા ત્યાં પહેલી જ રાત્રે પ્રાણઘાતક ઉપસર્ગો થયા હતા , છ . હું કેટલું સહન કરું છું , મેં કેટલું સહન કર્યું છે , અમારે કેટલું સહન કરવું પડે છે એવો કોઈ જ પ્રચાર ભગવાન્ તરફથી થયો નહોતો . ભગવાને ચૂપચાપ સહન કરી લીધું હતું . ભગવાનનાં કારણે કોઈને કાંઈ સહન કરવું પડ્યું હોય એવું બન્યું નહીં . ભગવાનનાં પ્રથમ ચાતુર્માસનું આ બીજું રિપોર્ટ કાર્ડ છે . અમારે ત્યાં ચોમાસામાં આમ થયું અને એમ થયું એનું વર્ણન કરતા સમાચારો આજે જે રીતે ફેલાય છે એ રીતે ભગવાનનાં ચોમાસામાં ભગવાન્ સાથે શું થયું ? એની વિગતો પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક ફેલાવવી જોઈએ . ભગવાનને ચોમાસાની વિનંતી કરનાર તાપસ , ભગવાનને સાડા ત્રણ મહિના પોતાનાં ચૈત્યમાં નિહાળનાર યક્ષ અને ભગવાનને સાડા ત્રણ મહિના દરમિયાન દરેક ૧૫ ઉપવાસનું પારણું કરાવનાર ગ્રામીણ પ્રજા . એમને પણ સમાચારમાં સ્થાન મળવું જોઈએ . આપણાં લાભાર્થીઓનાં નામો હંમેશાં યાદ આવે છે . ક્યારેક એમના નામ યાદ આવવા જોઈએ જે સીધા ભગવાનની સાથે જોડાયા હતા .

ત્રીજા પ્રશ્નના જવાબમાં પણ ખૂબ સરસ વિગતો મળે છે : ભગવાને દીક્ષા લીધી ત્યારે ભગવાનનો વૈરાગ્ય પ્રબળ જ હતો . પરંતુ કુલપતિની ઘટના બની તે વખતે ભગવાનનો વૈરાગ્ય , જે પ્રબળ હતો તે વધારે પ્રબળ બન્યો હતો એવું ત્રિષષ્ટિશલાકા પુરુષચરિતમાં વાંચવા મળે છે . આનો અર્થ એ થયો કે ચોમાસામાં ભગવાને પોતાની ભાવનાઓને એક નવી ઊંચાઈ પર પહોંચાડી હતી . ચોમાસું શરૂ થયું ત્યારે જે ઊંચાઈ હતી એ અલૌકિક જ હતી પરંતુ ચોમાસામાં સમય વીત્યો એ દરમિયાન ભાવનાઓએ આગળની નવી જ ઊંચાઈ સાધી હતી . નવો અભ્યંતર વિકાસ ચોમાસા દરમિયાન ભગવાને મેળવ્યો હતો . પહેલાં ચોમાસાની  પૂર્વે ભગવાન્ પાસે પાંચ અભિગ્રહ હતા નહીં . પહેલું ચોમાસુ પૂરું થયું એ વખતે ભગવાન્ પાસે પાંચ પરિગ્રહ હતા . અર્થાત્ ચોમાસામાં ભગવાને પોતાની ભૂમિકાએ નવા નિયમોનું પાલન શરૂ કર્યું હતું . ચોમાસું શરૂ થયું એ વખતે ભગવાન્ જેવા હતા એ પણ અદ્ ભુત જ હતા . પરંતુ ચોમાસુ પૂરું થયું ત્યારે ભગવાન્ જેવા હતા એવા ને એવા જ ન રહ્યા . બલ્કે એક નવી સાધકતા સાથે જોડાયેલા જોવા મળ્યા . ચોમાસા પહેલાના ભગવાન્ કરતાં ચોમાસા પછીના ભગવાન્  વધારે સમૃદ્ધ બન્યા એવું જો ભગવાનનાં જીવનમાં બનતું હોય તો આ કોઈ નાના સમાચાર નથી . આજકાલના ચોમાસામાં કયા રેકોર્ડ બન્યા અને કયા રેકોર્ડ તૂટ્યા એના સમાચાર જે રસપૂર્વક ફેલાવવામાં આવે છે એવા જ રસપૂર્વક ભગવાને ચોમાસામાં જે પાંચ નિયમો લીધા હતા એના સમાચારો ફેલાવવા જોઈએ . પહેલું ચોમાસું ભગવાને પૂરું કર્યું પરંતુ પહેલાં ચોમાસામાં લીધેલા નિયમો ચોમાસા પછી પણ ચાલુ જ રહ્યા હતા . આપણાં આજકાલનાં ચોમાસા પર્યુષણ પછી ઠંડા પડી જાય છે અને કારતક સુદ પૂનમ સુધીમાં તો ચોમાસાની શું દશા થાય છે એ ન લખવાની જરૂર છે , ન બોલવાની જરૂર છે . પ્રવર્ધમાન વૈરાગ્ય , પ્રવર્ધમાન નિયમ પાલન અને પ્રવર્ધમાન કર્મનિર્જરા સાથે ભગવાન્ ચોમાસાના છેલ્લા દિવસ પાસે પહોંચ્યા હતા અને બીજા દિવસે વિહાર કરી લીધો હતો . આપણાં ચોમાસામાં છેલ્લા દિવસ સુધી ભાવધારા ઉપરની તરફ જ જતી હતી એવું કહી શકાય છે કે કેમ એની તપાસ થવી જોઈએ .

ભગવાન્ ચોમાસું કરવા પધાર્યા ત્યારે શૂલપાણિ યક્ષ ક્રૂર હતો . ભગવાને ચોમાસું પૂરું કરીને વિહાર કર્યો ત્યારે શૂલપાણિ યક્ષની ક્રૂરતા ખતમ થઈ ગઈ હતી . ભગવાન્ ચોમાસું કરવા પધાર્યા ત્યારે આખું ગામ તકલીફમાં હતું . ભગવાન્ ચોમાસું કરીને નીકળ્યા ત્યારે આખું ગામ તકલીફથી મુક્ત હતું . સાધક જ્યાં રોકાય છે ત્યાં માનસન્માન માંગતો નથી પણ માનસન્માન મેળવે છે જરૂર . માનસન્માન મળે એ ખુશીની વાત છે . માન સન્માન મેળવવાની કોશિશ કરવામાં આવે એ વિચિત્ર વાત છે  .

ત્રણ સિંહાવલોકન ચોમાસાના છેલ્લા દિવસે કરજો . એક : મેં ચોમાસામાં તપ કેટલું કર્યું , ખાવાપીવાના શોખને કેટલો ઓછો કર્યો ? બે : મેં ચોમાસામાં બીજાઓની સેવા કેટલી લીધી અને પોતાની મરજીથી સહન કેટલું કર્યું ? જેણે મારી સેવા કરી એને મેં ધન્યવાદ આપ્યા કે નહીં અને મેં જે સહન કર્યું એની ફરિયાદ કરવાનું ટાળ્યું કે નહીં ? ત્રણ : ચોમાસા પહેલાં હું જેટલો ધર્મ કરતો હતો એ ધર્મ ચોમાસા દરમિયાન વધ્યો ? અને વધેલો ધર્મ ચોમાસા પછી એ રીતે જ ટકી રહ્યો ખરો ? ચોમાસું સરસ ગયું છે એમ બોલતાં પહેલાં આ ત્રણ પ્રશ્નના જવાબ શક્તિશાળી જ છે એની ખાતરી કરી લેજો .

ફૂલ તો એની ફોરમ ઢાળી રાજી 
ભમરા પૂછે ભેદ તો લળી મૂંગું મરતું લાજી
ફૂલ તો એની ફોરમ ઢાળી રાજી
એક ખૂણે આ આયખું નાનું
કેવું વીતી જાય મજાનું 
કોઈનું નહીં ફરિયાદીને કોઈનું નહીં કાજી 
ફૂલ તો એની ફોરમ ઢાળી રાજી
એનું નિજના રંગમાં રાતું 
ખુશ્બૂભર્યું એકલું ખાતું
મસળી નાંખે કોઈ તો સામે
મહેક દે તાજી તાજી
ફૂલ તો એની ફોરમ ઢાળી રાજી

તમને જે માણસ દેખાય એની માટે તમે વિચારો છો કે આ કોણ છે ? એ પછી તમે વિચારો છો કે આ શું કરે છે ? શું કરે છે , આ પ્રશ્નનો જવાબ તમારા સ્વભાવ અનુસાર આવે છે . તમારો સ્વભાવ નેગેટિવ હોય તો તમને એ માણસમાં કંઈક નેગેટિવ દેખાય . તમારો સ્વભાવ પોઝિટિવ હોય તો તમને એ માણસમાં કંઈક પોઝિટિવ દેખાય . મકરંદ દવે ફૂલને જુએ છે અને જે અનુભવે છે તે કોઈ કવિ જ અનુભવી શકે . એમના શબ્દો છે : ફૂલ તો એની ફોરમ ઢાળી રાજી . 

ફૂલ ખુશ છે , દેખાય છે . ફૂલ શું કામ ખુશ છે એનું કારણ દેખાય છે . ફૂલની સુગંધ ચારે તરફ રેલાઈ રહી છે . સુગંધનું હોવું એ ખુશીનું કારણ છે . સુગંધ કોઈની સાથે જોડાય એ પણ ખુશીનું કારણ છે . જેની પાસે સુગંધ હશે એ સુગંધ રેલાવી શકશે . એની પાસે સુગંધ હશે નહીં એ સુગંધ રેલાવી શકશે નહીં . જેની પાસે સુગંધ છે એની પાસે દુર્ગંધ નથી , એ વાત પાક્કી છે . જેની પાસે દુર્ગંધ નથી , એ દુર્ગંધ ફેલાવતો નથી , એ વાત પણ પાક્કી છે . તમારી પાસે સુગંધ છે એનો અર્થ એ છે કે તમે દુર્ગંધથી મુક્ત છો . તમે દુર્ગંધથી મુક્ત છો એની ખુશી તો થાય જ ને . જે રોગથી મુક્ત હોય એને રોગ ન હોવાની ખુશી હોય  . જે દુર્ગંધથી મુક્ત હોય એને દુર્ગંધ ન હોવાની ખુશી હોય . દુર્ગંધ ન હોવાની ખુશી શું કરે છે ?  દુર્ગંધને દૂર રાખવાની સભાનતા આપે છે . સુગંધથી ખુશ હોવું એનો અર્થ એ છે કે સુગંધ સતત સાથે રહેશે એવી સભાનતા રાખવી . બે સભાનતા આનંદ આપે છે :  સુગંધ સાથે રહેશે એની સભાનતા અને દુર્ગંધ દૂર રહેશે એની સભાનતા . 

ફૂલ પાસે પોતાનું નાક નથી એટલે  ફૂલ પોતે સુગંધનો આનંદ લઈ શકતું નથી . પરંતુ ફૂલ સૌ કોઈને સુગંધનો આનંદ આપે છે . ફૂલ સુગંધ આપે છે એની પાછળ ફૂલનો પોતાનો કોઈ સ્વાર્થ નથી . ફૂલ પાસે પોતાની આંખ પણ નથી . પોતાના સુંદર રંગ ફૂલ જોઈ શકતું નથી . ફૂલ પાસે સુંદરતા જોવા માટે આંખ નથી . પણ એ પોતાને એટલું બધું સુંદર બનાવી રાખે દે કે દુનિયાની બધી આંખો એની સુંદરતાને જોયા કરે છે . સારો માણસ સારો છે એની પાછળ કોઈ સ્વાર્થ ભાવ હોતો નથી . સારો માણસ સારો છે કારણ કે એ સારો રહેવા માટે સર્જાયો છે . ફૂલ સુગંધી છે કારણ કે ફૂલ સુગંધિત રહેવા માટે સર્જાયું છે . ફૂલ સુંદર છે કારણ કે ફૂલ સુંદર રહેવા માટે સર્જાયું છે .  ફૂલમાં આટલી બધી સુગંધ શું કામ આવી , આટલી બધી સુંદરતા શું કામ આવી એવો વિચાર કરવાની જરૂર નથી . ફૂલમાં સુગંધ છે એ વધારે અગત્યનું છે , ફૂલમાં સુગંધ શું કામ છે એ અગત્યનું નથી . ફૂલમાં સુંદરતા છે એ વધારે અગત્યનું છે . ફૂલમાં સુંદરતા શું કામ છે એ વધારે અગત્યનું નથી . સારા માણસનાં મનમાં કોઈ પણ સ્વાર્થનો ભાવ હોતો નથી . સારો માણસ કોઈ પણ કારણ વગર સારો હોય છે . સારો માણસ એકદમ સ્વાભાવિક રીતે સારો હોય છે . તમે નકલી રીતે સારા માણસ હોવાનો દેખાવ કરો એ ના ચાલે . તમે કોઈપણ દેખાવની વૃત્તિ રાખ્યા વગર સહજ રીતે સારા હો એ અગત્યનું છે . તમે કોઈ સારું કામ કરો ત્યારે એ સારાં કામના બદલામાં કોઈ આકાંક્ષા રાખો , કોઈ ગણતરી રાખો એવું હોવું ના જોઈએ . તમને સારું કામ ગમે છે એટલે તમે તારું કામ કર્યું , બસ એટલું જ દૃશ્ય હોવું જોઈએ . સારાં કામના બદલામાં તમારે આ જોઈતું હતું અને એ જોઈતું હતું . સારું કામ કરવાને લીધે તમને આ મળ્યું અને એ મળ્યું એવો સ્વાર્થભાવ સારાં કામ સાથે જોડવાનો હોય નહીં . 

ફૂલમાંથી વહેતી સુગંધ , પવનની પાંખ પર બેસીને દૂર દૂર સુધી જતી હોય છે . ફૂલનો યશ ચારે તરફ ફેલાતો હોય છે . પરંતુ  ફૂલને પોતાનો યશ ફેલાય એવો વિચાર પણ આવતો નથી . ફૂલ યશની કામના રાખતું નથી . કોઈ આદમી ગુણવાન્ બને છે અથવા સારાં કામ કરે છે ત્યારે એ આદમીએ પોતાનાં મનમાં યશની કામના રાખવી જોઈએ નહીં . યશની કામના એ લાલચ છે . લાલચ મનમાં રાખીને જે પણ કરીએ એ દૂષિત કહેવાય . લાલચ મનમાં રાખ્યા વિના જે કંઈ પણ કરીએ એ સહજ કહેવાય . ફૂલ કોઈપણ લાલચ વગર સુગંધ ફેલાવે છે . ફૂલ સહજ સુગંધી છે . કવિના શબ્દો જુઓ : વાયરો ક્યાં જઈ ગંધ વખાણે , ફૂલ તો એનું કાંઈ ન જાણે . વાયરો સુગંધને ક્યાં ક્યાં લઈ જાય છે એની ફૂલને કોઈ પરવા નથી . 

ફૂલની પાસે ભમરો આવે છે . ફૂલ ઉપર બેસે છે . ફૂલની આસપાસ ગુંજારવ કરે છે . કવિ કલ્પના કરે છે : ભમરા પૂછે ભેદ તો લળી મૂંગું મરતું લાજી . ફૂલ બોલતું નથી . ફૂલ ચૂપ રહે છે . ભમરો પ્રશ્ન પૂછે છે : તારી પાસે સુગંધ ક્યાંથી આવી ? ફૂલ મલકાય છે . ભમરો પૂછે છે : તું આટલું સુંદર કેવી રીતે છે . ફૂલ ચૂપ રહે છે . ભમરો અવાજ કરે છે . ફૂલ અવાજ કરતું નથી . ફૂલ એટલે સજ્જન માણસ . સજ્જન માણસની નિશાની છે : એ ક્યારે પણ આત્મપ્રશંસા કરતો નથી . આપણાં વખાણ બીજા લોકો કરે એવી ઈચ્છા પણ ન રખાય . પરંતુ , બીજા લોકો આપણાં વખાણ કરતાં હોય એમાં કશું અજુગતું નથી . આપણે પોતે જ આપણાં મોઢે ખુદનાં વખાણ કરીએ એ બહુ ખરાબ લાગે છે . ફૂલને સેલ્ફ માર્કેટિંગ કે સેલ્ફ પ્રમોશનની કોઈ જરૂર નથી લાગતી . ફૂલ સેલ્સમેઈડ હોય છે અને સેલ્ફ હેપ્પી હોય છે . ફૂલ પોતાનાં વખાણ કરતું નથી એને કારણે એ વધારે સુંદર લાગે છે . સજ્જન માણસ પોતાનો ડંકો વાગે એને માટે કોઈ જ પ્રયત્ન કરતો નથી . એને લીધે એની સજ્જનતા વધારે શક્તિશાળી બની જતી હોય છે . આપણે સ્વપ્રશંસા કરીએ અથવા આપણા ચમચાઓના હાથે આપણી પ્રશંસાઓ ફેલાવીએ , બંને એક સરખી વાત છે . ફૂલ સ્વપ્રશંસા કરતું નથી . ફૂલ પોતાની પ્રશંસા ફેલાવવા માટે ચમચાઓ પાળતું નથી . ફૂલ પોતાની પ્રશંસા કરતાં શરમાય છે , ફૂલ પોતાની પ્રશંસા સાંભળવામાં શરમાય છે , આથી જ ફૂલ હંમેશાં નાજુક હોય છે . 

ફૂલ પોતાનો ઠાઠમાઠ રચતું નથી . ફૂલ પોતાનો વિસ્તાર વધારવાની કોશિશ કરતું નથી . દરેક ફૂલ નાનકડા છોડ પર આવે છે અને ફૂલનો દરેક છોડ નાનકડી જગ્યામાં ગોઠવાઈ જાય છે . એક ફૂલને રહેવા માટે , ન બંગલો જોઈએ છે , ન મહેલ જોઈએ છે . ફૂલને જોઈએ છે , થોડી માટી અને થોડું પાણી . બગીચામાં ઘણાં ફૂલો હોય છે એને કારણે બગીચો સુંદર લાગે છે એ હકીકત છે . પરંતુ ફૂલનું એક જ કુંડું રાખ્યું હોય અને કુંડામાં ફૂલનો એક જ છોડ હોય અને છોડ પર એક જ ફૂલ ઊગ્યું હોય તો પણ એ એકલું ફૂલ જ્યાં હોય ત્યાંની શોભા વધારે છે . ફૂલ પોતાની શોભા વધારવા કોઈ એક્સ્ટ્રા ઈફોર્ટ કરતું નથી . ફૂલ જ્યાં , જેટલી જગ્યા મળી એટલી જગ્યામાં સુંદરતા બનાવી લે છે અને સુગંધ ફેલાવી દે છે . કવિ કહે છે : એક ખૂણે આ આયખું નાનું‌ , કેવું વીતી જાય મજાનું ? સજ્જન હંમેશા આત્મસંતુષ્ટ હોય છે . સજ્જન સ્પર્ધા રચતો નથી , સજ્જન ઈર્ષા પાળતો નથી , સજ્જન નારાજગી કે નિરાશામાં ફસાતો નથી . સજ્જન પોતાની નાનકડી દુનિયામાં રાજી હોય છે . સજ્જન અભરખા પાળતો નથી . સજ્જન પોતાને જે ખૂણો મળ્યો એ ખૂણાને સજાવી લે છે . સજ્જન બીજાને ખૂણામાં ધકેલવાનો પ્રયત્ન કરતો નથી . સજ્જન પોતે જ્યાં હોય ત્યાં પ્રસન્ન હોય છે . 

કાંટા બીજાને વાગે છે , ફૂલ બીજાને વાગતાં નથી . થોર બીજાને નડે છે , ફૂલ બીજાને નડતાં નથી . જંગલના વૃક્ષો શિકારી પશુઓને રક્ષણ આપે છે . કોઈ પણ ફૂલ હિંસક પશુઓને રક્ષણ આપતાં નથી . ફૂલના સ્વભાવમાં નેગેટિવિટીનું નામોનિશાન નથી . ફૂલો પૂર્ણતઃ પોઝિટિવ છે . નેગેટિવ માણસોનાં બે કામ છે : એ કોઈની માટે ખરાબ બોલશે , એ કોઈની માટે પૂર્વગ્રહો પાળશે . ફૂલ ફક્ત સુગંધની વાત કરે છે . ફૂલ કેવલ સૌંદર્યનો સંવાદ રચે છે . કવિની આ પંક્તિ કમાલની છે : કોઈનું નહીં ફરિયાદી ને કોઈનું નહીં કાજી . સજ્જન માણસ બીજાની માટે આડુંઅવળું બોલતો નથી .  સજ્જન માણસ બીજાની માટે ખોટી ધારણાઓ બનાવતો નથી . સજ્જન માણસ પોતાની સજ્જનતા અખંડ રહે એનું જ ધ્યાન રાખે છે . સજ્જન માણસ અન્યને દુર્જન પુરવાર કરવાની કોશિશ કદીપણ કરતો નથી . આપણાં મોઢે પ્રશંસાના શબ્દો શોભે , આપણાં મોઢે નિંદાના શબ્દો ના શોભે . ફૂલની નીતિ બહુ સ્પષ્ટ છે . 

ફૂલની ઊંચાઈનું શિખર આવે છે : એનું નિજના રંગમાં રાતું , ખુશ્બૂભર્યું એકલું ખાતું . ફૂલ સુગંધ બનાવે છે , એ  ફૂલનો સ્વપુરુષાર્થ છે . ફૂલ સુંદરતા બનાવે છે , એ ફૂલનો સ્વપુરુષાર્થ છે . ગુલાબ પોતાની સુગંધ પોતે બનાવે છે ‌. ગુલાબ મોગરા પાસેથી કાંઈ લેતું નથી . મોગરો પોતાની સુગંધ પોતે બનાવે છે . મોગરો ગુલાબ પાસેથી કાંઈ લેતો નથી . કમળ પોતાની સુંદરતા પોતે બનાવે છે . કમળ સૂરજમુખી પાસેથી કાંઈ લેતું નથી . ફૂલની સુગંધ એ ફૂલની આપકમાઈ છે . ફૂલની સુંદરતા એ ફૂલનું સ્વ ઉપાર્જન છે . ફૂલ કોઈની પાસેથી કંઈ ચોરતું નથી . ફૂલ કોઈનાં ઘરમાંથી કાંઈ ઉઠાવતું નથી . સજ્જન કોઈની સ્પર્ધામાં આવીને સજ્જન બનવાની કોશિશ કરે છે , એવું હોતું નથી . સજ્જન પોતાની મસ્તીમાં રહીને જ પોતાની સજ્જનતાને સાચવે , સજાવે છે . સજ્જનતાની મસ્તી એ જ સજ્જનતાની તાકાત છે . 

ફૂલનો સ્વભાવ ચરમ ઉત્કર્ષ બતાવે છે ત્યારે શું થાય છે જુઓ : મસળી નાંખે કોઈ તો સામે , મહેક દે તાજી તાજી . ફૂલ કોઈની ઉપર આક્રમણ કરતું નથી . ફૂલ તો બસ , જેની પાસે જાય એને સજાવી દે છે . પરંતુ ફૂલ પાસે અમુક લોકો આવે છે તેઓ ફૂલને મસળી નાંખે છે , ફૂલને ચગદી નાંખે છે . કોઈ ફૂલની પાંખડીઓ છૂટી પાડી દેશે , કોઈ ફૂલના ચીંથરા ઉડાવી દેશે . જવાબમાં , ફૂલ ના કોઈને દઝાડે છે , ના કોઈને જખમી કરે છે . જે પોતાના હાથે ફૂલને નુકસાન કરે છે એના એ હાથને પણ ફૂલ સુગંધથી ભરી દે છે . સજ્જન સાથે દુર્જનતા થાય એવું બને છે . સજ્જન ક્યારે પણ દુર્જન સાથે દુર્જનતાવાળો વ્યવહાર કરતો નથી . તમને ખરાબ માણસ મળશે પરંતુ ખરાબ માણસ સાથે તમે ખરાબ માણસ બનીને વર્તશો એવું બનવાનું નથી . દુર્જનનો વ્યવહાર ખરાબ હશે , સજ્જનનો વ્યવહાર ખરાબ નહીં થાય . દુર્જન આડુંઅવળું ગમ્મે તેવું બોલશે , સજ્જન બોલવાની બાબતમાં પૂરેપૂરો અંકુશ જાળવશે . દુર્જનની વર્તણૂક અનુચિત હશે . પરંતુ , સજ્જન ઔચિત્ય નહીં ચૂકે . 

ફૂલ માટે જે લખાયું છે તે હકીકતમાં અન્યોક્તિ અલંકાર છે . વાક્ય ફૂલ માટે લખાયાં છે . વાત , સજ્જનની થઈ છે . ફૂલનું કામ છે , સુગંધ આપવાનું . ફૂલ સુગંધ આપતું રહેશે . સજ્જનનું કામ છે , ઉમદા વર્તન રાખવાનું અને સારાં સારાં કામ કરવાનું . સજ્જન ઉમદા વર્તન બનાવી રાખશે અને સારાં સારાં કામ કરતા જ રહેશે . 

તમારામાં સદ્ ગુણ છે , તમે સારાં કામ કરો છો . તમારા સદ્ ગુણની પ્રશંસા થાય , તમારાં સારા કામની તારીફ થાય . આ હોય છે પહેલું દૃશ્ય . તમારામાં દોષ હોય છે , તમે ભૂલ કરતા રહો છો . તમારી ભૂલની સમીક્ષા થાય , તમારે કડવું કડવું સાંભળવું પડે . આ બીજું દૃશ્ય છે . આ બહુ સાધારણ વાત છે . ગુણ હોય અને ગુણની પ્રશંસા થાય . દોષ હોય અને દોષની ટીકા થાય . ગુણ દુર્લભ છે , ગુણ મેળવવા જોઈએ , ગુણ ટકવા જોઈએ . ગુણ મળ્યા , ગુણ ટક્યા . ગુણની વાહ વાહ થઈ . દોષ હોવા ના જોઈએ , દોષને દૂર જ રાખવા જોઈએ . દોષ આવ્યા , દોષ લાંબા ચાલ્યા . દોષની ફરિયાદ થઈ ,  દોષવાનને કડક શબ્દો સાંભળવા પડ્યા . દર વખતે આવું બનતું હોય છે . 

આ સિવાય પણ બીજાં બે દૃશ્ય જોવા મળે છે . તમારામાં ગુણ છે અને તમારી પ્રશંસા થતી નથી . તમારામાં દોષ છે અને તમારી સમીક્ષા થતી નથી . તમારામાં ગુણ હોય અને તમારી પ્રશંસા ના થાય એ વખતે તમને તમારા ગુણ માટે આત્મવિશ્વાસ હોવો જોઈએ . તમારી પ્રશંસા થાય એ પછી જ તમને એમ લાગે કે હા , હું ગુણવાન્ છું . તમારી પ્રશંસા થાય નહીં તો તમને એમ જ લાગે કે મારામાં ગુણ નથી . તમે સારું કામ કરો છો એ પછી પણ તમારી પ્રશંસા થતી નથી એ વખતે તમને એમ લાગે કે મેં સારું કામ કર્યું એની કોઈને કદર જ નથી . પ્રશંસાના અભાવમાં ગુણવાન્ નારાજ થાય , પ્રશંસાના અભાવમાં સારું કામ કરનાર નારાજ થાય આ પરિસ્થિતિ કેટલી ઉચિત કહેવાય ?

તમે ચોક્કસ ગુણ મેળવ્યો , તમે ચોક્કસ ગુણનો વિકાસ કર્યો અને તમે ચોક્કસ ગુણને સ્થિર બનાવ્યો એટલે તમારી સાધના સફળ થઈ ગઈ . કોઈ પ્રશંસા કરે , કોઈ મોટિવેશન આપે એ પછી તમને તમારા ગુણ બાબતે સંતોષ મળે , તમને તમારાં સારાં કામ બાબતે સંતૃપ્તિ મળે એવું ના હોય . તમારો ગુણ તમને સંતૃપ્તિ આપે છે , ગુણની પ્રશંસા અન્યથા સિદ્ધ છે . તમારું સારું કામ તમને સંતૃપ્તિ આપે છે , સારાં કામની પ્રશંસા અન્યથા સિદ્ધ છે . કોઈ પ્રશંસાને કારણે ગુણવાન્ હોતું નથી , કોઈ પ્રશંસાને કારણે સારાં કામ કરતું નથી . ગુણ મેળવવો એ ઉત્તમ પ્રવૃત્તિ છે માટે ગુણ મેળવવામાં આવે છે . સારું કામ કરવું એ ઊંચી ગુણવત્તા છે માટે સારું કામ કરવાનું છે . પ્રશંસા ન થઈ આ એક મુદ્દો પકડી રાખીએ અને ગુણસંપન્ન હોવા છતાં પ્રશંસાના વિરહમાં નારાજ રહીએ , સારા શબ્દોમાં વખાણ ન થયા આ એક કારણને મોટું બનાવીએ અને સારું કામ કર્યું હોવા છતાં , વખાણના વિયોગમાં દુઃખાર્ત થઈએ આ વલણ વ્યાજબી નથી . તમારામાં ગુણ છે એ અગત્યનું છે , ગુણના વખાણ થાય એ અગત્યનું નથી . તમે સારું કામ કર્યું એ અગત્યનું છે . સારાં કામની તારીફ થઈ કે નહીં એ અગત્યનું નથી . તમારા ગુણ અને તમારાં સત્કાર્યની બાબતમાં તમારો આત્મવિશ્વાસ પ્રચંડ હોવો જોઈએ . તમારી ગુણવત્તાને તમે કોઈના અભિપ્રાય પર આધારિત બનાવી દો એ ન ચાલે . 

અમુક લોકો કડવું બોલવા માંગતા નથી . અમુક લોકો તમને ઠપકો આપવા માંગતા નથી . તમને કોઈ મોઢામોઢ કંઈ કહી રહ્યું નથી . તમારામાં કોઈ દોષ છે એવું કોઈ તમને સમજાવતું નથી . તમને કોઈએ કંઈ કહ્યું એ વખતે તમે આર્ગ્યુમેન્ટ કરીને એને ચૂપ કર્યા છે આથી હવે તમને કોઈ કશું કહી રહ્યું નથી . તમને કોઈ કંઈ કહેવા આવે છે એ વખતે તમે રડવા બેસી જાઓ છો , ઝગડવા બેસી જાઓ છો આથી કોઈ તમને કશું કહેવા તૈયાર જ નથી . તમને તમારી ભૂલ કોઈએ બતાવી એ વખતે તમે એને એની દસ ભૂલ સામે બતાવી . હવે તમને તમારી ભૂલ કોઈ બતાવતું નથી . તમે વ્યવસ્થા જ એવી બનાવી લીધી કે તમને તમારી ભૂલ કોઈ કહે જ નહીં . તમારામાં કોઈ દોષ છે એવું કોઈ બોલતું નથી . તમે કોઈ ભૂલ કરો છો એવું કોઈ કહેતું નથી . તમે આ ખોટું કરો છો એમ કહેવાની કોઈની હિંમત નથી . તમારે જે કરવું હોય એ તમે કરી શકો છો . તમને કોઈ રોકવાવાળું નથી , ટોકવાવાળું કોઈ નથી . માહોલ એવો છે કે બધા તમારી પ્રશંસા જ કરે છે , તમારી ભૂલની ચર્ચા કોઈ કરતું જ નથી . વાતાવરણ એવું છે કે તમે બહુ સારા માણસ છો એવું જ બધા બોલ્યા કરે છે , તમે વિચિત્ર માણસ છો એવું કહેવાવાળું કોઈ રહ્યું જ નથી . 

કહાની હવે શરૂ થાય છે . તમારી ભૂલની ચર્ચા તમારી સામે થતી નથી , તમારા દોષની વિચારણા તમારી સમક્ષ થતી નથી , તમારે જે ના કરવું જોઈએ એ તમે કરો છો શું કામ ? આવો પ્રશ્ન કોઈ ઉઠાવતું નથી . આને લીધે તમે એવું માની લીધું છે કે તમારામાં  કોઈ દોષ છે નહીં , તમારા હાથે કોઈ ભૂલ થતી નથી . યાદ રાખજો , તમારામાં દોષ છે એવું કોઈ કહેતું નથી એનો અર્થ એ નથી કે તમારામાં દોષ નથી . તમારામાં દોષ હોઈ શકે છે . તમે ભૂલ કરી રહ્યા છો એવું કોઈ બોલ્યું ન હોય એનો અર્થ એ નથી કે તમે ભૂલ નથી કરી રહ્યા . બની શકે છે કે તમારા હાથે કોઈ ભૂલ થઈ રહી હોય . તમારામાં દોષ છે એ તમને પોતાને યાદ હોવું જોઈએ . બીજા આવીને કહી જાય એ પછી તમને સમજાય કે તમારામાં દોષ છે એ કેવું વિચિત્ર કહેવાય ? 

તમારામાં ગુણ હોય અને તમારા ગુણની પ્રશંસા ના થાય એનો અર્થ એ નથી કે તમારામાં ગુણ નથી . તમારામાં દોષ હોય અને તમારા દોષની સમીક્ષા ન થાય એનો અર્થ એ નથી કે તમારામાં દોષ નથી . પોતાના ગુણ બાબતે આત્મવિશ્વાસ રાખવો જોઈએ અને પોતાના દોષ બાબતે આત્મજાગૃતિ રાખવી જોઈએ . બીજા કંઈક કહેશે એના પર નિર્ભર રહેવાની કોઈ જરૂર નથી . તમારે જે સાંભળવું છે એ સાંભળવા ના મળે , તમારે જે નથી સાંભળવું એ સાંભળવા ના મળે ત્યારે સંભાળજો .

વર્ષો પહેલાં આપણાં દેરાસરોમાં પૂજાઓ ભણાવાતી . પૂજાઓમાં ફક્ત ભગવાનનાં જ પદો હોય . દેવીદેવતાઓનાં નામોનિશાન ન હોય . ફક્ત અને ફક્ત ભગવાનનાં ગુણગાન કરતી પૂજાઓ વર્ષો વર્ષો સુધી દેરાસરમાં ગવાતી રહી અને પૂજાઓ જ જૈનશાસનનાં મુખ્ય અનુષ્ઠાનનું સ્થાન જાળવતી રહી . ધીમે ધીમે પૂજનો આવ્યાં અને વધ્યાં . શરૂઆતમાં પૂજનો એવાં હતાં જેમાં ભગવાન્ હોય અને ભગવાનની સાથે વિવિધ દેવીદેવતા માટેના મંત્રોચ્ચાર પણ હોય . આ પૂજનોને લીધે પૂજાઓ ઓછી થઈ ગઈ . ખરી સમસ્યા હવે આવી . પૂજનોને કારણે પૂજાઓ ઓછી થઈ એ પછી હવે એવું થયું છે કે દેવી-દેવતાઓની મુખ્યતાવાળા પૂજનને કારણે ભગવાનની મુખ્યતાવાળા પૂજનો ઓછા થઈ રહ્યાં છે . સરવાળે આપણે જે અનુષ્ઠાનો કરીએ છીએ એમાં ભગવાન્ પર ફોકસ ઓછું હોય છે અને દેવીદેવતા પર ફોકસ વધારે હોય છે એવી પરિસ્થિતિ બની રહી છે . ભગવાનની ભક્તિનું અનુષ્ઠાન હોય તો અનુષ્ઠાનમાં ભગવાન્ જ મુખ્ય રહે તેનું ધ્યાન આપણે રાખવાનું હોય . નામ ભગવાનનું હોય અને ફોકસ ભગવાનને બદલે દેવી-દેવતા ઉપર વધારે હોય , એ ગડબડ કહેવાય .

આપણે ધર્મ કરીએ છીએ કારણ કે ધર્મ ભગવાને આપ્યો છે . ધર્મ દેવીદેવતાઓએ નથી આપ્યો . ધર્મતીર્થની સ્થાપના ભગવાન્ જ કરે છે . કોઈ દેવીદેવતા ધર્મતીર્થની સ્થાપના કરતા નથી . જો હોવે મુજે શક્તિ ઇસી , સવિ જીવ કરું શાસન રસી , આ ભાવનાનાં સ્પંદનો જે રીતે ભગવાનમાં હોય છે એ રીતે કોઈ દેવીદેવતાઓમાં હોતા નથી . આપણે સામાયિક પ્રતિક્રમણ આદિ આરાધના કરીએ છીએ . એ આરાધના ભગવાને શીખવાડી છે . એ આરાધના કોઈ દેવીદેવતાએ શીખવાડેલી નથી . આપણે તપત્યાગ કરીએ છીએ એ તપત્યાગ આપણા ભગવાને આચરેલા છે , કોઈ દેવીદેવતા તપ ત્યાગ આચરતા નથી . આપણા ધર્મનું લક્ષ્ય મોક્ષ છે . મોક્ષમાં ફક્ત ભગવાન્ વસે છે . મોક્ષમાં કોઈ દેવીદેવતા વસતા નથી . આપણે જે ધર્મ કરીએ છીએ એમાં ભગવાનની પૂજા કરવાની હોય છે અને દેવીદેવતાનું ઔચિત્યભાવે સન્માન કરવાનું હોય છે . જેટલું માન સન્માન ભગવાનને મળે એટલું જ માન સન્માન દેવીદેવતાને મળે એ દૃશ્ય અજુગતું છે . જેટલું માન સન્માન ભગવાનને મળે એના કરતાં વધારે માનસન્માન દેવીદેવતાને મળે એ દૃશ્ય અસ્વીકાર્ય છે . આપણે ચાર ગતિમાંની એક ગતિ તરીકે દેવગતિને સ્વીકારીએ છીએ . દેવીદેવતાઓને વીતરાગ ભગવાન્ માટે ભક્તિ હોય છે એ પણ આપણે સ્વીકારીએ છીએ . આપણી ભક્તિ ભગવાન્ માટે ઓછી હોય અને દેવી દેવતા માટે વધારે હોય એવી માનસિકતા આપણે સ્વીકારતા નથી . જે ધર્મનો સાચો જાણકાર છે તે ભગવાન્ ઉપર જ કેન્દ્રિત હોય છે .

ભગવાન કેન્દ્રમાંથી હટી ગયા એવું જે દિવસે બનશે એ દિવસે દેવીદેવતાઓ આપણી સામે જોવાનું છોડી દેશે . દેવી દેવતાઓ માટે તમે સાધર્મિક છો . સાધર્મિકનું સન્માન સાધર્મિક કરે એ રીતે દેવી દેવતા આપણી માટે આત્મીયતા રાખે છે . દેવી દેવતાઓ સ્વભાવે વત્સલ હોય છે . એમની પાસેથી કશુંક મળતું હોય એવી સંભાવનાને નકારી શકાય નહીં . પરંતુ એમની પાસેથી કશુંક મળે છે એટલે એમની સાથે સ્વાર્થ ભરેલો સંબંધ રાખવો આ દૃષ્ટિકોણ ખોટો . દેવીદેવતાને રાજી રાખવાથી કંઈક મળે છે માટે દેવીદેવતાને રાજી રાખો આવું વિચારવાનું હોય નહીં . દેવીદેવતા જે ભગવાનના ભગત છે એ ભગવાનના ભગત આપણે પણ છીએ આ રીતે વિચારવાનું હોય . જે ચમત્કારી ગણાય છે , જે મહાપ્રભાવશાળી ગણાય છે , જે જાગૃત અને હાજરાહજૂર ગણાય છે એ દેવીદેવતા ભગવાનનાં ચરણોમાં મસ્તક નમાવતા હોય છે . તો ભગવાનનું સ્થાન કેટલું મોટું ગણાય ? સમજાય છે તમને ?

દેવી-દેવતા જેમની પૂજા કરતા હોય છે એ આપણા ભગવાન્ છે . આપણી સમક્ષ ભગવાન્ હોય અને દેવીદેવતા પણ હોય ત્યારે આપણું કર્તવ્ય એ છે કે આપણે ભગવાનને વધારે આદર આપીએ , ભગવાનને વધારે સમય આપીએ . અમુક લોકોની આદત એવી થઈ ગઈ છે કે ભગવાન કરતાં વધારે સમય દેવીદેવતાને આપે છે . ભગવાનની પૂજાને પાંચ મિનિટ મળે અને દેવી-દેવતાનાં અનુષ્ઠાનને ખાસ્સોબધો સમય મળે એવા પૂજાપૂજનોમાં ભગવાન્ હાજર હોવા છતાં ભગવાન્ ગૌણ બની જતા હોય છે . આપણી સામે ભગવાન્ હોય અને ભગવાન્ જ ગૌણ બની જતા હોય એવું થાય ત્યારે વીતરાગ તત્ત્વની આરાધનાને ધક્કો લાગે છે .

મોટાભાગના લોકોને દેવી દેવતામાં જ રસ પડે છે . એમને વીતરાગ તત્ત્વની આરાધના શું છે એ સમજાતું પણ નથી અને સમજવું પણ નથી . દેવી દેવતાને વધારે પડતું મહત્ત્વ આપવાના ચક્કરમાં આપણે જૈન તરીકેનો આપણો દરજ્જો ભૂલી જતાં હોઈએ છીએ . જૈન આત્મા માટે ધર્મ કરે છે . જૈન મોક્ષ પામવા માંગે છે . કોઈ દેવીદેવતા મોક્ષ આપી દેતા હોય એવું ક્યારે બન્યું છે ? વિચારજો . કોઈ દેવી દેવતા ધર્મ કરાવતા હોય એવું બને છે ? વિચારજો . દેવીદેવતાનાં અસ્તિત્વનો ઇનકાર નથી કરવો . દેવીદેવતાની સહાયક શક્તિનો અસ્વીકાર પણ નથી કરવો. વંદિત્તુમાં તો લખ્યું જ છે : સમ્મદ્દિઠ્ઠી દેવા દિન્તુ સમાહિં ચ બોહિં ચ ।

વાત ફક્ત એટલી જ છે કે જે ઊંચાઈ પર ભગવાન્ બેઠા છે એ ઊંચાઈ પર કોઈ દેવી દેવતા પહોંચી શક્યા નથી એ યાદ રહેવું જોઈએ . જે ભગવાન્ પાસેથી મળે છે એ કોઈ દેવીદેવતા પાસેથી મળતું નથી એવો વિશ્વાસ આકંઠ હોવો જોઈએ . લોકો આવે છે પોતાનો સ્વાર્થ લઈને . લોકો આવે છે પોતાની ક્ષુલ્લકતા લઈને . લોકો આવે છે પોતાનું અજ્ઞાન લઈને . દેવીદેવતાઓ આપણને નિઃસ્વાર્થ બનવાનું શીખવતા નથી . દેવીદેવતાઓ આપણને ક્ષુલ્લકતામાંથી બહાર લાવતા નથી . દેવીદેવતાઓ આપણા ખોટા વિચારોને અટકાવતા નથી . નિઃસ્વાર્થ બનવાનું ભગવાન્ શીખવે છે . ક્ષુલ્લકતામાંથી બહાર લાવે છે ભગવાન્ . ખોટા વિચારોને ખતમ કરે છે ભગવાન્ . સ્વાર્થને સિદ્ધ કરવા માટે દેવીદેવતા છે પરંતુ સ્વાર્થથી મુક્ત બનવા માટે ભગવાન્ છે . ભગવાન આપણી માટે સર્વોચ્ચ પદાસીન પરમાત્મા છે . દેવીદેવતા આપણી માટે સાધર્મિક છે .

પરમાત્માની પૂજા હોય . સાધર્મિકનો આદર હોય . પરમાત્મા સર્વજ્ઞ છે . સાધર્મિક સર્વજ્ઞ નથી . પરમાત્મા વીતરાગ છે . સાધર્મિક વીતરાગ નથી . પરમાત્મા વિશ્વવંદનીય છે . સાધર્મિક વિશ્વવંદનીય નથી . પરમાત્માનું પુણ્ય અનંત છે . સાધર્મિકનું પુણ્ય સીમિત છે . પરમાત્મા સાથે જોડાયેલું છે તીર્થંકર નામ કર્મ . સાધર્મિક સાથે તીર્થંકર નામ કર્મ જોડાયેલું નથી , સમજી શકાય છે . આજકાલ ઘણા બધા લોકોને જોડવા માટે દેવીદેવતાઓ ઉપર ફોકસ રાખીને અનુષ્ઠાનો યોજવામાં આવે છે . આ અનુષ્ઠાનમાં દેવી-દેવતાને જે માન સન્માન આપવામાં આપે છે એ જોઈને આપણને આ દેવી-દેવતાઓ ભગવાન્ જેવા જ છે એવી ભ્રમણા થવા લાગે છે . આવી ભ્રમણામાં પડવા જેવું નથી .

સમાજમાં અજ્ઞાની લોકો વધારે હોય છે . અજ્ઞાની લોકોને દેવીદેવતામાં જ વધારે રસ પડતો હોય છે . આપણે અજ્ઞાની બની રહીએ અને દેવીદેવતામાં અટકેલા રહીએ , આ પહેલું ઑપ્શન છે . આપણે અજ્ઞાની બની રહેવાને બદલે જ્ઞાનની દિશામાં આગળ વધીએ અને વીતરાગ ભગવાનની તુલનામાં બીજા કોઈ દેવીદેવતા આવી જ ના શકે એવી સ્પષ્ટ માનસિકતા રાખીએ એ બીજું ઑપ્શન છે . પહેલા ઑપ્શનમાં ભગવાનની ઉપેક્ષાના ચાન્સ બનેલા રહે છે . બીજા ઑપ્શનમાં ભગવાનની ઉપેક્ષાના કોઈ ચાન્સ નથી . જે ભગવાનની ઉપેક્ષા કરે એ ભગવાનનો ભગત નથી . જે ભગવાનની ઉપેક્ષા ન કરે એ જ ભગવાનનો ભગત છે .

તમે લાંબા સમયથી કોઈ એક કામ કરી રહ્યા છો તો તમને એ કામ તમારા કબજામાં છે એવું લાગે છે . તમે લાંબા સમયથી કોઈ વ્યક્તિ સાથે જોડાયેલા છો તો તમને એમ લાગે છે કે એ વ્યક્તિનાં મનમાં તમારી માટે એકદમ ખાસ જગ્યા છે . તમે લાંબા સમયથી કોઈ એક પૉસ્ટ ઉપર છો તો તમને એમ લાગે છે કે એ પૉસ્ટ પર તમારો અધિકાર છે . તમે લાંબા સમયથી એકહથ્થુ સંચાલન કર્યું છે તો તમને એમ લાગે છે કે તમારા સિવાય સંચાલનમાં બીજું કોઈ જોડાઈ જ ન શકે . પઝૅશન એટલે શું ? તમને સમજાઈ ગયું હશે . તમે જ્યાં બેઠા છો ત્યાં તમારા સિવાય બીજું કોઈ બેસી ના શકે એવું તમે માની લીધું છે એ જ તમારું પઝૅશન છે . તમને જે મળ્યું છે એ તમારા સિવાય બીજા કોઈને મળવું ન જોઈએ એવી તમારી માનસિકતા હોય એને પણ પઝૅશન જ કહેવાય . 

તમે બુદ્ધિશાળી છો પરંતુ તમને એમ લાગે છે કે તમારા જેટલું બુદ્ધિશાળી બીજું કોઈ છે જ નહીં , આ છે પઝૅશન . સમજો કે તમારા જેટલું બુદ્ધિશાળી કે તમારા કરતાં વધારે બુદ્ધિશાળી કોઈ ઉપસ્થિત થાય તો તમારાથી એ સહન ન થાય . આ જે સહનશક્તિનો અભાવ છે તે પઝૅશન છે . તમારી પાસે ઘર છે .  એ ઘરમાં તમે રહો છો . હવે એ ઘરમાં બીજું કોઈ રહેવા આવે તો જે પાછળથી રહેવા આવ્યો છે એ આ ઘરમાં શું કામ રહેવા આવ્યો છે એવો પ્રશ્ન થયા કરે , એ ઘરમાં કેવી રીતે રહેવા આવી ગયો એની પીડા થયા કરે , આ પ્રશ્ન અને આ પીડા એ જ પઝૅશન . તમે જે નક્કી કર્યું છે એ પ્રમાણે જ થવું જોઈએ એવું તમને લાગે છે . હવે , તમે નક્કી કર્યું એના કરતાં કંઈક જુદું થવાનું છે એવું તમને દેખાય અને એનાથી તમને ખોટું લાગે છે . આ ખોટું લાગવાનું વલણ જે આવ્યું તે પઝૅશન . 

તમે રોટલી સરસ બનાવો છો એટલે તમારાં મનમાં નક્કી થઈ જાય કે તમારા સિવાય બીજા કોઈને રોટલી બનાવતાં આવડતું નથી . હવે બીજો કોઈ આવે છે અને રોટલી બનાવવામાં ઇન્ટરેસ્ટ લે છે ત્યારે તમારા પેટમાં તેલ રેડાય છે . તમારા સિવાય બીજું કોઈ રોટલી બનાવવા આવે અને તમારા સિવાયનું કોઈ માણસ તમારા કરતાં વધારે સારી રોટલી બનાવી જાય એની માટે તમે તૈયાર નથી . તમે એમ ચાહો છો કે રોટલી ફક્ત તમે જ બનાવશો . તમને એમ લાગે છે કે રોટલી ફક્ત તમારા હાથે સારી બને છે . બીજા કોઈના હાથમાં રોટલી બનાવવાનું કામ ગયું એ તમને ગમે નહીં . એના હાથે રોટલી ખરાબ બને તો તમે રાજી થાઓ . એના હાથે રોટલી સારી બને તો તમને અસલામતી થવા લાગે . આ છે પઝૅશન . જિંદગીભર તમે જ રોટલી બનાવ્યા કરશો તો આરામ ક્યારે કરશો ? તમારા સિવાય બીજા કોઈ રોટલી બનાવતા શીખશે નહીં તો તમારી ગેરહાજરીમાં લોકોની માટે રોટલી કોણ બનાવશે ? રોટલી તો હું જ બનાવીશ આવી જે માનસિકતા છે એ પઝૅશન છે . રોટલીનો દાખલો સમજવા પૂરતો છે . રોટલી શબ્દને પકડીને ઉહાપોહ કરવાની જરૂર નથી . તમે મુદ્દો સમજ્યા વગર ફક્ત રોટલી શબ્દ પકડીને ખળભળાટ મચાવો એ પણ પઝૅશન છે . 

પઝૅશન ખુરશીનું પણ હોય છે . પઝૅશન જવાબદારીનું પણ હોય છે . પઝૅશન સંબંધનું પણ હોય છે . પઝૅશન રોટીનું , કપડાંનું અને મકાનનું પણ હોય છે . તમે માની લો છો કે અમુક વસ્તુ તમારા કબજામાં છે . પછી તમે માની લો છો કે જે મારા કબજામાં છે એ મારા કબજામાંથી જતું રહેશે તો ગડબડ થઈ જશે . તમે જે જે માની લીધું છે ને , એ પઝૅશનને લીધે માની લીધું છે . બાકી એવું માની લેવાની જરૂર હતી જ નહીં . તમે માની લીધું એટલે તમે ફસાઈ ગયા . તમે જે માની લીધું છે એ મુજબ તમે વિચાર બનાવશો . તમે જે માની લીધું છે એ વ્યાજબી હોત તો તમે જે વિચાર બનાવો તે પણ વ્યાજબી હોત . તમે જે માની લીધું છે એ વ્યાજબી હોય જ નહીં તો તમે જે વિચાર બનાવો એ પણ વ્યાજબી તો હોય જ નહીં ને . સીધી વાત છે . 

તમે પઝૅશન રાખો છો તો તમારા વિચાર ખોટા બને છે . તમારી સાથે જે લોકો છે એમાંથી કોઈ જો પઝૅશન રાખે છે તો એના વિચારો પણ ખોટા બની જાય છે . પઝૅશન શું છે એ સમજવાનું સહેલું નથી  . પઝૅશનમાંથી બહાર આવવું ઘણું જ અઘરું છે . તમે કોઈપણ બાબતને લઈને તમારાં મનમાં પઝૅશન ન બનાવો એ સાધનાની પહેલી શરત છે . બીજી શરત વધારે અગત્યની છે : જે પઝૅશનમાં ફસાયા છે એ પોતાનાં પઝૅશનમાંથી બહાર આવી શકવાના નથી . તમારી આસપાસમાં જે પણ લોકો છે એમનું પોતપોતાનું પઝૅશન નિશ્ચિત છે . કંઈ વ્યક્તિને શેનું પઝૅશન છે એ જોવાનું શીખી લો . જેણે જેની સાથે વધારે સમય વિતાવ્યો હશે એને એનું પઝૅશન હશે . એને કશુંક પકડી રાખવું હશે , એને કશુંક પોતાના હાથમાં રાખવું હશે , એને કશુંક પોતાનાં વર્ચસ્વમાં રાખવું હશે . એ જેને પકડી રાખવા માંગે છે એ જ એનું સુખ છે . એ જેને પોતાના હાથમાં રાખવા માંગે છે એનાથી જ એને રાજીપો મળે છે . એ જેને પોતાનાં વર્ચસ્વમાં રાખવા માંગે છે એ રીતે કરવાથી જ એનો હોંસલો બુલંદ રહેવાનો છે . તમારાં કારણે એનાં પઝૅશનમાં અડચણ ઊભી થશે એનાથી એ રઘવાયો બનશે . જેનું જેનું પઝૅશન તમારા લીધે ડિસ્ટર્બ થાય છે તે તમારી વિરુદ્ધમાં જતો રહે છે .

શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનને અચ્છંદક તાપસ મળ્યો હતો . એ પઝૅશનનો દર્દી હતો . એને લાગતું હતું કે ભવિષ્યવાણી હું જ કરી શકું , મારા સિવાય બીજા કોઈને ભવિષ્યવાણી કરતાં આવડે જ નહીં . એણે જોયું કે ભવિષ્યવાણી ઉપરની મારી મૉનૉપૉલી શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનનાં કારણે તૂટી રહી છે . એણે મહાવીર સ્વામી ભગવાનને પોતાના દુશ્મન સમજી લીધા . ભગવાને એનું કશું બગાડ્યું નહોતું . ભગવાને એના વિરોધમાં એક પણ શબ્દ કહ્યો ન હતો . ભગવાને એને નુકસાન નહોતું કર્યું , ધક્કો નહોતો માર્યો . છતાં એ તાપસ ભડકી ગયો હતો . કારણ કે ભવિષ્યવાણી કરવી આ પ્રવૃત્તિ ઉપર અચ્છંદક તાપસનું પઝૅશન હતું .

જેનું જે વિષયમાં પઝૅશન હોય છે , એ વિષયમાં આપણે હસ્તક્ષેપ કરીએ ત્યારે એને અસલામતીની લાગણી થાય છે . એ વિરોધ કરે છે . એ કાવાદાવા રચે છે . કોઈ કામ હાથમાં લો , કોઈ જગ્યા લો કે કોઈ જવાબદારી સ્વીકારો ત્યારે એ કામ , એ જગ્યા કે એ જવાબદારી ઉપર કોઈએ પઝૅશનની લાગણી બનાવી લીધી છે કે નહીં એ પહેલેથી ચકાસી લેજો . જેની પર કોઈનું પઝૅશન હોય એની સાથે જોડાતાં પહેલાં લાખ વાર વિચાર કરજો . સમજ્યા વિના જોડાઈ જશો એ પછી શું થવાનું છે એ પાક્કું છે :  જેણે પઝૅશન રચી લીધું હશે એ તમારાં કારણે હેરાન થતો રહેશે અને એનાં પઝૅશનનાં કારણે તમે હેરાન થતાં રહેશો . ભગવાન્ અચ્છંદક તાપસનાં પઝૅશનનાં કારણે હેરાન ના થયા કારણ કે એ ભગવાન્ હતા . આપણે ભગવાન્ નથી એ આપણે યાદ રાખવું જોઈએ .

જે જેનાથી સંપન્ન હોય છે એને એનું પઝૅશન હોય છે . ધનસંપન્નને ધનનું પઝૅશન હોય છે . કલાસંપન્નને કલારચનાનું પઝૅશન હોય છે . શેઠને શેઠાઈનું અને નોકરને નોકરીનું પઝૅશન હોય છે . ગાયકને ગાવાનું , કારભારીને કારભારનું , અધ્યાપકને અધ્યાપનનું , વક્તાને બોલવાનું અને નેતાને નેતાગીરીનું પઝૅશન હોય છે . સાસુને ઘરનું અને વહુને પતિનું પઝૅશન હોય છે . પઝૅશનનો મામલો બહુ પેચીદો છે . કોનું પઝૅશન કેવી રીતે ડિસ્ટર્બ થાય છે એ તરત સમજાતું નથી અને સમજાય છે ત્યારે મોડું થઈ ગયું હોય છે .

અમુક લોકોનો સ્વભાવ હોય છે , ગુસ્સો કરવાનો . એમને વાતે વાતે ગુસ્સો આવતો હોય છે . એ ગુસ્સામાં શું બોલશે , કાંઈ નક્કી નહીં . એ ગુસ્સામાં કેવો વર્તાવ કરશે , કાંઈ અંદાજ ના આવે . એમની સામે જે આવે એની ઉપર એ ચિડાય છે . એમની લપેટમાં જે આવે છે , એની ધોલાઈ થતી હોય છે . એમણે અત્યાર સુધી જેમની જેમની પર ગુસ્સો કર્યો છે , તે લોકો એમનાથી સાચવીને રહે છે . ગુસ્સો કરનાર ઉપર કોઈને પ્રેમ ઉભરાતો નથી . ગુસ્સો કરનાર કડવો ગણાય છે . એનાથી દૂર રહેવાનું વલણ સહુ કોઈ અપનાવે છે . હવે વાત છે તમારી . આવા ગુસ્સાખોર માણસને મળવું જ ના પડે એવી પ્રભુને પ્રાર્થના . પરંતુ આપણું ધાર્યું થતું નથી . ક્યારેક આવા લોકોને મળવું પડે છે . આવા લોકોની સાથે થોડાક કલાક કે થોડા દિવસો વિતાવવા પડે છે . એ ભાગ્યશાળીનું  વર્તન કેવું હશે એનો કોઈ અંદાજ આપણને હોતો નથી . તે ગુસ્સો કરશે એ પાક્કું છે . આપણે આપણા તરફથી શું કરવાનું છે એમાં સ્પષ્ટ રહેવાનું . 

જે માણસ સતત ગુસ્સો કર્યા કરતો હોય , ઘણો ગુસ્સો કરતો હોય એને ભૂતકાળમાં જરૂરથી કોઈ મોટું દુઃખ સહન કરવું પડ્યું હશે . એ દુઃખ એનાથી સહન નહીં થયું હોય . એ અંદરથી તૂટી ગયો હશે . દુઃખના દિવસો વીતી ગયા પછી પણ દુઃખના લિસોટા એનાં મનમાં બનેલા રહ્યા હશે . એનું એ દુઃખ ગુસ્સો બનીને બહાર આવતું હોય એવું બની શકે છે . તમને ગુસ્સો દેખાય છે . તમને એની સાથે ભૂતકાળમાં શું થયું છે , એ નથી દેખાતું . જેનામાં ઘણો ગુસ્સો છે એ ભૂતકાળથી ઘવાયેલો માણસ છે . જ્યાર સુધી એના જૂના જખમો ભૂંસાશે નહીં , એ ગુસ્સો કરતો રહેવાનો છે . ગુસ્સો કરનારી વ્યક્તિને દૂરથી જોઈએ છીએ તો એની મજાક કરવાનું સૂઝે છે . તમારી પર એ ગુસ્સો કરતો હોય અને તમને ગુસ્સો આવ્યો ન હોય એ વખતે તમે એ ગુસ્સો કરનાર વ્યક્તિના મુકાબલે સંતુલિત અવસ્થામાં છો . આથી તમે સામો ગુસ્સો કરવાને બદલે થોડી જુદી હરકત કરો છો . જેણે ગુસ્સો કર્યો છે , જે ગુસ્સો કરી રહ્યો છે એની તમે મજાક ઉડાવો છો . મજાક ઉડાવવા દ્વારા તમે એને એવો અહેસાસ આપો છો કે તું કમજોર માણસ છે , નબળો માણસ છે આથી તને ગુસ્સો આવે છે . ભલે , તને ગુસ્સો આવ્યો પણ જોઈ લે . મને તો ગુસ્સો આવ્યો જ નથી . જેને ઘણો ગુસ્સો આવે છે એની મજાક કરવાને બદલે એની માટે દયા અને સહાનુભૂતિની લાગણી બનાવો . દયાની લાગણી તમને હંસીમજાકમાંથી બહાર લઈ આવશે . ગુસ્સો કરનારની મજાક ઉડાવીએ એ આપણી પહેલી ભૂલ હોય છે .

 જે માણસ ગુસ્સો કરવા માટે મજબૂર છે એ માણસ માટે તમારાં મનમાં દયાના ભાવ હશે નહીં તો તમે એ માણસ સાથે જે પણ કરશો એમાં ભોગવવાનું તમારે જ છે . તમે ગુસ્સો કરનાર વ્યક્તિને શિખામણ આપવા જશો તો એ તમારી પર નવેસરથી ગુસ્સો કરશે . તમે ગુસ્સો કરનાર વ્યક્તિને દલીલ કરીને ચૂપ કરવા જશો તો એ ચૂપ થવાનો નથી . એ નવા નવા મુદ્દા ઉછાળ્યા કરશે . ગુસ્સો કરનાર જે પણ સાંભળે છે એના જવાબમાં એને કંઈ બોલવું જ હોય છે . ગુસ્સો કરનાર સાથે દલીલબાજી કરવા બેસી જઈએ એ આપણી બીજી ભૂલ હોય છે .

ગુસ્સાનો જવાબ ગુસ્સાથી આપી શકાય નહીં . ગુસ્સાને શાંત પાડવો હોય ત્યારે એક જ કામ કરવું પડે . ગુસ્સાનો જવાબ શાંતિથી આપવો પડે . જવાબ ના આપીએ એ પણ શાંતિ છે . જવાબ આપવો જરૂરી બને ત્યારે જવાબ જણાવી દઈએ પણ અભિવ્યક્તિમાં ક્રોધને લાવીએ નહીં એ પણ શાંતિ છે . ગુસ્સો કરનારને હરાવવો જોઈએ એવું ક્યાંય લખ્યું નથી . ગુસ્સો કરનાર ગુસ્સો કરે છે એ એનો રોગ છે . ગુસ્સો કરનાર ઉપર સામો ગુસ્સો કરવાથી એનો રોગ વધવાનો છે . એટલું જ નહીં જે રોગ એને લાગુ પડ્યો છે એ રોગ તમને પણ લાગુ પડી જશે . તમે ગુસ્સો કરનાર વ્યક્તિ ઉપર ગુસ્સો કરશો તો ગુસ્સાના મામલામાં એ તમારાથી સિનિયર છે એટલે એ જીતશે અને ગુસ્સાના મામલામાં તમે એનાથી જુનિયર છો એટલે તમે હારશો . ગુસ્સો કરનાર ઉપર આપણે ગુસ્સો કરવા માંડીએ એ આપણી ત્રીજી ભૂલ હોય છે .  

સાધારણ જીવન વ્યવહારમાં એવું બને છે કે ગુસ્સો કરનારને સામો ગુસ્સો કરીને આપણે ઠંડો પાડીએ . પરંતુ તમે સાધક છો . સાધના કરી રહ્યા છો . કોઈ તમારી પર ગુસ્સો કરે છે , એના ગુસ્સાના જવાબમાં તમારા તરફથી ગુસ્સો થવા દેવાનો નથી . જે સામા માણસ પર ગુસ્સો કરે છે એ શક્તિશાળી છે એવું નથી . જે સામા માણસનો ગુસ્સો સહન કરી લે છે એ શક્તિશાળી છે . તમે સામા માણસને સાદી સરળ ભાષામાં ફક્ત યાદ કરાવી શકો છો કે તું ગુસ્સામાં છે . એ યાદ કરાવતી વખતે પણ , તમે પોતે ગુસ્સામાં ન હો , એ બહુ જરૂરી હોય છે . તમને પોતાને યાદ હોય કે સામો માણસ ગુસ્સામાં છે અને એના ગુસ્સાની સામે મારે ગુસ્સો કરવાનો નથી , આનાથી પરિસ્થિતિ સરળ બની જાય છે . ઝેરથી ઝેર ઉતરતું હશે ,  લોઢાથી લોઢું કપાતું હશે . ક્રોધની સામે ક્રોધ કરવાથી ક્રોધ ઓછો થતો નથી . કોઈ ક્રોધ કરનાર ઉપર તમે ક્રોધ કરીને જીત્યા , ત્યારે જીત ક્રોધની જ થઈ છે , તમારી નહીં : આવું સુવાક્ય ક્યાંક વાંચ્યું હતું . 

સામો માણસ ક્રોધ કરે અને આપણે ક્રોધ ના કરીએ આમાં આપણે કમજોર દેખાઈએ છીએ . વાત સાચી છે . સામો માણસ ગુસ્સામાં હોય અને આપણે ગુસ્સામાં ન આવીએ આમાં આપણી હાર થઈ જશે એવું લાગે છે . વાત સાચી છે . મોટેભાગે એવું જ થતું આવ્યું છે કે સામો માણસ ક્રોધ કરે એના જવાબમાં આપણે ક્રોધ કરીએ એટલે પેલો ઠંડો પડી જાય . આપણે આ પોલિસીથી જ ચાલતા આવ્યા છીએ . આ પોલિસીથી હારજીત નક્કી થાય છે . આ પોલિસીથી માનસિક શાંતિનો માર્ગ ખૂલતો નથી . ક્યારેક આપણા ક્રોધને કારણે સામે માણસ ઠંડો પડે  અને ક્યારેક સામા માણસના ક્રોધને કારણે આપણે ઠંડા પડીએ . જીવનભર આ વહેવાર ચાલતો જ રહે છે . 

સાધના અલગ વસ્તુ છે . સાધનામાં તમે પોતાની જાતને સૂચના આપી છે કે મારે દ્વેષની જંજાળમાં પડવું નથી . આથી તમે સાધનામાં સહન કરવાનો રસ્તો અપનાવો છો . સહન કરવાનો રસ્તો અહિંસક સત્યાગ્રહ જેવો છે . સામો માણસ તકલીફ આપીઆપીને થાકી જશે ત્યાર સુધી આપણે રાહ જોતા રહીશું . ગુસ્સો કરનારો ગુસ્સો કરીકરીને થાકી જશે એ પછી એ ગુસ્સો કરવાનું છોડી દેશે એવો આશાવાદ .  પ્રભુ મહાવીરે શૂલપાણિ યક્ષ સાથે આ માર્ગ અપનાવ્યો હતો . શૂલપાણિ યક્ષ ભગવાનને જુદી જુદી તકલીફ આપતો જ રહ્યો , આપતો જ રહ્યો . જવાબમાં ભગવાન શાંત જ રહ્યા , શાંત જ રહ્યા . ન ગુસ્સો કર્યો , ન ડર બનાવ્યો . 

નેગેટિવ માણસનાં નેગેટિવ વર્તનની સામે તમે સતત પોઝિટિવ જ રહો છો તો છેવટે નેગેટિવ માણસને નેગેટિવિટી છોડી દેવી પડે છે . શૂલપાણિ યક્ષ અત્યંત નેગેટિવ હતો . એણે ભગવાનને તકલીફ આપવામાં કાંઈ બાકી રાખ્યું નહીં . પણ ભગવાન્ નેગેટિવ બન્યા નહીં . ભગવાન પોઝિટિવ જ રહ્યા . ભગવાન્ નેગેટિવ બન્યા હોત તો શૂલપાણિ યક્ષની નેગેટિવિટી વધી જવાની હતી . ભગવાન્ નેગેટિવ થયા જ નહીં . ભગવાન્  પોઝિટિવ જ રહ્યા . પરિણામ એ આવ્યું કે યક્ષની નેગેટિવિટી કમજોર પડી ગઈ અને ખતમ થઈ ગઈ  . 

સામો માણસને નેગેટિવ વર્તન કરે એના જવાબમાં તમારે પણ નેગેટિવ વર્તન કરવું જ જોઈએ એવો કોઈ નિયમ નથી . સામા માણસનાં નેગેટિવ વર્તનની પહેલાં તમે પોઝિટિવ હતા અને સામા માણસનાં નેગેટિવ વર્તન પછી પણ તમે પોઝિટિવ જ રહ્યા . સાધનામાં તમારે આ સ્તરે પહોંચવાનું છે . જે ભગવાન્ કરી શકે તે બીજા કોઈ ના કરી શકે . જે ભગવાન્ માટે પોસિબલ છે એ બીજા માટે પોસિબલ ના પણ હોય . ભગવાને જે કર્યું તે યાદ કરીએ એનાથી કંઈક શીખવા જરૂર મળે છે .

તમારી માટે ગેરસમજ ઊભી કરવામાં આવશે . તમે તૈયાર રહેજો . તમે તમારાં જીવનને જે રીતે બનાવ્યું છે એ તમારો પોતાનો દૃષ્ટિકોણ છે . તમે જે રાખ્યું છે એ તમારી મરજીથી રાખ્યું છે . તમે જે નથી રાખ્યું એ ન રાખવા પાછળ પણ તમારી પોતાની એક મરજી છે . 

તમે એકાસણું કરો છો અને એમાં મીઠાઈ વાપરો છો એ તમારી મરજી છે . તમે આંબેલ કરો છો અને મીઠાઈ નથી વાપરતા એ તમારી મરજી છે . તમે મોંઘાં કપડાં પહેરો છો , તમારી મરજી છે . તમે સાદા કપડાં પહેરો છો , તમારી મરજી છે . તમે ટોળાં ભેગા કરીને ટોળાની વચ્ચે જીવો છો , તમારી મરજી છે . તમે ટોળાથી દૂર રહેવાનું પસંદ કરો છો , તમે એકાંત જીવન બનાવો છો , તમારી મરજી છે . તમે તમારી પ્રશંસા થાય એવું વાતાવરણ રચો છો , તમારી મરજી છે .  તમે તમારી પ્રશંસા થાય એવું વાતાવરણ બનવા દેતા નથી ,  તમે તમારી પ્રશંસાને ટાળો છો , તમારી મરજી છે . તમે જાહેર જીવન જીવો છો , તમારી મરજી છે . તમે જાહેર જીવનથી દૂર રહો છો , તમારી મરજી છે . તમે ચોક્કસ વ્યવસ્થાઓ સ્વીકારો છો , એ વ્યવસ્થાઓ તમારું સ્ટેટસ બનાવે છે , તમારી મરજી છે . તમે ચોક્કસ વ્યવસ્થાઓ સ્વીકારતા નથી , એ વ્યવસ્થાઓનો અભાવમાં તમારું સ્ટેટસ બનતું નથી , તમારી મરજી છે . તમે મહેલમાં રહો છો , તમારી મરજી છે . તમે ઝૂંપડીમાં રહો છો , તમારી મરજી છે . તમે દાગીના પહેરો છો ,  તમારી મરજી છે . તમે દાગીના નથી પહેરતા , તમારી મરજી છે . આવું ઘણું બધું છે જે તમે સ્વીકાર્યું છે , એમાં પણ તમારી મરજી છે . એવું ઘણું બધું છે જે તમે સ્વીકાર્યું નથી , એમાં પણ તમારી મરજી છે . 

તમારી પાસે જે છે એનાથી તમે ખુશ છો , તમારી પાસે જે નથી એમાં પણ તમે ખુશ છો . જે છે અને જે નથી એ બંને દ્વારા તમારી મરજી મુજબનું જીવન તમને મળ્યું છે . તમે એ રીતે જ જીવન જીવતાં રહેશો એવું લોકો બનવા નહીં દે . લોકોને તમારાં જીવનમાં દરેક જગ્યાએથી કારણો શોધવા છે . તમારી પાસે જે છે એ શું કામ છે એની લોકોને ચિંતા છે અને એની લોકો ચર્ચા કરે છે . તમારી પાસે જે નથી એ શું કામ નથી એની લોકોને ચિંતા છે અને લોકો એની ચર્ચા કરે છે . તમે જે કરો છો એ તમારે કરવું જોઈએ કે નહીં એની લોકોને ચિંતા છે અને લોકો એની ચર્ચા પણ કરે છે . તમે જે નથી કરતા એ તમે શું કામ નથી કરતા એની સમીક્ષા લોકો કરે છે કારણ કે લોકો એ બાબતમાં પણ ચિંતા કરતા જ હોય છે . 

લોકો તમારી આસપાસ રહે છે . લોકો તમને જુએ છે . લોકો તમારા વિશે વિચારે છે . લોકો તમારા વિશે વાત કરે છે . લોકો તમારા વિશે સમાચાર બનાવે છે . લોકો તમારા વિશે અભિપ્રાય બનાવે છે . લોકો સારું બોલે છે ત્યારે સારું બોલવાનાં કારણો શોધી કાઢે છે . લોકો ખરાબ બોલે છે ત્યારે ખરાબ બોલવાનાં કારણો શોધી કાઢે છે . લોકો તમને છોડવાના નથી . લોકોને તમારી માટે ઘણી ફુરસદ છે . લોકો પોતાનાં જીવનમાં શું થઈ રહ્યું છે એ ભલે છુપાડે , પણ તમારાં જીવનમાં શું થઈ રહ્યું છે એ ખુલ્લું પાડ્યાં કરશે . લોકો તમારી શક્તિને ઓળખી નહીં શકે , લોકોને લાગશે કે તમે અભિમાની છો . લોકો તમારા ત્યાગને સમજી નહીં શકે , લોકોને લાગશે કે તમે દયાપાત્ર છો . લોકો શું બોલશે તમારા હાથમાં નથી , લોકો શું વિચારશે એ પણ તમારા હાથમાં નથી . લોકો તમારી સાથે કેવો વ્યવહાર કરશે એ પણ ખરેખર જ તમારા હાથમાં નથી . લોકો તમારી માટે ઊંચો આદરભાવ બનાવે એવું પણ બને . લોકો તમારી માટે વાહિયાત વાતો ફેલાવે એવું પણ બને . લોકો છે , લોકો કાંઈ પણ કરી શકે છે .

તમે જે સાંભળીને ખુશ રહેશો એ રીતે જ લોકો બોલશે એવું ક્યારેય બનવાનું નથી . તમે જે સાંભળીને પ્રોત્સાહન પામશો એ રીતે જ લોકો બોલશે એવું ક્યારે બનવાનું નથી . લોકો એવું પણ બોલશે જેનાથી તમને દુઃખ થશે , જેનાથી તમારો ઉત્સાહ તૂટી જશે . લોકોનું કામ તો ફક્ત બોલવાનું છે . પોતે બોલે છે એ શું છે એ લોકો વિચારતા નથી . લોકો બસ , બોલ્યા કરે છે . તમારે લોકોને ગંભીરતાથી લેવા છે કે નહીં એ તમારા હાથમાં છે . લોકો જે ક્ષણે જે સૂઝે છે એ બોલીને એ છૂટા થઈ જાય છે . એ પછીની ક્ષણોમાં લોકો સાવ જુદી વાતો કરવા લાગે છે . લોકો પહેલાં શું બોલે છે અને પછી શું બોલે છે એની વચ્ચે કોઈ મેળ હોતો નથી . લોકો પોતાનાં મોઢામાંથી જે શબ્દ આવ્યા એ વહેતા મૂકી દે છે , બસ . 

તમે મીઠાઈનો ત્યાગ કર્યો છે એવું લોકો સમજશે નહીં . લોકોને એમ જ લાગશે કે તમને મીઠાઈ મળતી નથી , તમે બીચારા છો . તમે પૈસાથી દૂર રહો છો તો લોકોને એ સમજાશે નહીં . લોકોને એમ જ લાગશે કે તમે ગરીબ છો , તમે દયાપાત્ર છો . તમે બોલવાનું ઓછું કરી દેશો તો લોકોને એમ લાગશે કે તમને બોલવાનું આવડતું જ નથી . લોકો એવી સ્ટોરી પણ ફેલાવશે . તમે બીજા લોકોને મળવાનું બંધ કરી દેશો તો લોકોને એમ લાગશે કે તમારી પાસે કોઈ આવતું નથી . લોકો એવા સમાચાર પણ બનાવશે . તમે સ્વાધીન રહીને પોતાનું કામ પોતાના હાથે કરતા હશો તો લોકોને એવું લાગશે તમે એકલા પડી ગયા છો . લોકો એવી વાર્તાઓ એકબીજાને કહેવા માંડશે . તમે કોઈનો સાથ લેતા હશો તો લોકોને એ દેખાશે . તમને જેનો સાથ મળ્યો છે એના વિષયમાં લોકોને શંકાકુશંકા થશે . લોકો એની ચર્ચાઓ જરૂરથી કરશે . તમે કોઈ મોટું કામ કરી બતાવશો ત્યારે , આ કામ થયું કેવી રીતે એની લોકોને ચિંતા થશે . તમારામાં આ કામ કરવાની શક્તિ ક્યાંથી આવી ગઈ એનું ગંભીર વિશ્લેષણ લોકો વિસ્તારપૂર્વક કરશે . આમ કરીને લોકો ગર્વ અનુભવશે . પોતાનું વિશ્લેષણ લોકો દૂર દૂર સુધી ફેલાવશે પણ ખરા . તમે કોઈ જ કામ કરશો નહીં તો લોકોને લાગશે કે તમે નવરા બેઠા છો . હવે લોકો તમારી જવાબદારી શું છે એની ઉપર ચર્ચાસત્રનું આયોજન કરશે . એમાંથી જે મુદ્દા મળ્યા એ મુદ્દા દરેક બજારમાં પહોંચે એ માટે લોકો પુરુષાર્થ આદરશે .

લોકોને મૂકો તડકે . તમારે શું કરવાનું છે અને શું નથી કરવાનું એનો આધાર તમારો પોતાનો વ્યક્તિગત અભિપ્રાય જ છે . તમે શું રાખ્યું છે અને તમે શું છોડ્યું છે એનો આખરી નિર્ણય એકમાત્ર તમારા હાથમાં જ છે . તમારાં સુખની વ્યાખ્યા તમે બનાવેલી હશે એ જ તમને કામ આવશે . લોકોએ બનાવેલી સુખની વ્યાખ્યા , તમારી સુખની વ્યાખ્યા કરતાં જુદી જ હોવાની . તમે લોકોએ બનાવેલી સુખની વ્યાખ્યાને સમજવા મહેનત કરશો એમાં દિવસો નીકળી જશે છતાં તમારા હાથમાં કાંઈ આવશે નહીં . લોકો પોતે બનાવેલી વ્યાખ્યાને વફાદાર હોતા નથી , લોકો પોતાની વ્યાખ્યા બદલતા રહે છે . તમે તમારાં સુખની વ્યાખ્યા બનાવો , એ વ્યાખ્યામાં સ્પષ્ટ રહો અને એ મુજબ જીવન જીવો એમાં તમને શાંતિ મળશે . 

દેવાધિદેવ શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને લોકોથી દૂર રહેવાનું નક્કી કર્યું હતું . એ ભગવાને નક્કી કરેલી પોતાની વ્યવસ્થા હતી . સિદ્ધાર્થ નામના દેવને ભગવાને નક્કી કરેલી વ્યવસ્થા સમજાઈ નહીં . સિદ્ધાર્થ નામનો દેવ ભગવાનને પ્રેમ કરતો હતો પણ એનાં મનમાં ભગવાન્ માટે ગલતફહેમી ઊભી થઈ હતી . દેવને એમ લાગ્યું કે ભગવાન એકલા પડી ગયા છે . હકીકત એ હતી કે ભગવાન્ એકલા રહેવા માંગતા હતા . દેવને એમ લાગતું હતું કે ભગવાન્ પાસે કોઈ આવતું નથી . હકીકત એ હતી કે પોતાની પાસે કોઈ આવે એ ભગવાનને મંજૂર જ નહોતું . દેવને એમ લાગતું હતું કે ભગવાનની પાસે અનુયાયીઓ છે જ નહીં . હકીકત એ હતી કે ભગવાન્ અનુયાયીઓ વિનાનું જીવન જીવવા માંગતા હતા . દેવને એમ લાગતું હતું કે ભગવાનનો જય જયકાર નથી થઈ રહ્યો . હકીકત એ હતી કે ભગવાનને પોતાનો જયજયકાર થાય એ પરિસ્થિતિ સ્વીકાર્ય નહોતી . દેવને એમ લાગતું હતું કે ભગવાનનો પ્રચાર નથી થઈ રહ્યો . હકીકત એ હતી કે પોતાનો પ્રચાર થાય એમાં ભગવાનને કોઈ રસ નહોતો . દેવને એમ લાગતું હતું કે ભગવાન પાસે મોટા મોટા લોકો આવતા નથી . હકીકત એ હતી કે ભગવાન્ નાના કે મોટા કોઈ પણ માણસો માટે સમય ફાળવવા તૈયાર નહોતા . દેવને એમ લાગતું હતું કે ભગવાન બોલતા નથી . હકીકત એ હતી કે ભગવાને બોલવાથી દૂર રહેવાનો સંકલ્પ બનાવ્યો હતો .

ભગવાન્ જેવા ભગવાન્ માટે ગેરસમજ ઊભી થઈ હતી . એ ગેરસમજ એ દેવનાં મનમાં ઊભી થઈ હતી જે ભગવાનને પ્રેમ કરતો હતો . ગેરસમજ દુશ્મનોનાં મનમાં જ બને છે એવું નથી . ગેરસમજ આપણાં પોતાનાં લોકોનાં મનમાં પણ બને છે . સિદ્ધાર્થ નામના દેવે , ગેરસમજ બનાવી તે પછી બીજી એક ભૂલ કરી હતી . જે જે ભગવાનને કરવું નહોતું એ બધું ભગવાન્ દ્વારા થઈ રહ્યું છે એવું વાતાવરણ એણે બનાવ્યું . જે જે ભગવાનને બોલવું નહોતું એ બધું ભગવાન્ દ્વારા બોલાઈ રહ્યું છે એવું વાતાવરણ એણે બનાવ્યું . જે જે ભગવાનને નહોતું જોઈતું એ બધું ભગવાનની સામે ઉપસ્થિત કરવામાં આવ્યું . લોકો . જય જયકાર . પ્રશંસા . ભક્તોની ભીડ . ભગવાનનું પ્રિય એકાંત થોડા સમય માટે ગાયબ થઈ ગયું હતું .

તમારી માટે ગેરસમજ થશે , તમારી સાથે એવો વ્યવહાર થશે જેની માટે તમે તૈયાર નથી . આવું બનશે . જેણે તમારી માટે ગેરસમજ બનાવી અને ફેલાવી એની માટે દ્વેષ નહીં કરવાનો . જેણે તમારી સાથે અનિષ્ટ વ્યવહાર કર્યો એની માટે સંક્લિષ્ટ વિચારો નહીં રચવાના . સાધનાનો આ નિયમ છે .

સાધનામાં જે રીતે વીતરાગ અવસ્થા અનુસરણીય છે એ રીતે વીતદ્વેષ અવસ્થા પણ અનુસરણીય છે . વીતરાગ અવસ્થામાં રાગ નથી હોતો . રાગનાં આલંબનની છાયામાં ન આવીએ , રાગનાં સ્પંદનો ના બને , વીતરાગ અવસ્થાનું સ્મરણ આ રીતે કરાય . વીતદ્વેષ અવસ્થામાં દ્વેષ નથી હોતો . દ્વેષનાં આલંબનની છાયામાં ન આવીએ , દ્વેષનાં સ્પંદનો ના બને , વીતદ્વેષ અવસ્થાનું સ્મરણ આ રીતે કરાય . દ્વેષનું કારણ રાગ છે , જો રાગ મટી ગયો તો દ્વેષ મટવાનો જ છે . આપણે આ વાત હંમેશા સાંભળતા આવ્યા છીએ . આપણે એમ જ વિચારતા રહીએ છીએ કે રાગ ઓછો કરો , રાગ ઓછો કરો . રાગનાં આલંબનની હાજરીમાં જે રાગથી બચેલા રહ્યા એમને આપણે યાદ કરીએ છીએ . આપણે આ જ રીતે વિચારતા રહેવાનું છે કે દ્વેષ ઓછો કરો , દ્વેષ ઓછો કરો . દ્વેષનાં આલંબનની હાજરીમાં જે દ્વેષથી બચેલા રહ્યા એમને પણ આપણે યાદ કરીએ એ જરૂરી બને છે . આપણને કેવા કેવા વહેવારને કારણે દ્વેષ થતો હોય છે તે શોધી કાઢવું જોઈએ . આપણાં મનમાં દ્વેષ જાગે છે તે આપણને જ અશાંતિનાં વમળમાં ફસાવી દે છે . ખુદને બચાવી રાખીએ તે સાધના .

૧. કોઈ આપણી પર આક્ષેપ કરશે ત્યારે આપણને દ્વેષ થશે . 

શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનને દીક્ષા બાદ દ્વેષનું કારણ બની શકે એવા લોકો વારંવાર મળ્યા છે . દરેક વ્યક્તિની એકાદ વર્તણૂક એવી હતી કે એને કારણે મનમાં દ્વેષ જાગે . પ્રભુએ સ્વયંને દ્વેષથી બચાવી રાખવા માટે સભાનતા જાળવી હતી .  
દીક્ષાની પહેલી રાતે ગોવાળિયો મળ્યો હતો . ગોવાળિયો પોતાના બળદ ભગવાનને સોંપીને ગયો હતો. ભગવાને ન તો સ્વીકાર કર્યો હતો , ન તો વચન આપ્યું હતું . ગોવાળિયો બિલકુલ ગળે વળગ્યો હતો . છતાં છેવટે એણે ભગવાન પર જ આક્ષેપ કર્યો . આક્ષેપ પણ કેવો ? ભગવાન બળદની ચોરી કરવા ચાહે છે એવો આક્ષેપ .

આપણી ઉપર આક્ષેપ થયો તે પછી આપણાં મનમાં દ્વેષ બને છે આ પહેલો તબક્કો છે . તે પછી બીજા તબક્કામાં આપણે આ બધું કરીએ છીએ : આપણી પર આક્ષેપ આવશે ત્યારે ખુલાસો કરીશું , ઝઘડો કરીશું , આક્ષેપની સામે પ્રતિઆક્ષેપ કરીશું . આપણને ખોટું લાગશે / ખરાબ લાગશે  . આપણે ડરવા લાગશું / રડવા લાગશું . જેણે આપણી પર આક્ષેપ કર્યો હોય એની માટે ખરાબ બોલવાનું આપણને સ્વાભાવિક લાગશે . આક્ષેપ કરનાર કેવો વાહિયાત માણસ છે એનો પ્રચાર કરવાનું આપણને ઉચિત લાગશે . આક્ષેપ કરનારનો પૂરેપૂરો ભૂતકાળ ખુલ્લો પાડવાનો પુરુષાર્થ આપણે અવશ્ય કરવાના . આક્ષેપ કરનાર ઉપર આપણે અપશબ્દોનો વરસાદ વરસાવશું . આક્ષેપ કરનાર ઉપર આપણે ભયંકર ગુસ્સો કરીશું . આક્ષેપ વસ્તુ જ એવી છે કે જેની પર આક્ષેપ થાય છે એનાં મનમાં ભરપૂર દ્વેષ જાગે છે .

જે આક્ષેપ કરે છે એની માનસિકતા જબરી હોય છે . આક્ષેપ કરનારા લોકો જે અઠ્ઠાણું ટકા સારું થયું છે એની વાત નહીં કરે . એ લોકો બે ટકા જે બાકી રહ્યું છે એમાંથી કાંઈક પકડશે અને એ બે ટકાની વાતને જ ડહોળ્યા કરશે . જે અઠ્ઠાણું ટકા સારું હતું એની વાત વિગતવાર કરી હોય તો સારું લાગે . પણ આક્ષેપવીરો સારું નહીં બોલે . આક્ષેપવીરો જે બે ટકા બાકી રહેલું છે એની ઉપર ફોકસ બનાવેલું રાખશે . આક્ષેપવીરોને મફતમાં બોલવાનું જ હોય છે . આક્ષેપવીરનાં માથે કોઈ જવાબદારી હોતી નથી . આક્ષેપવીરની વાતો એવી હોય છે કે એમની વાતોને ગંભીરતાથી લેવામાં આવે તો આપણો આત્મવિશ્વાસ તૂટી જાય અને આપણી હિંમત ઓસરી જાય . 

ગોવાળિયો તો ભગવાનને મારવા માટે તૈયાર થઈ ગયો હતો . જેણે આપણને ચાબૂક મારવાનું નક્કી કર્યું હોય ,  જે આપણી સામે ઉભો રહીને આપણી વિરુદ્ધમાં રાડારાડ કરતો હોય એની માટે આપણને દ્વેષ નહીં થાય તો શું રાગ થશે ?  ભગવાને ગોવાળિયા માટે પોતાના મનમાં દ્વેષ ન બનવા દીધો એ જ હતી ભગવાનની સાધક દશા . જે વર્તણૂક દ્વેષનું કારણ બની શકે છે તેને એ રીતે જીરવી જઈએ કે મનમાં દ્વેષ બને જ નહીં આ સાધના છે . ગોવાળિયો ચાબૂક મારવાનો હતો પણ મારી ન શક્યો કારણ કે ઇન્દ્ર મહારાજા વચ્ચે આવ્યા . ઇન્દ્ર મહારાજા આવ્યા ન હોત અને ગોવાળિયાની વર્તણૂક આગળ વધી હોત તો પણ ભગવાનનાં મનમાં દ્વેષ જાગવાનો નહોતો . 

શીખવાની વાત એ છે કે તમારી પર આક્ષેપ થશે , એવો આક્ષેપ હશે કે મનમાં પીડા બનશે , આક્રોશ જાગશે . સાધારણ માણસને ગુસ્સો આવે એવી એ પરિસ્થિતિ હશે પરંતુ તમે સાધક છો , તમને યાદ હશે કે તમે સાધક છો . આથી તમે ગુસ્સો કરવાનું ટાળશો . તમે મનમાં દ્વેષ બનવા ના દીધો , તમે વ્યવહારમાં ગુસ્સો આવવા ના દીધો , તમારી સાધકદશાને તમે સાર્થક કરી દીધી . 

૨ . કોઈ આપણને બિનજરૂરી સલાહ આપશે ત્યારે આપણને દ્વેષ થશે . 

દીક્ષાનાં પ્રથમ ચોમાસામાં પ્રભુને કુલપતિ મળ્યો હતો . પ્રભુ ઘાસની એક કુટિરમાં ચોમાસું રોકાયા હતા . વરસાદના અભાવે ગાય આશ્રમમાં આવે છે અને પ્રભુની કુટિરને તોડી નાંખે છે . તે વખતે આશ્રમનો સંચાલક કુલપતિ પ્રભુ પાસે આવીને પ્રભુને સૂફિયાણી સલાહ આપે છે કે તમે રાજકુમાર છો , તમારે ઝૂંપડીની રક્ષા કરવી જોઈએ . નાનકડા પંખી પણ પોતાના માળની રક્ષા કરે છે વગેરે વગેરે .

કુલપતિની વાતનો સારાંશ એ હતો કે તમારે જે સમજવું જોઈએ , એ તમે સમજતા કેમ નથી ? કોઈપણ સલાહ આપવાવાળો માણસ બીજાને સલાહ આપતી વખતે પોતાને મહાન્ જ્ઞાની સમજે છે અને સામા માણસને તુચ્છ અને મંદબુદ્ધિ સમજે છે . સલાહવાચસ્પતિ લોકો સામા માણસને સમજાવતી વખતે લાંબુલચક ભાષણ આપે છે . ફક્ત બોલવાથી જ બધાં કામો થતા હોત ને , તો આ દુનિયામાં પસીનો પાડવાની જરૂર જ ના પડત .  પસીનો પુરુષાર્થનો હોય છે . પસીનો મહેનતનો હોય છે . સલાહ આપવામાં કોઈ પસીનો પડતો નથી . જેણે ખરેખર પસીનો પાડીને ઘણાંબધાં મોટાં કામ કરી લીધાં છે એની પાસે જઈને એને જે સલાહ આપવા માંડે છે એને એમ મહેસૂસ થતું હોય છે કે હું મહાન્ માણસ થઈ ગયો . સલાહ આપનારનું અભિપ્રેત એ હોય છે કે હું તમારા કરતાં વધારે સમજદાર છું . સલાહ આપનારનું માનવું એ હોય છે કે આ દુનિયામાં સૌથી વધારે સમજદાર હું છું . મારા જેટલો સમજદાર કોઈ છે જ નહીં . સલાહ આપનાર તમને તુચ્છ સમજે છે , પોતાને વિરાટ સમજે છે . સલાહ આપનાર તમને અજ્ઞાની માને છે , પોતાને વિદ્વાન્ સમજે છે . સલાહ આપનારનો જે રવૈયો હોય છે એ જે ક્ષણે સમજાય છે એ ક્ષણે આપણને ખરેખર ઘણોબધો ગુસ્સો આવવા લાગે છે . આપણે કોની પાસેથી માર્ગદર્શન લેશું એ આપણે નક્કી કરેલું છે . આપણે એમનું માર્ગદર્શન લઈએ પણ છીએ . આપણા માર્ગદર્શક સિવાયનો કોઈ આવે અને એ આપણો માર્ગદર્શક બનવાની કોશિશ કરે ત્યારે મનમાં દ્વેષ બનવા માંડે છે . તમને જે વગરમાંગે સલાહ આપે એ તમારાં મનમાં દ્વેષની લાગણી જગાડી શકે છે . તમે તમારાં મનમાં દ્વેષ જાગવા ન દો . તમે તમારાં મનને સંક્લેશથી બચાવી રાખો .

સાધકનું કામ છે : દ્વેષજનક વ્યવહારમાં પણ દ્વેષથી મુક્ત રહેવું . તમે પહેલેથી પોતાને સૂચના આપી રાખો : કોઈ મારી પર આક્ષેપ કરશે ત્યારે હું મનમાં દ્વેષ બનાવીશ નહીં , કોઈ મને તુચ્છ સમજીને સલાહ આપવા માંડશે ત્યારે હું દ્વેષ કરીશ નહીં . જોકે આક્ષેપ કરનાર કે સૂફિયાણી સલાહ આપનારને ઉચિત જવાબ આપી શકાય છે . પરંતુ એ જવાબ આપતી વખતે આપણે દ્વેષથી અલિપ્ત હોઈએ એ અતિશય જરૂરી છે . કોઈ ખોટા આક્ષેપ કરે , કોઈ વણમાંગી સલાહ આપે ત્યારે ખોટું નહીં લગાડવાનું . ખોટું લાગે છે એ દ્વેષની નિશાની છે . જે આક્ષેપ કરે છે તે સ્વયં દ્વેષમાં ડૂબેલો હોય છે અને જે સલાહ આપે છે તે ખુદ અહંકારમાં ફસાયેલો હોય છે .

જ્ઞાનપાંચમના દિવસે આપણે બધા જ્ઞાનની પૂજા કરવાના , આરાધના કરવાના , ઉપાસના કરવાના .  પુસ્તકની પૂજા , પુસ્તકને વંદન . પુસ્તકના માન સન્માન . એક દિવસ માટે જ્ઞાનને માન આપવું અને બાકીના દરેક દિવસોમાં જ્ઞાનનું અપમાન કરવું , એવું વલણ ઉચિત ગણાતું નથી . આપણો એક વ્યવહાર એવો છે જેમાં કોઈ પણ કારણ વગર જ્ઞાનનું અપમાન થતું હોય છે . એ વ્યવહારને બંધ કરવાની ફરજ આપણી છે . પુસ્તક , નોટબુક , લેટરપેડ આ બધાં દ્વારા‌ જ્ઞાનનું આદાનપ્રદાન સચવાય છે માટે આ બધાં આપણી માટે જ્ઞાન જ છે .

એ દુઃખદ વ્યવહાર છે પુસ્તકને જમીન મૂકવાની આદત . આપણે ઘરમાં જમીન ઉપર ખુલ્લા પગ મૂકીને ચાલતા હોઈએ છીએ . પગની નીચેના તળિયા જમીનને અડતા હોય છે . પગના તળિયે લાગેલી ધૂળ જમીન પર વેરાતી હોય છે . ઘરની જમીન ચાલવા માટે છે . ઘરમાં મહેમાન આવે છે એમને આપણે જમીન પર નથી બેસાડતા , એમની માટે ચટાઈ પાથરીએ છીએ , ખુરશી મૂકીએ છીએ . મહેમાનને જમીન પર બેસાડીએ , જમીન પર કશું પાથર્યું ન હોય એનો અર્થ એ થાય છે કે આપણે મહેમાનનુ અપમાન કર્યું . મહેમાન બહાર જઈને લોકોને કહે છે કે આ લોકોએ તો અમને સાવ જમીન પર બેસાડ્યા . જો મહેમાન જમીન પર બેસી ન શકે તો જ્ઞાનને જમીન પર કેવી રીતે બેસાડાય ? વિચારજો .  અમુક શેઠિયાઓ તો ઘરમાં ચપ્પલ પહેરીને ફરતા હોય છે . એમને પોતાનાં ઘરની જમીન પોતાને અડે એ પણ ગમતું હોતું નથી , બોલો . પોતાનાં ઘરની જમીન પોતાને અડે એ ન ચાલે અને જ્ઞાન જમીનને અડે એ ચાલે . કેવી કમાલની વાત છે ?

પુસ્તક હાથમાં આવે છે . આપણે એને જમીન પર મૂકીને ખોલીએ છીએ અને પાનાં પલટીએ છીએ . કંઈ લખવું હોય તો લેટરપેડ કે નોટબુક જમીન પર મૂકીને ખોલીએ છીએ અને લખવા માંડીએ છીએ છીએ . જે ચોપડીનું કામ ન હોય એને બાજુ પર મૂકવી હોય તો આપણે જમીન ઉપર મૂકી દઈએ છીએ . જમીન પર મૂકવાનો આ વ્યવહાર આપણને ઠીક લાગે છે પણ એ ઠીક નથી . આપણે લોકો એકાસણું કે બેસણું કરીએ ત્યારે થાળીને પણ જમીન પર મૂકતાં નથી અને પાટલો હલે નહીં એનું ધ્યાન પણ રાખીએ . કંઈક તો છે જેને કારણે થાળી જમીન પર મૂકવાની નથી અને પાટલા પર જ મૂકવાની છે . જમવાની થાળી જમીન પર ના મૂકીએ અને જ્ઞાનને જમીન પર મૂકીએ એ કેમ ચાલે ? આપણે સૂવું હશે ત્યારે જમીન પર કશું પાથરશું અને એની પર સૂઈશું . આપણે પૈસા ગણવા હશે તો ચાદર કે ચટાઈ પાથરીને એની પર પૈસા મૂકીશું અને ગણશું . જે રીતે આ વ્યવહાર જળવાય છે એ રીતે જ્ઞાન માટેનો વ્યવહાર આપણે જાળવવો જોઈએ . 

તમે ક્યારેય પણ કોઈ પણ પુસ્તક વાંચતા હો તો સીધું જમીન પર મૂકીને નહીં વાંચતા , પુસ્તકને સાપડા ઉપર , પાટલા ઉપર , ટેબલ ઉપર કે પ્લાસ્ટિક પાથરીને પ્લાસ્ટિકની ઉપર મૂકજો . પુસ્તકને જમીન પર મૂકવાથી પ્રચંડ આશાતનાનો દોષ લાગે છે . જ્ઞાનને જમીન પર મૂકવાથી જ્ઞાનનું અપમાન થાય છે એ હંમેશા માટે યાદ રાખો . જે રીતે પુસ્તક સાથે સારો વ્યવહાર કરવાનો છે એ જ રીતે નોટબુક , લેટરપેડ , કાગળ કે લખવાની કોઈ પણ સામગ્રી સાથે સારો વ્યવહાર કરવાનો છે . કંઈ લખવું છે તો જમીન પર મૂકીને લખીએ એમાં જ્ઞાનની ભયંકર આશાતના થાય છે . એક તો આપણી પાસે ધર્મનું જ્ઞાન ઓછું છે . એમાં વળી જ્ઞાનની આશાતના કરતાં રહીએ તો ભવિષ્યમાં પણ નવું જ્ઞાન આપણને મળશે નહીં .  

પુસ્તક કે નોટબુક એ સરસ્વતીની મૂર્તિ છે એમ સમજીને ચાલો . મૂર્તિને માનસન્માન આપીએ તે પહેલો નિયમ છે . મૂર્તિનું અપમાન ન કરીએ એ બીજો નિયમ છે . આપણે પુસ્તકને વાંચીએ છીએ ત્યારે પુસ્તકનું સન્માન થાય છે પરંતુ આપણે પુસ્તકને જમીન પર મૂકીએ છીએ ત્યારે પુસ્તકનું અપમાન થાય છે . આપણે નોટબુકમાં કે લેટરપેડમાં કંઈ લખીએ છીએ ત્યારે જ્ઞાનનું સન્માન થાય છે પરંતુ એ નોટબુક કે લેટરપેડ જમીન પર પાથરીએ છીએ ત્યારે નોટબુક કે લેટરપેડનું અપમાન થાય છે . પૈસાની નોટ કે પૈસાનો સિક્કો જે રીતે જમીન પર મૂકાય નહીં , મૂકીએ તો લક્ષ્મીજીની અવમાનના થાય . એ રીતે પુસ્તક ,  નોટબુક , લેટરપેડ , કાગળ જેવું વાંચવાનું કે લખવાનું કોઈ પણ સાહિત્ય જમીન પર મૂકાય નહીં , મૂકીએ તો સરસ્વતીજીની અવમાનના થાય . જ્ઞાનપાંચમના દિવસે સંકલ્પ કરી લો કે મારા હાથમાં આવેલું પુસ્તક ક્યારે પણ જમીન પર મૂકીશ નહીં . મારા હાથમાં જે નોટબુક કે લેટરપેડ હોય તે જમીન પર પાથરીને લખવાનો વ્યવહાર હું કદી કરીશ નહીં  . ભલા માણસ ! જેના દ્વારા જ્ઞાનનું ઉપાર્જન થતું હોય અને જ્ઞાનનો વ્યવહાર સચવાતો હોય એને જમીન પર મૂકાય જ કેવી રીતે ?

તમારાં કપડાંની બાબતમાં તમારી પોલીસી શું છે એનો ક્યારેય વિચાર કર્યો છે ખરો ? તમને એમ થશે કે કપડાંની તે કોઈ પોલિસી હોય ? પણ શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને પોતાનાં એકમાત્ર વસ્ત્ર બાબતે ત્રણ પોલિસી બનાવી હતી .  ભગવાન્ પોતાની પોલિસી બાબત કશું બોલ્યા નહોતા . પણ એમનો વ્યવહાર જોઈને સમજાય છે કે પ્રભુએ વસ્ત્રની બાબતમાં આ જ પોલિસી રાખી છે . કોઈ પણ સાધકે વસ્ત્રની ત્રણ પોલિસી હંમેશા યાદ રાખવી જોઈએ . 
પોલિસી વન : કપડાંનો રંગ કેવો હશે , કપડાંની કંપની કંઈ હશે , કપડાંનો રેટ શું હશે , કયાં કપડામાં હું કેવો દેખાઈશ , કયા કપડાંનું સ્ટેટસ શું છે આ બધું સાધારણ માણસ વિચારે છે . સાધક આ બધું વિચારતો નથી . કપડાં સરસ હશે એને કારણે હું સરસ દેખાઈશ . કપડાં સરસ હશે એનાથી મનેં મજા આવશે આવું માનસિક વાતાવરણ સાધકમાં હોતું નથી . સાધક કપડાંની બાબતમાં સાદગી રાખે છે . ચોક્કસ પ્રકારનાં કપડાં જોઈએ , ચોક્કસ બ્રાન્ડેડ કપડાં જોઈએ , ચોક્કસ કિંમતનાં કપડાં જોઈએ , આવું બંધન સાધકનાં મનમાં હોતું નથી . જે કપડાંની બાબતમાં શોખીન હોય , જુદી જુદી ડિઝાઈનનાં કપડાં વગર જેને ચાલતું નથી તેને સાધનામાં ફાવટ આવવાની નથી . સાધનાની આ અપેક્ષા છે : કપડાંની બાબતમાં સાદગી રાખો . કપડાંનો ઠાઠમાઠ જરૂરી નથી . ભગવાનને ઇન્દ્ર મહારાજાએ મોંઘુ વસ્ત્ર આપ્યું એ ઇન્દ્ર મહારાજાનું કાર્ય હતું. ભગવાને તો જે મળ્યું એનો સ્વીકાર કર્યો હતો . ભગવાને મોંઘાં વસ્ત્રની અપેક્ષા રાખી નહોતી . મારી પાસે મોંઘુ વસ્ત્ર છે એવી ખુશી ભગવાને બનાવી નહોતી . મારું વસ્ત્ર મોંઘું છે તો મારાં વસ્ત્રની હું વિશેષ કાળજી લઉં એવી મમતા ભગવાનનાં મનમાં બની નહોતી . જે વસ્ત્ર છે એ છે . બસ , વસ્ત્ર માટે ભગવાન્  આટલું જ ધ્યાન આપતા હતા . આનાથી વિશેષ કશું નહીં . મારા કપડાં મારું સુખ નક્કી કરે છે , મારાં કપડાં મારું સ્ટેટસ બનાવે છે આવો વિચાર સાધકને નથી આવતો . આવા વિચારો શોખીન લોકોને આવે હોય છે . તમારો કપડાં બાબતે વ્યવહાર કેવો છે એ તપાસો . તમે સાધક છો કે શોખીન છો એ પોતાની મેળે તમને સમજાઈ જશે . 
પોલિસી ટુ : આપણે દર મહિને , દર વર્ષે નવાં નવાં કપડાં ખરીદતા હોઈએ છીએ . મોટા ફંક્શનમાં જે કપડાં એક બે વાર પહેરી લીધાં એ કપડાં આપણે ફરીથી બીજા ફંક્શનમાં પહેરતા નથી . આપણને દર વખતે નવાં કપડાં જોઈએ છે . આપણા કબાટમાં ઢગલાબંધ કપડાં હોય છે . નવાં નવાં કપડાં લાવતા રહો અને જુદાં જુદાં કપડાં પહેરતા રહો આ પદ્ધતિથી આપણે ચાલીએ છીએ . કપડાના શોખની આ નિશાની છે :  કપડાં જુદાં જુદાં હોય તો મજા આવે , કપડાં નવાં નવાં હોય તો મજા આવે . શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને દીક્ષાના પહેલા દિવસે બ્રાહ્મણને પોતાનું અડધું વસ્ત્ર આપી દીધું હતું . એટલે કે ભગવાને દીક્ષાના પહેલા દિવસથી સવા વર્ષ સુધી જે વસ્ત્ર પહેરી રાખ્યું તે અડધું ફાટેલું હતું . વસ્ત્રનો શોખ નથી એનો આ પુરાવો છે . કપડું જૂનું થાય તે ફાટેલું ન હોય તો પણ આપણને ગમતું નથી અને ફાટેલું વસ્ત્ર તો આપણે પહેરતા જ નથી . ભગવાને ફાટેલું વસ્ત્ર પોતાના સ્કંધ પર રહેવા દીધું એનાથી સમજાય છે કે ભગવાન્ વસ્ત્ર ધારણ ભલે કરતા હતા પરંતુ ભગવાનને કપડાંની બાબતમાં કોઈ શોખ કે કોઈ વળગણ પાળ્યાં નહોતાં . ભગવાને વસ્ત્રને એક વ્યવસ્થા રૂપે સ્વીકાર્યું હતું. ભગવાન માટે વસ્ત્ર એ કોઈ શોખ ન હતો .
પોલિસી થ્રી : ભગવાનના સ્કંધ પરથી વસ્ત્ર સરકી ગયું તે ક્યાં પડ્યું છે એ ભગવાને પાછળ નજર ફેરવીને જોયું હતું . ભગવાને એ તપાસ્યું હતું કે મારું વસ્ત્ર કોઈ વિરાધનાનું કારણ તો બન્યું નથીને ? આનાથી એ સમજાય છે કે આપણું વસ્ત્ર વિરાધનાનું કારણ બનતું હોય છે . તમારી પાસે વસ્ત્રો વધારે હોય તો એ બધાં જ વસ્ત્રો જ્યારે જ્યારે વપરાય છે ત્યારે ત્યારે વિરાધના કરાવે છે . વસ્ત્રો ઓછાં હોય એનો અર્થ છે એ છે કે વસ્ત્રો દ્વારા થનારી વિરાધના સીમિત છે . વસ્ત્રો ઘણાં હોય એનો અર્થ એ છે કે વસ્ત્રો દ્વારા થનારી વિરાધના સીમિત નથી . વર્ષોથી જે સાધુસાધ્વીના સંપર્કમાં રહે છે એની ઉપર  સાધુસાધ્વીજીની જીવનચર્યાની ઊંડી છાયા આવી જતી હોય છે . એ નવાં નવાં કપડાં ખરીદતો નથી , નવાં નવાં કપડાં સીવડાવતો નથી , નવાં નવાં કપડાં ભેગા કરતો નથી . એની પાસે ગણતરીનાં જ કપડાં હોય છે . બાકીનાં કપડાંનો સંગ્રહ એ રાખતો જ નથી . તમારા સંગ્રહમાં કપડાં થોડાં હોય તો સમજજો કે તમે સાધનાના રસ્તે આગળ વધી રહ્યા છો . તમારા સંગ્રહમાં કપડાં ઘણાં હોય તો સમજજો કે તમે સાધનામાં ઘણા કમજોર છો . ઘણાંબધાં કપડાં ભેગા કરીએ એ ઘરસંસારમાં મોટી વાત ગણાતી હશે છે પરંતુ ઘણાંબધાં કપડાં ભેગા થયા હોય એ સાધનાનાં ક્ષેત્રમાં કમજોરી ગણાય છે . ભગવાન પાસે અડધું જ વસ્ત્ર હતું . એ પણ જ્યારે જતું રહ્યું ત્યારે ભગવાનને કોઈ ફરક પડ્યો નહીં . પોતાની પાસે કપડાં ઓછાં હોય એનાથી સાધકને કોઈ ફરક પડતો નથી . વસ્ત્રનો શોખ હોય નહીં કે ઓછો હોય એ જ સાધનાની તાકાત છે . 

હજી પણ એક વાત છે . તમે લોકો તમારાં ઘરના પાંચ કે દશ કે પંદર સભ્યોના બારેબાર મહિનાનાં કપડાંનો ખર્ચો આરામથી કરી શકો છો . જો આ વાત સાચી છે તો તમે કોઈપણ એક દેરાસરનાં બારેબાર મહિનાના કપડાંનો લાભ જરૂરથી લઈ શકો . દેરાસરમાં કપડાં કયાં કયાં જોઈએ ? અંગલૂંછણા ,  પાટલૂંછણા , નેપકિન , ગળણા , પાયદાન , પડદાં વગેરે . તમે દરવરસે કોઈ એક દેરાસરનાં બારેમાસનાં વસ્ત્રોનો લાભ લો . તમે ભગવાનની વસ્ત્ર ભક્તિ કરશો એ પછી ભગવાનની એવી કૃપા થશે કે તમારી વસ્ત્ર સંબંધી મમતાઓ તૂટવા લાગશે . 

તમે સાધના સાથે જોડાયા છો . સાધનામાં દુઃખ સહન કરવું એ અગત્યની વાત છે . દુઃખ કેવી કેવી રીતે આવે છે એ જાણવું રસપ્રદ રહે છે . દુઃખ આવવાની એક પદ્ધતિ થોડીક વિશિષ્ટ છે . તમારી પાસે જે છે એમાંથી તમે કશું ઓછું કરો અને જે ઓછું કર્યું એને લીધે તમને અગવડનો અનુભવ થાય આ પરિસ્થિતિ બને . આમાં તમે કોઈ એક દુઃખને આમંત્રણ આપ્યું છે એવું કહી શકાય . તમે સાધારણ જિંદગી જીવતા હોત તો બસ્સો સામગ્રીઓ સાથે રાખી હોત . પરંતુ તમે સાધના માટે જીવી રહ્યા છો તો તમારી પાસે ફક્ત દશ સામગ્રી છે . આ દશ સામગ્રીમાંથી પણ તમે બે સામગ્રી હજી ઓછી કરો છો ત્યારે તમારે ફક્ત આઠ સામગ્રીથી ચલાવવું પડે છે . તમે બસ્સો સામગ્રીમાંથી બે સામગ્રી છોડત તો તમારી પાસે એકસો અઠ્ઠાણું સામગ્રી રહેવાની હતી . એ વખતે તમને વધારે તકલીફ પડત નહીં . પરંતુ તમે દશ સામગ્રી પર આવ્યા એ પછી તમે હજી બે સામગ્રી છોડી અને તમે આઠ જ સામગ્રી પર આવી ગયા . તમે બે સામગ્રી ઓછી કરી એને કારણે તમને કોઈ અગવડ પડશે , તમને કોઈ તકલીફ પડશે , તમને કોઈ અસુવિધા થશે . તમને એની ખબર પણ હશે . તેમ છતાં તમે એ અસુવિધાનો સ્વીકાર કર્યો ત્યારે મૂલત: તમે એક દુઃખનો સ્વીકાર કર્યો છે એમ કહી શકાય .

શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને પોતાની પાસે દેવદૂષ્ય હતું એમાંનો અડધો હિસ્સો બ્રાહ્મણને આપી દીધો . એ વખતે આ ઘટના બની હતી . ભગવાન્ પાસે દશ કે બાર વસ્ત્ર હોત અને એમાંનું એક વસ્ત્ર આપી દીધું હોત તો ફરક પડવાનો નહોતો . પણ ભગવાન્ પાસે વસ્ત્ર એક જ હતું અને એ વસ્ત્ર પણ પોતાનું શરીર ઢંકાય એટલું જ હતું . ઘણા લોકો તો બસ્સો સામગ્રીમાંથી દશ સામગ્રી ઉપર પણ આવી શકતા નથી . ઘણા લોકો દશ સામગ્રી પર હોય તો દશમાંથી આઠ પર આવી શકતા નથી . પણ ભગવાને શું કર્યું , જુઓ . ભગવાન્ પાસે એક જ સામગ્રી હતી . હવે એક સામગ્રીમાં ઓછું શું કરે ? પણ ભગવાને ઓછું કર્યું . એક સામગ્રી હતી . પોતાનું શરીર ઢંકાય એટલી જ એ સામગ્રી હતી . એમાં વધારાનું કશુંય હતું નહીં . તેમ છતાં – પોતાની પાસે જે છે એમાંથી કશુંક ઓછું કરવું અને એ રીતે દુઃખ વેઠવું – આ નિયમનું ભગવાન્ પાલન કરે છે .

ભગવાન્ પોતાનાં દેવદૂષ્યને અડધું કરે છે અને એ અડધો હિસ્સો ભગવાન્ બ્રાહ્મણને આપી દે છે . પોતાની પાસે સુખ ઓછું હોય ત્યારે પોતાનું થોડું સુખ પૂરેપૂરું પોતાનું રહે એવી માનસિકતા જ બનતી હોય છે . સુખ ઓછું હોય ત્યારે આ સુખમાં હજી પણ ઘટાડો થાય એવો વિચાર મનમાં બની શકતો નથી . પહેલેથી જ એક સમાધાન , મનમાં તૈયાર હોય છે કે જેટલું સુખ ઓછું થાય એટલું ઓછું કરી જ લીધું છે . હવે વધારે ઓછું શું કરવાનું ? પોતાની પાસે જે છે એમાંનું સુખ હજી પણ ઓછું થાય એની માટે જે તૈયાર રહી શકે એ જ સાધના કરી શકે .

સુખ ઓછું થાય એનાથી કોઈ એક દુઃખ આવે છે . ઠંડીના દિવસોમાં આખી ચાદરને બદલે અડધી ચાદર ઓઢવા મળે તો અડધી ચાદર , ઠંડીની સામે રક્ષા કરશે તો અડધી જ રક્ષા કરશે . અડધી ચાદર ઠંડીની સામે પૂરી રક્ષા નહીં કરી શકે . ઠંડીના દિવસોમાં આખી ચાદર ઓઢવા મળી હોય એ વખતે જે પોતાની ચાદરના બે ટુકડા કરે અને અડધી ચાદર બીજા કોઈને ઓઢવા આપી દે , એવો માણસ જાણતો જ હોય છે કે પોતાની અડધી ચાદરને લીધે પોતાની સુવિધા અડધી થઈ જશે . સુવિધા પહેલીથી જ ઓછી હોય તેમ છતાં ઓછી સુવિધાને પણ ફરીથી અડધી કરી નાંખવી એ સહેલું કામ નથી . સાધક એ કામ પણ આસાનીથી કરી શકતો હોય છે . તમને જમવા માટે ૫૦ / ૬૦ વસ્તુઓ મળી હોય અને તમે બધી વસ્તુઓ આરોગવા માટે તૈયાર છો એ સામાન્ય પરિસ્થિતિ છે . તમારી સામે ૫૦ / ૬૦ વસ્તુઓ છે , તેમ છતાં તમે નક્કી કરો છો કે હું ફક્ત ૧૦ જ વસ્તુ લઈશ . તમે ઓલરેડી ૪૦ થી ૫૦ વસ્તુઓ છોડી દીધી . હવે તમારી સામે બીજો કોઈ માણસ આવે છે . એની પાસે કશું ખાવાનું છે જ નહીં . તમને દયા આવે છે , તમે તમારી થાળીમાંથી બે વસ્તુ એને આપી દો છો . આ વખતે જેને બે વસ્તુ મળી એને તો સમજો કે ફાયદો થઈ ગયો . એની પાસે કશું હતું જ નહીં એને બદલે એની પાસે બે વસ્તુ તો આવી જ . પરંતુ તમારી પાસે ૫૦ / ૬૦ વસ્તુ હતી જ નહીં . તમારી પાસે દશ જ વસ્તુ હતી. આ દશમાંથી તમે બે વસ્તુ પૂરેપૂરી બીજાના હાથમાં પીરસી દીધી એટલે તમારી થાળીમાં તો આઠ જ વસ્તુ રહી . તમારું સુખ નાનું હતું એ વધારે નાનું થઈ ગયું . સુખ નાનું થાય ત્યારે પણ દુઃખ થાય છે . સુખ ઓછું થાય ત્યારે પણ દુઃખ થાય છે .

તમારું સુખ ઓછું ન થાય એની કોશિશ તમે કરતાં જ હશો . તમારાં સુખની સાઈઝ પહેલેથી નાની જ હોય ત્યારે એ નાની સાઈઝનું સુખ , વધારે નાની સાઈઝનું ન થઈ જાય એની કાળજી તમે લેવાના જ છો . ભગવાનનું દેવદૂષ્યદાન , એક પ્રતીકાત્મક ઘટના છે એમ માનીએ તો દેવદૂષ્ય એ સુખનું પ્રતીક છે . દેવદૂષ્ય એક જ હતું એટલે કે સુખની સામગ્રી એક જ હતી . દેવદૂષ્ય એક જ વ્યક્તિ ઓઢી શકે એટલું લાંબુ હતું , બે વ્યક્તિ કે ચાર વ્યક્તિ ઓઢી શકે એટલું મોટું એ હતું નહીં . આનો અર્થ એ થયો કે એ સુખ નાનું હતું . દેવદૂષ્ય અડધું ફાટ્યું એનો અર્થ એ થયો કે નાનું અને ઓછું સુખ પણ અડધું કપાયું હતું . સો રૂપિયામાંથી પચાસ રૂપિયા બીજાને ફાળવી દેવાયા હતા . એમ કહી શકાય કે એક જ રૂપિયો હતો એમાંથી પચાસ પૈસા બીજા કોઈને આપી દેવામાં આવ્યા હતા .

તમે જ્યારે પણ , જે પણ જિંદગી જીવતાં હશો એમાં તમારી પાસે કોઈ સુખ હશે . એમાંથી અડધો ટકો સુખ , એક ટકો સુખ , સવા ટકો સુખ , દોઢ ટકો સુખ તમે તરત ઓછું કરવાના નથી . જે સુખ તમારી પાસે હશે એને તમે તમારી પાસે જ રાખવાના છો . સુખ , સુવિધા સ્વરૂપ પણ હોય છે . સુખ , સુચારુ વ્યવસ્થા સ્વરૂપ પણ હોય છે . સુવિધા ઓછી થાય , વ્યવસ્થા ઓછી મળે એ વખતે અગવડ પડે છે અને અગવડ એ દુઃખ જ છે . પોતાનું સુખ ઓછું થાય એ પછી કોઈ એક દુઃખ વેઠવું પડે છે . પોતાની સુવિધા ઓછી થાય એ પછી કોઈ એક દુઃખ ઝીલવું પડે છે . પોતાની વ્યવસ્થા ઓછી થાય એ પછી એક દુઃખ સામે આવીને ઊભું જ રહે છે . તમને ખબર હોય કે એક નવું દુઃખ આવી પડશે તેમ છતાં તમે સુખને , સુવિધાને કે વ્યવસ્થાને છોડો છો . તમે એક દુઃખ આવવાનું છે એની માટે તૈયાર ઊભા છો એ જ તમારી સાધક અવસ્થા છે .

ભગવાને દેવદૂષ્ય આપ્યું એના દ્વારા ભગવાને દાન આપવાની‌ ત્રણ રીત બતાવી . એક , જે માંગવા આવ્યો છે એને એ રીતે દાન આપવાનું છે કે એ યાચકની તકલીફ દૂર થાય . બે , જે માંગવા આવ્યો છે એને એ રીતે દાન આપવાનું છે કે એ યાચકની આવશ્યકતા સંતૃપ્ત થઈ જાય . ત્રણ , જે માંગવા આવ્યો છે એને એ રીતે દાન આપવાનું છે કે એને ફરીથી બીજે ક્યાંય માંગવા જવું જ ન પડે . ભગવાને દાન આપ્યું એ અવિસ્મરણીય ઘટના છે . પરંતુ દાનમાં ભગવાને દેવદૂષ્ય ફાડીને અડધું કરી દીધું હતું અને એ દ્વારા ભગવાને એક નવાં દુઃખને સહન કરવાની તૈયારી બતાવી હતી . ભગવાનની સાધકદશાનું આ રૂપ આપણી માટે એકદમ નવું છે .

બેસતાં વર્ષના બીજા દિવસે ભાઈ બીજ આવે . નામ બદલવાની સ્વતંત્રતા લઈ શકાતી હોય તો ભાઈબીજનું બીજું નામ રાખવું જોઈએ નંદીવર્ધનબીજ . 
આજનો દિવસ મહારાજા નંદીવર્ધનનો દિવસ છે . એમનાં આંસુ સુકાઈ નહોતાં રહ્યાં . એમનો શોક ઓછો નહોતો થઈ રહ્યો . એમની પીડા શાંત નહોતી થઈ રહી . એ સ્તબ્ધ હતા , અવાચક હતા . એમણે ખાવાનું પીવાનું છોડી દીધું હતું . અમાસની રાતે પ્રભુ મહાવીરનું મોક્ષગમન થયું . ભગવાનનો વિયોગ થયો હતો . ભાઈનો વિરહ આવી પડ્યો હતો . દુનિયામાં એવો શિરસ્તો જોવા મળે છે કે મોટો ભાઈ દુનિયામાં પહેલાં આવે છે . નાનો ભાઈ દુનિયામાં પછી આવે છે . તદનુસાર મોટો ભાઈ દુનિયામાંથી પહેલાં વિદાય લે છે , નાનો ભાઈ દુનિયામાંથી પછી વિદાય લે છે . પરંતુ , આજે એવું બન્યું હતું કે મોટાભાઈની પહેલાં નાના ભાઈએ વિદાય લઈ લીધી હતી . નાનો ભાઈ ગયો એ વાત હતી ખરી , પણ એ વાતની મુખ્યતા નહોતી . મુખ્યતા એ વાતની હતી કે ભગવાન્ ચાલી ગયા હતા . 
મહારાજા નંદીવર્ધનનાં જીવનમાં ભગવાન્ , ભાઈ બનીને આવ્યા હતા . બાળ નંદીવર્ધને પહેલી વાર બાળ પ્રભુને જોયા હશે એ સમયે એમના અંતરાત્મામાં કેવો આનંદ ફેલાયો હશે ? માતા ત્રિશલા દ્વારા બાળ નંદીવર્ધને ૧૪ સપનાં , ૫૬ દિક્  કુમારી ,  ઇન્દ્ર મહારાજા – આ બધાની વાત સાંભળી હશે એ વખતે એમને પોતાના નાના ભાઈ માટે કેવી લાગણી થઈ હશે‌ ? આમલકી ક્રીડાના બે પ્રસંગ બનેલા .  અજગર આવ્યો હતો અને તાડપિશાચ પ્રગટ્યો હતો . નાના ભાઈએ બંનેને કેવી મહાત આપી હતી તે મોટાભાઈએ જોયું હતું અને એને લીધે નાના ભાઈ માટેનો પ્રેમ ઘણો બધો વધી ગયો હતો . પાઠશાળાગમનનો પ્રસંગ તો ગજબનો થયો હતો . માબાપ નાના ભાઈને ભણવા માટે પાઠશાળા લઈ ગયા હતા પણ નાના ભાઈએ તો પાઠશાળામાં જઈને પંડિતજીને જ પાઠ પઢાવી દીધા હતા . લોકો પાઠશાળામાં જઈને ગ્રંથ વાંચે . નાનાભાઈએ તો પાઠશાળામાં જઈને પહેલાં જ દિવસે ગ્રંથની રચના કરી નાંખી હતી . મોટાભાઈને પોતાના નાના ભાઈ માટે એટલું બધું ગૌરવ થયું હશે એ દિવસે ?
યૌવનકાળ આવ્યો . નાનો ભાઈ યુવાન થઈ ગયો , મોટા મોટા દેવો એની સેવામાં આવતાં હોય , મોટા મોટા રાજપુત્રો એની સાથે મૈત્રી રાખતા હોય . પરંતુ , એ નાનો ભાઈ પોતાના મોટા ભાઈને હંમેશા માન આપે , એ નાનો ભાઈ દરેક જગ્યાએ પોતાના મોટા ભાઈને આગળ જ કરે . ભગવાનનું તો આપણે માનસન્માન જાળવવાનું હોય . એને બદલે જો ભાવિના ભગવાન્ વર્તમાન સમયે આપણું માનસન્માન જાળવતા હોય એ વખતે કેવો અનુભવ થાય ? મહારાજા નંદીવર્ધન નિતનિત એ અનુભવ પામી રહ્યા હતા . પ્રેમ વધતો જતો હતો : દિન દુગુના , રાત ચોગુના . 
વિવાહ થયા . પ્રભુની દીકરી તરીકે પ્રિયદર્શના આવી . સમગ્ર પરિવારમાં ખુશી છવાઈ ગઈ . પરંતુ , નાનો ભાઈ વૈરાગ્યમાં ગળાડૂબ છે એ સમજાતું હતું . માબાપની વિદાય પછી એક દિવસ નાના ભાઈએ દીક્ષાની અનુમતિ માંગી હતી . મોટાભાઈએ તુરંત દીક્ષા લેવાની સ્વીકૃતિ દાખવી નહીં . નાના ભાઈએ બે વર્ષ સુધી સંસારમાં રહેવાનું સ્વીકાર્યું , તે પણ સાધકની અવસ્થામાં . સમય તો ઝડપથી વીતી ગયો અને એક દિવસ દીક્ષાભિષેક થયા ,  દીક્ષા કલ્યાણકનો વરઘોડો નીકળ્યો અને નાના ભાઈની દીક્ષા થઈ . નાના ભાઈની સાથે જંગલમાં જવાનો મોકો મળ્યો નહીં . નાના ભાઈને એકલા જ જવું હતું . નાનો ભાઈ પ્રસ્થાન કરી ગયો . મોટો ભાઈ એકલો રહી ગયો . જંગલમાં નાનો ભાઈ શું તપ કરે છે , કેવી રીતે વિહાર કરે છે , કેવાં કષ્ટો સહન કરે છે – એની ચિંતા રહેતી પરંતુ નાનો ભાઈ કોઈની સાથે સંપર્ક રાખવા માંગતો ન હતો . પાક્કા સમાચાર મળતા નહીં . દીક્ષાના સવા વરસ પછી એક બ્રાહ્મણ આવ્યો હતો . એના હાથમાં દીક્ષા વખતનું દેવદૂષ્ય હતું . તે એને નાના ભાઈ પાસેથી મળ્યું હતું . સિંહાસન પરથી ઊભા થઈને મોટા ભાઈએ એ દેવદૂષ્યનું સ્વાગત કર્યું હતું . એ બ્રાહ્મણ પાસેથી નાના ભાઈના સમાચાર મળ્યા તે સાંભળીને મોટા ભાઈની આંખોમાંથી આંસુઓનો વરસાદ વરસ્યો હતો . મોટાભાઈએ એક લાખ સુવર્ણમુદ્રા આપીને એ દેવદૂષ્ય ખરીદી લીધું હતું . જાણે નાના ભાઈએ મોટાભાઈને આશ્વાસન આપવા માટે જ આ દેવદૂષ્ય મોકલ્યું હતું . 
ભાઈની યાદમાં ભાઈ શું કરી શકે ? મોટાભાઈની યાદમાં નાનો ભાઈ કશુંક કરે એવી સંભાવના હતી નહીં કારણ કે નાનો ભાઈ તો વિરાગી હતો . પરંતુ નાના ભાઈની યાદમાં મોટાભાઈએ કશુંક કર્યું કેમ કે મોટો ભાઈ અતિશય રાગી હતો પોતાના નાના ભાઈ માટે . મોટા ભાઈએ નાના ભાઈની યાદમાં એક ભુવન વિમોહિની મૂર્તિ રચાવી હતી , વર્ધમાન કુમારની મૂર્તિ . એ મૂર્તિમાં કળા હતી , ઉર્જા હતી , અનુભૂતિ હતી , જીવંતતા હતી , સાક્ષાત્કારનો અહેસાસ હતો . 
દીક્ષા પછીના સાડાબાર વર્ષે ઋજુવાલિકાથી સમાચાર આવ્યા હતા કે નાના ભાઈને કેવળજ્ઞાન થઈ ગયું છે . પછી તરત એ સમાચાર મળ્યા કે નાના ભાઈએ પાવાપુરી જઈને ધર્મતીર્થની સ્થાપના કરી છે . નાનો ભાઈ તીર્થંકર બની જાય એ સમાચાર કેટલા બધા રોમાંચક હતા ? કેવળજ્ઞાન પછી થોડા જ સમયમાં તીર્થંકર બનેલા નાના ભાઈ ક્ષત્રિયકુંડ આવ્યા હતા . અહીં ૫૦૦ પુરુષો અને ૧૦૦૦ મહિલાઓની દીક્ષા થઈ હતી , તીર્થંકર બનેલા નાના ભાઈના હાથે . કદાચ , અહીં પહેલી વાર આટલી મોટી સંખ્યામાં દીક્ષા જોવા મળી હતી . મોટાભાઈએ તીર્થંકર બનેલા નાના ભાઈને પેલી મૂર્તિ દેખાડી હતી . કેવલ જ્ઞાની બનેલા નાના ભાઈએ અનંત જ્ઞાનની નજરે એ મૂર્તિને નિહાળી હતી . એ ક્ષણ મહારાજા નંદીવર્ધન માટે ઘણી જ મહત્ત્વપૂર્ણ હતી . 
તીર્થંકર બનેલા નાના ભાઈએ ક્ષત્રિયકુંડથી નીકળ્યા બાદ વિવિધ રાજ્યોમાં વિચરણ કર્યું હતું . ૩૦ વર્ષમાં એમના હાથે ૧૪૦૦૦ સાધુઓની અને ૩૬૦૦૦ સાધ્વીઓની દીક્ષા થઈ . તીર્થંકર બનેલા નાના ભાઈ બોત્તેર વરસની વયે પાવાપુરી પધાર્યા . મોટાભાઈ ૩૦ વર્ષમાં વારંવાર વંદન કરવા જતા , દેશના સાંભળવા બેસતા  , કોઈ અલગ જ ભક્તિભાવની અનુભૂતિ પામતા . આસો માસની અમાસ આવી . તીર્થંકર બનેલા નાના ભાઈનું મોક્ષગમન થયું . મોટાભાઈને સમાચાર મળ્યા . એ મારતા ઘોડે પાવાપુરી પહોંચ્યા . પ્રભુની નિશ્ચેતન કાયાને નિહાળીને મોટા ભાઈ પારાવાર શોકમાં નિમગ્ન થઈ ગયા . ન ખાવાનું સૂઝે ,  ન પીવાનું સૂઝે . ન બોલવાનું સૂઝે ,  બેસવાનું કે ઊંઘવાનું સૂઝે . સ્વયં ઇન્દ્ર મહારાજા સમજાવવા આવ્યા તોય એમનો શોક ઓછો ના થયો . અમાસની રાત વીતી ગઈ . તીર્થંકર બનેલા નાના ભાઈના અગ્નિસંસ્કાર સંપન્ન થયા . મોટા ભાઈ અંદરથી પૂરેપૂરા તૂટી ગયા . જીવનનો બધો જ રસ ઉડી ગયો . હવે ખાઈને શું કરવું છે , પીને શું કરવું છે અને જીવીને શું કરવું છે એવો ઉદ્વેગ એમને ઘેરી વળ્યો . આ પરિસ્થિતિમાં બહેન સુદર્શના દેવી મોટાભાઈને હાથ પકડીને પોતાના ઘરે લઈ ગયા . ખૂબબધું આશ્વાસન આપ્યું . હિંમત આપી . સાંત્વના આપી અને પરાણે ખાવાનું ખવડાવ્યું , પાણી પીવડાવ્યું . એક બહેન રડતી હોય અને ભાઈ એને શાંત કરે એવું દૃશ્ય દર વખતે જોવા મળે . પણ એક ભાઈ રડતો હોય અને બહેન એને શાંત કરે એવું દૃશ્ય પ્રથમ વાર જોવા મળ્યું હતું . ભાઈએ આદરેલો હતો ઉપવાસ , બહેને એ ઉપવાસનું પારણું કરાવ્યું હતું . એ પારણું કારતક સુદ બીજના દિવસે થયું હતું ,  આજના દિવસે . તેથી કારતક સુદ બીજને ભાઈ બીજ એવું નામ મળ્યું છે .
મહારાજા નંદીવર્ધનના બે મહાન્  ઉપકાર સમગ્ર ભારત ઉપર થયા છે . એક , એમણે લચ્છવાડમાં અપ્રતિમ પ્રતિમાનું સર્જન કરાવ્યું .  આજે પણ એ મૂર્તિ લાખો કરોડો‌ લોકોને અનિર્વચનીય શાંતિ આપે છે . બે , પાવાપુરીમાં દેખાતું વિશાલ જલ મંદિર એમની પરિકલ્પના છે . આપણે લછવાડના શ્રી વર્ધમાન સામે ભગવાનની મૂર્તિનાં દર્શન કરીને પવિત્ર આનંદની અનુભૂતિ કરીએ છીએ ત્યારે આ મૂર્તિના નિર્માતા તરીકે મહારાજા નંદીવર્ધનને યાદ કરતા નથી , એમને યાદ કરવા જોઈએ , ભાઈ બીજનો આ પહેલો સંદેશ છે . ૧૬ એકડના તળાવની વચ્ચે દીપી રહેલા જલમંદિરનાં દર્શન કરતી વખતે પણ આપણે અનેરો રોમાંચ અનુભવીએ છીએ . એ વખતે પણ જલમંદિરના નિર્માતા તરીકે મહારાજા નંદીવર્ધનને  આપણે યાદ કરતા નથી , આપણે એમને યાદ કરવા જોઈએ  , ભાઈ બીજનો આ બીજો સંદેશ છે . 

અનંત લબ્ધિનિધાન શ્રી ગૌતમ સ્વામીજી મહારાજાનાં નામે નૂતન વર્ષનો પ્રારંભ થવો જોઈએ આ પરંપરા અદ્ ભુત છે . શ્રી ગૌતમ સ્વામીજી મહારાજા તીર્થંકર નથી પરંતુ એમને જે માનસન્માન મળે છે તે અકલ્પનીય છે . બેસતાં વર્ષના દિવસે  તીર્થંકર ભગવંતનો રાસ વાંચવાને બદલે ગણધર ભગવંતનો રાસ વંચાય છે . કેવો સંઘનો આદર અને કેવું ગણધર ભગવંતનું પુણ્ય ? ગૌતમ ગુરુ મહાગુરુ છે કેમ કે એ પોતાના ગુરુના મહાભક્ત છે . કોઈ પણ ભક્ત પોતાના ગુરુ સાથે ચાર તબક્કે જોડાય છે . પહેલો તબક્કો છે : अज्ञान – तिमिरान्धानाम् । બીજો તબક્કો છે : ज्ञानांंजन – शलाकया । ત્રીજો તબક્કો છે : नेत्रमुन्मीलितं येन । ચોથો તબક્કો છે : तस्मै श्री गुरवे नमः ।।
પહેલા તબક્કે , ભક્ત પોતાનાં અજ્ઞાનને કોસતો હોય છે . જેને એમ લાગે છે કે હું ઘણું જાણું છું , મને ઘણું બધું આવડે છે , હું ઘણું બધું કરી શકું છું – એ જ્ઞાનના અહંકારમાં ફસાયેલો છે . જેનું જ્ઞાન ઓછું હોય એને જ જ્ઞાનનો અહંકાર થાય છે અને જેને અહંકાર થાય છે એનું જ્ઞાન ઓછું જ થતું જાય છે . આ નિયમ છે . મારામાં જ્ઞાન નથી , હું કશું જાણતો નથી , મને કાંઈ આવડતું નથી – આવો અહેસાસ ભક્તનાં મનમાં સતત રહેતો હોય છે . આ અહેસાસ જ એને ભક્ત બનાવે છે . મારી પાસે બધું છે એવું જે વિચારતો હશે એને અન્યની આવશ્યકતા પ્રતીત નહીં થાય . એ પોતાનામાં ખુશ હશે . એને બીજાની પાસે જવાની કે બેસવાની આવશ્યકતા મહેસૂસ નહીં થાય . એને એવું લાગશે કે બધા મારી પાસે આવશે . એને એ તો યાદ જ આવશે નહીં કે મારે કોઈની પાસે જવું જોઈએ , બેસવું જોઈએ . આપણે જેમની પાસે જઈશું એમની પાસેથી કંઈક શીખવા મળશે , જાણવા મળશે એવું એ વિચારી શકતો નથી . હું જાણકાર માણસ છું એવી ભ્રમણા જેણે જેણે પાળી રાખી છે તે પહેલા તબક્કાથી દૂર રહ્યો છે . આવો માણસ સાચા અર્થમાં ભક્ત બની જ શકતો નથી . મારામાં જ્ઞાન નથી અથવા મારામાં જ્ઞાન ઘણું ઓછું છે આવી સભાનતા જ ભક્તને ભક્ત બનાવી રાખે છે . આ સભાનતાનું સૂત્ર છે : अज्ञान – तिमिरान्धानाम् । બેસતાં વર્ષના દિવસે ગૌતમ સ્વામીજીને તમે યાદ કર્યા હશે . એ વખતે તમારે પોતાની જાતને પૂછી લેવું જોઈતું હતું કે શું હું મારી જાતને જ્ઞાની માનું છું ? શું હું પોતાને મહાન્ સમજુ છું ? જો હું પોતાને અજ્ઞાની માનું છું અને નાનો માણસ સમજું છું તો જ મને ગૌતમ સ્વામીના આશીર્વાદ મળી શકે . ગૌતમ સ્વામીજીનું નામ લેવાથી બેસતું વરસ સુધરે છે એવું નથી . ગૌતમ સ્વામીજી પાસેથી પ્રેરણા લઈએ તો જ બેસતું વરસ સુધરે છે . 
બીજા તબક્કે , મારે કશુંક શીખવું છે , કશુંક જાણવું છે , કશુંક સમજવું છે , કશુંક નવું ઉમેરવું છે મારામાં – આવી ભાવના લઈને ભક્ત ગુરુ પાસે બેસે છે ,  ભક્ત ગુરુની સાથે સંવાદ સાધે છે , વાર્તાલાપ કરે છે . ભક્ત શ્રોતા બને છે . ભક્ત વિદ્યાર્થી બને છે . ભક્ત જિજ્ઞાસુ બને છે . ભક્ત અનુયાયી બને છે . જ્યારે જ્યારે ભક્ત ગુરુની સંગે સમય વિતાવે છે ત્યારે ત્યારે એનો એક સ્વાર્થ સંતૃપ્ત થતો હોય છે . એનું કોઈએક અજ્ઞાન તૂટતું હોય છે . એનું કોઈએક અજ્ઞાન ખતમ થતું હોય છે . એને કોઈ એક નાનકડી પ્રેરણા મળતી હોય છે . એને કોઈ એક નાનકડો બોધ મળતો હોય છે . આ જૂનાં અજ્ઞાનનું તૂટવું અને નવી પ્રેરણાનું મળવું તે જ બીજો તબક્કો છે . અજ્ઞાનને ઠેસ પહોંચતી રહે અને અંતર આત્માને બોધ મળતો રહે એવી ઘટના તે જ બીજો તબક્કો છે . બીજા તબક્કાનું સૂત્ર છે : ज्ञानांंजन – शलाकया । તમે ગુરુને મળ્યા નહીં ત્યાર સુધી તમારું જ્ઞાનનું સ્તર અને વિચારનું સ્તર જે હતું એ જુદું હતું . પરંતુ ગુરુને મળ્યા બાદ તમારું જ્ઞાનનું સ્તર બદલાયું , તમારું વિચારનું સ્તર બદલાયું , સ્તર ઊંચું થયું . જો આ બને છે તો બેસતાં વર્ષના દિવસે તમને ગૌતમ સ્વામીજીના આશીર્વાદ અવશ્ય મળે છે . 
ત્રીજો તબક્કો ક્રિયાન્વયનનો છે . આપણે જે શીખ્યા નહોતા એ આપણે કરી શકવાના નહોતા . આપણે જે જાણ્યું નહોતું એ કરવાની ત્રેવડ આપણામાં આવવાની જ નહોતી . આપણને જેની ખબર જ ન હોય એ બાબતમાં આપણે કામ શું કરી શકવાના ? આપણને કંઈક કરવું હોય પણ શું કરવું એની ખબર ના હોય , આપણામાં કરવાની શક્તિ હોય પણ કરવા જેવું શું છે એની જાણકારી ન હોય , આપણે કશું કરવા માંગતા હોઈએ પણ કયું કામ કરવું જરૂરી છે એની ગતાગમ ના હોય , એને લીધે આપણે ચોક્કસ કામ સાથે જોડાઈ શકતાં નથી . જ્ઞાનના અભાવે આપણે અમુક કામ કરતાં જ નથી . ગુરુના સત્સંગથી જ્ઞાન મળવા લાગે છે એટલે નવાં નવાં કામ કરવાની ભાવના જાગવા લાગે છે . ભાવનાની પાછળ પાછળ પુરુષાર્થ આવે છે અને એક એક કામ થવા માંડે છે . પહેલાં તપ નહોતા કરતા , હવે તપ થવા લાગ્યા . પહેલાં ત્યાગ નહોતા કરતા , હવે ત્યાગ કરવા લાગ્યા . પહેલાં દાન નહોતા કરતા , હવે દાન કરવા લાગ્યા . પહેલાં ભક્તિ નહોતા કરતા , હવે ભક્તિ કરવા લાગ્યા . પહેલાં પચખાણ નહોતા લેતા , હવે પચખાણ લેવા લાગ્યા . જ્ઞાન મળ્યું એ પછીના તબક્કે જીવનમાં નવા કામ શરૂ થયાં . નવું જાણી લઈએ પણ જે જાણ્યું છે એ મુજબ નવો પુરુષાર્થ , નવી મહેનત કે નવું કામ બિલકુલ ના કરીએ ત્યારે જ્ઞાન અધૂરું રહી જાય છે . પહેલાં જાણ્યું અને પછી જ્ઞાન અનુસાર પુરુષાર્થ શરૂ કર્યો . પુરુષાર્થને કારણે કોઈ એક પરિણામ પણ આવ્યું . પુરુષાર્થ નાનો હતો , પરિણામ નાનું આવ્યું .  પુરુષાર્થ મધ્યમ હતો ,  પરિણામ મધ્યમ આવ્યું  . પુરુષાર્થ મોટો હતો ,  પરિણામ મોટું આવ્યું  . પરંતુ પુરુષાર્થ કર્યો અને પરિણામ આવ્યું આ પ્રક્રિયા એની એ રહી .  આ જે પ્રક્રિયા છે એ જ ત્રીજો તબક્કો છે : नेत्रमुन्मीलितम् । ગુરુ પાસેથી જે મળ્યું છે એ ફક્ત દિમાગમાં રહ્યું , એવું ના થયું . ગુરુ પાસેથી જે મળ્યું એ જીવનમાં અવતરિત થયું . તમે જે જાણો છો તે તમારી સમૃદ્ધિ છે . તમે જેટલું જાણો છો એ મુજબ જીવનમાં કોઈને કોઈ પુરુષાર્થ ચાલુ રાખો છો . એ તમારી જવાબદારી છે . દર વર્ષે કોઈ નવો ધર્મ જીવનમાં જોવા મળતો હોય તો સમજવું કે આપણી ત્રીજા તબક્કે આવ્યા છીએ  . તમે જે નવો બોધ મેળવ્યો એને અનુસરીને તમે જીવનમાં નવો ધર્મ શરૂ કર્યો , એવું દર મહિને બનતું હોય તો બેસતાં વરસે તમને ગૌતમ સ્વામીજીના આશીર્વાદ મળે જ મળે . 
ચોથો તબક્કો આ રીતે આવે છે : તમે ઉત્તમ રીતે ધર્મપાલન શરૂ કર્યું , ધર્મક્રિયાઓ કરવા લાગ્યા , ધર્મનાં સ્થાનમાં નાનામોટા લાભ લેવા લાગ્યા . લોકોને આ બધું દેખાવા લાગ્યું . લોકો તમારી પ્રશંસા કરવા લાગ્યા . એ વખતે તમને એ પ્રશંસા ગમી નહીં . તમને એમ થયું કે આ પ્રશંસા મારી થાય છે એ ખોટી છે . જો ગુરુએ જ્ઞાન આપ્યું હોત નહીં તો આ જે પ્રશંસા થાય છે એવાં કોઈ કામ હું કરી જ ના શકત .  પ્રશંસા ગુરુના ઉપકારની થવી જોઈએ . મારી પ્રશંસા ના થવી જોઈએ . તમારા અંતરાત્મામાં આ લાગણી બને છે એ તમારો ગુરુ સમર્પણ ભાવ છે . તમને બે વિચાર આવે છે . એક , મારા હાથે એવો કોઈ ધર્મ થયો જેની પ્રશંસા લોકો કરે છે , આ ધર્મ હું કરી શકવાનો જ નહોતો . આ ધર્મ ગુરુને કારણે થયો . ગુરુનો મારી પર કેવો ઉપકાર કે કોઈ ધર્મ ન કરનારો હું ,  આજે એવો ધર્મ કરું છું કે લોકો પ્રશંસા કરવા લાગ્યા છે . લોકોને જે ધર્મ દેખાયો છે એ ધર્મ મેં કર્યો નથી . લોકોને જે ધર્મ દેખાયો છે એ ધર્મ ગુરુએ કરાવ્યો છે . ગુરુને ધન્ય છે , જેમણે મને ઊંચે ચડાવી દીધો . બે , મારી પ્રશંસા કરનારા લોકો જાણતા નથી કે આ પ્રશંસાનો હકદાર હું નથી . મારે આ લોકોને જણાવી દેવું છે કે આ ધર્મ ક્યાંથી આવ્યો છે ? મારા ધર્મદાતા કોણ છે એ મારે લોકોને કહી દેવું છે . મારામાં આ ધર્મની સમજણ ક્યાંથી આવી એની જાણકારી મારે લોકોને આપી દેવી છે . લોકોની પ્રશંસાનો હું સ્વીકાર કરીશ તો સચ્ચાઈને અન્યાય થઈ જશે . હું આ પ્રશંસાને રોકું એમાં મને સફળતા મળે કે ના મળે મને ખબર નથી . પરંતુ હું મારા ગુરુની ભરપૂર પ્રશંસા કરું એ સંભવિત છે . આ બે વિચારોથી પ્રેરિત થયેલો ભક્ત પોતાના ધર્મદાતા ગુરુની પ્રશંસા હંમેશા કરતો રહે છે . આ છે ચોથો તબક્કો : तस्मै श्री गुरवे नमः ।।
સારાંશ એ છે કે તમે તમારું અજ્ઞાન સ્વીકારી લો , પહેલો તબક્કો . તમે ગુરુ પાસે બેસીને પોતાનાં અજ્ઞાનને ઓછું કરતાં રહો , બીજો તબક્કો . તમને ગુરુ પાસેથી જે જ્ઞાન મળ્યું એનો યથાસંભવ અમલ કરો , ત્રીજો તબક્કો . તમને ધર્મ પ્રવૃત્તિમાં સફળતા મળી એનો યશ ગુરુને આપો , ચોથો તબક્કો . 
બેસતાં વર્ષના દિવસે શ્રી ગૌતમ સ્વામીજી મહારાજાને યાદ કરીએ અને એમનામાં વસેલા ભક્તભાવનું અનુસરણ કરવાનો સંકલ્પ કરીએ . આખું વરસ પ્રાણવાન્ બનવાનું જ છે . 

ભગવાનનું મોક્ષગમન થયું તે નિમિત્તે દીવાળીનું પ્રવર્તન થયું . આ વાત શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનને પણ લાગુ પડે છે અને પંચ કલ્યાણકની પૂજા અનુસાર શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનને પણ લાગુ પડે છે . પૂજામાં એમ લખ્યું છે કે શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનાં મોક્ષગમન પછી દેવતાઓએ દીવાળી પ્રવર્તાવી : दीवाळी करता देव . આનો અર્થ એ છે કે શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાન્ મોક્ષમાં ગયા એ વખતે પ્રભુની યાદમાં દેવો દ્વારા દીવાઓની હારમાળા પ્રગટાવવામાં આવી હતી . બરોબર , આ જ રીતે આસો માસની અમાસે શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાન્ મોક્ષમાં ગયા તે પછી ૧૮ રાજાઓએ દીવા પ્રગટાવ્યા હતા . એ જોઈને તે સમયની જનતાએ પણ દીવા પ્રગટાવ્યા હતા અને ત્યારથી દીવાળીનું પ્રચલન શરૂ થયું હતું . શું દીવાળીમાં ફક્ત દીવા પ્રગટ્યા એટલી જ ઘટના બની હતી કે બીજું પણ કંઈ બન્યું હતું ? આનો જવાબ ત્રિષષ્ટિ શલાકાપુરુષ ચરિત – દશમ પર્વના તેરમા સર્ગમાંથી મળે છે . પ્રભુ મહાવીરનાં મોક્ષગમન પછી પ્રભુની નિશ્ચેતન કાયા સંબંધી પ્રમુખ વિધિઓ દેવતાઓએ સંપન્ન કરી હતી , જેમાં પ્રમુખ કાર્ય સૌધર્મ ઇન્દ્ર સંભાળે છે એવું દૃશ્ય હતું . પ્રભુની પવિત્ર કાયાના અગ્નિસંસ્કાર માટે મેરુપર્વત પર રહેલાં નંદનવનના જંગલમાંથી ગોશીર્ષ ચંદન મંગાવવામાં આવ્યું હતું . પ્રભુએ ૪૨ વરસમાં કાયા પાસેથી ઘણી તપસ્યા અને સાધના કરાવી . પ્રભુનો આત્મા મોક્ષમાં બિરાજમાન થયો એટલે એ કાયા એકલી પડી ગઈ . જે કાયા દ્વારા પ્રભુનાં ૭૨ વર્ષનું જીવન વ્યતીત થયું હોય એ કાયાનું સન્માન થવું જ જોઈએ . ઇન્દ્ર સમજતા હતા .

(૧) સૌ પ્રથમ ઇન્દ્ર મહારાજાએ એ કાયાને સ્નાન કરાવ્યું હતું . સ્નાન માટેનું જળ ક્ષીરસાગરથી લાવવામાં આવ્યું હતું . જે જલ આવ્યું તે હતું તો જલ , પણ એનો રંગ દૂધ જેવો ઉજળો હતો . પ્રભુની સુવર્ણરંગી કાયાને દુગ્ધધવલ જલથી સ્નાન કરાવવામાં આવ્યું . પ્રભુએ દીક્ષા કલ્યાણકના દિવસે ત્રીસ વરસની વયે સ્નાન કર્યું તે પછી સ્નાન કર્યું ન હતું . હવે પ્રભુની કાયા ૪૨ વર્ષ પછી સ્નાન પામી હતી . (૨) સ્નાન પછી પ્રભુની પવિત્ર કાયાને મોંઘેરા વિલેપન કરવામાં આવ્યાં . દીક્ષા કલ્યાણકના દિવસે પ્રભુનાં શરીર પર દેવોએ વિલેપન પણ કર્યાં હતાં તે પછી ૪૨ વર્ષે પ્રભુની કાયા પર દેવો દ્વારા જ વિલેપન થયું હતું . (૩)દેવોએ પ્રભુની કાયાને હંસ જેવું સમુજ્જ્વલ વસ્ત્ર પહેરાવ્યું . દીક્ષાનાં બીજાં વર્ષે પ્રભુ વસ્ત્રરહિત થયા હતા આથી એમ કહી શકાય કે ૪૦ વર્ષ પછી પરમાત્માના શરીર ઉપર ફરીથી વસ્ત્ર બિરાજીત થયું . (૪) પ્રભુને જેઓ જાણે છે એમને ખબર છે કે પ્રભુએ ૨૮ વર્ષની ઉંમરે આત્મસાધનાની પ્રવૃત્તિનો પ્રારંભ કરી દીધો હતો આથી ૨૮ વર્ષની ઉંમર પછી ભગવાને દાગીના પહેર્યા નહોતા . આમ ૪૪ વર્ષ પછી પ્રભુની કાયા ઉપર અલંકાર આવ્યા હતા . (૫) પ્રભુની કાયાને ફૂલના હાર પહેરાવવામાં આવ્યા . પ્રભુ સચિત્તના સ્પર્શનો પરિહાર કરતા હતા . ૪૨ વર્ષથી પરમાત્માએ કોઈપણ સચિત્ત તત્ત્વને સ્પર્શ કર્યો નહોતો . દેવતાઓએ પ્રભુની કાયાને ફૂલોની માળા પહેરાવી , એ સચિત્ત સ્પર્શ હતો જે ૪૨ વર્ષ પછી પ્રભુની કાયા સાથે જોડાયો હતો .(૬) પ્રભુની કાયાને દેવલોક જેવી સુંદર શિબિકામાં બિરાજમાન કરવામાં આવી . દીક્ષા લીધી ત્યારથી પ્રભુએ વાહનનો પરિત્યાગ કર્યો હતો . જ્યારે પણ પ્રભુ એક સ્થાનથી બીજે સ્થાને પધારે તો પોતાના પગથી ચાલીને જ પધારે એ નિયમ હતો . પ્રભુને ક્યારે પણ કોઈ વાહનમાં બેસવાનો અવસર આવ્યો હતો નહોતો . પ્રભુ ૩૦ વર્ષની ઉંમરે દીક્ષા કલ્યાણકના દિવસે શિબિકામાં બેઠા તે પછી ક્યારે પણ વાહન પર આરૂઢ થયા નહોતા . આ વાહન પ્રયોગ ભગવાન સાથે ૪૨ વર્ષ પછી જોડાયો .

અગ્નિસંસ્કાર પૂર્વે જે બન્યું અને સમગ્ર સાધનાજીવનમાં જે નહોતું બન્યું તે આ હતું . સાધનાજીવનમાં દાગીના નહોતા , અગ્નિસંસ્કાર પૂર્વે દાગીના આવ્યા . સાધનાજીવનમાં ફૂલની માળા નહોતી , અગ્નિસંસ્કાર પૂર્વે ફૂલની માળા આવી . અધિકાંશ સાધનાજીવનમાં વસ્ત્ર નહોતું , અગ્નિસંસ્કાર પૂર્વે વસ્ત્ર આવ્યું . સાધનાજીવનમાં સ્નાન નહોતું . અગ્નિસંસ્કાર પૂર્વે સ્નાન આવ્યું . જે રીતે પ્રભુની મૂર્તિને પૂજાસત્કાર દ્વારા ઘણો આદર આપવામાં આવે છે એ રીતે પ્રભુને કાયાને પૂજાસત્કાર સ્વરૂપે ઘણો આદર આપવામાં આવ્યો . પ્રભુ જો જીવિત હોત તો આ પૂજા સત્કારનો સ્વીકાર ન કરત એ સૌ સમજતા હતા . પરંતુ પ્રભુની વિદાય થઇ હતી અને પ્રભુની કાયા દ્રવ્ય ભગવાન્ તરીકે પૂજનીય હતી આથી એની પૂજા થઈ હતી .

શ્રાવક અને શ્રાવિકાઓએ એટલે કે મનુષ્યોએ પણ પ્રભુની કાયાને પૂજી હતી , વંદી હતી , જુહારી હતી . મનુષ્યનો વિલાપ પણ ભારે હતો . નંદીવર્ધન રાજા , સુદર્શનાદેવી , યશોદાદેવી , સુલસાજી આવાં અગણિત નામો યાદ આવે . સૌ દુઃખમાં ડૂબ્યા હતા . મુકરર સમયે મોક્ષ કલ્યાણકનાં સ્થાનેથી પ્રભુની શિબિકાનું પ્રસ્થાન થયું હતું . આસમાનમાં જયજયકારના ધ્વનિ ગુંજતા થયા હતા . આખાય માર્ગ પર દેવોએ સુગંધિત જળનો છંટકાવ ચાલુ રાખ્યો હતો . ભક્તો છાતી કૂટીને રડી રહ્યા છે એ જોવા મળતું હતું . શિબિકાની આગળ દેવાંગનાઓ શોક દર્શક નૃત્ય કરતી કરતી આગળ વધી રહી હતી . વિવિધ વાજિંત્રોમાંથી દુઃખના સ્વરો વહી રહ્યા હતા .

ઇન્દ્ર મહારાજાએ અપાપાપુરી નગરીની બહાર એક ખુલ્લા મેદાનમાં ચંદનચિતાની રચના કરાવી હતી . ત્યાં શિબિકા પહોંચી . શોકાકુળ હૈયે ઇન્દ્ર મહારાજાએ પ્રભુને ચંદન ચિતા પર બિરાજમાન કર્યા . અગ્નિકુમાર દેવોને ઇન્દ્રનો આદેશ મળ્યો એટલે એમણે અગ્નિ પ્રગટાવ્યો . વાયુકુમાર દેવોને ઇન્દ્રનો આદેશ મળ્યો એટલે એમણે પવનના તરંગો વહેતા મૂક્યા . ચંદનચિતા પર આગની લપેટો ફેલાઈ ગઈ . પ્રભુની મનોહર કાયા એ આગમાં અલોપ થઈ ગઈ . જલકુમાર દેવોને ઇન્દ્રનો આદેશ મળ્યો એટલે એમણે જલધારા વરસાવી . આગ શાંત થઈ . ચંદન ચિતાની જગ્યાએ રાખ જોવા મળી હતી , એમાં પ્રભુની કાયાના અવશેષ રૂપ દાઢા , દાંત અને હાડકા પણ હતા . સૌધર્મ ઇન્દ્ર અને ઈશાન ઈન્દ્ર દ્વારા ઉપરની તરફની દાઢા લઈ લેવામાં આવી . ચમર ઇન્દ્ર અને બલી ઈન્દ્ર નીચેની તરફની દાઢા લઈ લેવામાં આવી . અન્ય ઈન્દ્રો અને દેવો દ્વારા દાંત અને હાડકા લઈ લેવામાં આવ્યા . અગ્નિ સંસ્કારની ભસ્મ લેવા ભક્તિભર્યા માનવો ધસી આવ્યા . એમણે બધી જ ભસ્મ લૂંટી લીધી તે પછી જ્યાં અગ્નિસંસ્કાર થયો એ ભૂમિની માટી એ લૂંટવા લાગ્યા . એટલીબધી માટી એમણે લૂંટી કે અગ્નિસંસ્કારની ભૂમિ પર સોળ એકર લાંબો ખાડો થઈ ગયો .

મોક્ષ કલ્યાણકના સમયમાં ત્રણ વાતો બની . એક , પ્રભુનો આત્મા મોક્ષમાં બિરાજમાન થયો .બે , પ્રભુની કાયાની ભસ્મ લાખો લોકોનાં ઘરમાં પહોંચી . ત્રણ પ્રભુની કાયાના હાડકા , દાઢા અને દાંત દેવલોકમાં પહોંચ્યા .

અગ્નિસંસ્કારનાં સ્થાને જે મોટો ખાડો બન્યો હતો ત્યાં પાણી ભરાયાં એને કારણે એ ખાડો વિશાળ સરોવરમાં ફેરવાઈ ગયો . જે સ્થાન પર અગ્નિસંસ્કાર થયા હતા એ સ્થાન પર દેવતાઓએ રત્ન સ્તૂપની રચના કરી હતી . એ સ્થાન ઊંચું હતું આથી પાણીમાં ડૂબ્યું નહીં . ત્યાં મંદિરની રચના થઈ છે . આ મંદિરની આસપાસ વિશાળ વિસ્તારમાં જળથી ભરેલું તળાવ છે આથી આ મંદિર જળમંદિર તરીકે વિશ્વ પ્રસિદ્ધ થયું છે .

દીવાળીના દિવસે આપણે પાવાપુરીમાં હોઈએ તો ત્રણ સ્થાન અવશ્ય જુહારવા જોઈએ . પહેલું સ્થાન છે નૂતન સમવસરણ મંદિર , જ્યાં ભગવાને સોળ પ્રહરની દેશના ફરમાવી . બીજું સ્થાન છે મોક્ષ કલ્યાણક મંદિર , જ્યાં ભગવાને છેલ્લું ચોમાસું કર્યું અને જ્યાંથી ભગવાન્ મોક્ષમાં પધાર્યા . ત્રીજું સ્થાન છે જલ મંદિર , જેનાં મધ્યસ્થાનમાં ભગવાનના અંતિમ સંસ્કાર થયા હતા . પ્રભુનું સ્મરણ કરતાં કરતાં પ્રભુમાં એકાગ્ર બનીએ એ જ દીવાળી છે . પ્રભુનાં જીવનના છેલ્લા બે દિવસોમાં જે જે બન્યું એ બધું જ યાદ કરવું જોઈએ . યાદ કરતાં કરતાં એ ઘટનાઓ કેવી રીતે બની હશે એની કલ્પનાઓ કરવી જોઈએ . કલ્પનાઓ કરતાં કરતાં આપણે આપણી આંખની સામે જીવંત ભગવાનને જોઈ રહ્યા છીએ એવી અનુભૂતિ રચવી જોઈએ . તમે પ્રભુને યાદ કરો . તમે પ્રભુની કલ્પના કરો . તમે પ્રભુની અનુભૂતિ કરો . તમારી દીવાળી સફળ .

પ્રભુની યાદમાં દિવાળીના દિવસોમાં શું કરી શકાય ? શિષ્યએ પ્રશ્ન કર્યો . ગુરુએ જવાબ આપ્યો : પ્રભુની યાદમાં બે કામ કરી શકાય . એક , દીવાળીમાં પ્રભુએ જે કર્યું તે યાદ કરો . બે , દીવાળીમાં પ્રભુએ જે કહ્યું તે યાદ કરો . દીવાળીમાં પ્રભુએ છઠ કર્યો હતો એની યાદમાં આપણે સૌ છઠ કરીએ છીએ . દીવાળીમાં પ્રભુએ દેશના ફરમાવી હતી . આપણે એ દેશનાની યાદમાં ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર સાંભળીએ છીએ . પ્રભુએ પિતાની જેમ આ સૂત્રનું કથન સામે ચાલીને કર્યું હતું . પિતા એટલે પુત્રનું પૂર્ણ પ્રશિક્ષણ . પિતા પોતાના પુત્રના દરેક પ્રશ્નના જવાબ આપતા હોય છે . ઘણી વખત પુત્ર પ્રશ્ન પૂછે એ જરૂરી હોય છે પરંતુ પુત્ર પ્રશ્ન પૂછવાનું ભૂલી જાય છે . આવા સમયે પિતા એ પ્રશ્નના પણ જવાબ આપતા હોય છે જે પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યા નથી . પુત્રે જેના વિષયમાં કાંઈ પૂછ્યું નથી પરંતુ પુત્રે જે વિષયમાં જાણવું જોઈએ એ વિષયની વાતો પિતા સામે ચાલીને પુત્રને જણાવે છે . દેવાધિદેવ શ્રમણ ભગવાન્ શ્રી મહાવીર પરમાત્માએ અંતિમ દેશનામાં ૩૬ પ્રશ્નોના જવાબ આપ્યા છે પરંતુ આ પ્રશ્નો એવા છે જે કોઈએ પૂછ્યા જ નથી . પરમાત્માએ પિતા બનીને પોતાના આશ્રિતો માટે ૩૬ ઉત્તર ફરમાવ્યા અને આ ઉત્તર એવા હતા જેની માટે પ્રશ્નો તો કોઈએ પૂછ્યા જ નહોતા . કરુણાનિધાન ભગવંતે જે ૩૬ ઉત્તર ફરમાવ્યા તેનું સંકલન એક જ ગ્રંથમાં થયું . તે ગ્રંથનું નામ ઉત્તર અધ્યયન એટલે કે ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર રાખવામાં આવ્યું . પરમાત્માએ ઉત્તરરૂપે જે ફરમાવ્યું તે હકીકતમાં પ્રેરણા હતી , ઉપદેશ હતો , માર્ગદર્શન હતું . પરમાત્માએ ૩૬ પ્રેરણા આપી તે સેંકડો શ્લોકોમાં શબ્દબદ્ધ થઈ છે . ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રના એક એક શબ્દમાં અપરિસીમ પ્રેરણાઓ ભરી છે . એમાંથી બિલકુલ પ્રારંભિક કક્ષાની થોડીક પ્રેરણાઓને આપણે દિવાળીના દિવસે યાદ કરીએ .


१ . विनयश्रुत अध्ययन : તમે જે બોલો છો એનાથી કોઈપણ વ્યક્તિને અનાદરનો અનુભવ ના થવો જોઈએ . તમારા પોતાના સ્વજનો જે ધાર્મિક ઈચ્છા રાખે છે તેને તમારે આદર આપવો જોઈએ . વડીલોની ભાવનાઓ અધૂરી ના રહેવી જોઈએ . કોઈ દુષ્ટ વચન બોલે ત્યારે તમારે તમારાં મનનો અંકુશ ખોવો જોઈએ નહીં .

२ . परिषह प्रविभक्ति अध्ययन : જ્યારે પણ દુઃખ આવે ત્યારે વિચારજો કે મારાં જૂનાં પાપોનો નાશ થઈ રહ્યો છે . તમને કોઈ સુખ કે આનંદ પ્રમોદનો અવસર મળે ત્યારે એ સુખ કે આનંદ પ્રમોદ માટે કોઈ ધર્મપ્રવૃત્તિને ઠેસ મારી દેતા નહીં . જે વ્યક્તિનાં કારણે તમને કોઈ દુઃખ થયું છે એની માટે મનમાં દ્વેષ બનાવશો નહીં .

३ . चतुरंगीय अध्ययन : રોજેરોજ નવું ધાર્મિક જ્ઞાન મેળવતા રહો .જે દિવસે તમે નવો અભ્યાસ કર્યો નહીં એ દિવસ અધૂરો રહ્યો છે એમ માનજો . તમારી શ્રદ્ધા ગઈકાલે જેટલી મજબૂત હતી એના કરતાં આજે વધારે મજબૂત હોવી જોઈએ અને આજે જેટલી મજબૂત છે એના કરતાં આવતીકાલે વધારે મજબૂત હશે એવી તમારી ભૂમિકા હોવી જોઈએ . જે ધર્મ તમે કરી લીધો છે એનો રાજીપો રાખો . પરંતુ જે ધર્મ કરવાનો બાકી છે એ તુરંત કરવો છે એનું લક્ષ બનાવો .

४ . असंस्कृत अध्ययन : તમને ધર્મક્રિયા કરવાનો કંટાળો આવશે એવું બની શકે છે . પણ એ કંટાળાની છાયામાં આવીને તમે ધર્મક્રિયાની ઉપેક્ષા નહીં કરતા . ધર્મક્રિયામાં ખાડા ન પડે , ધર્મક્રિયામાં ઉતાવળ ન થાય , ધર્મક્રિયામાં અવિધિ કે આશાતના ન થાય એનું ધ્યાન તમારે અવશ્ય રાખવાનું છે . તમારાં મનને સમજાવીને ક્રોધ માન માયા લોભ ઘટાડવા માંડો . ધર્મ કરતાં રહીએ અને કષાયો નબળા પડે નહીં – એવું ન ચાલે .

५ . अकाम मरणीय अध्ययन : ભૌતિક સુખ માટેની સાધનસામગ્રી વિના તમે જેટલો સમય વિતાવી શકો છો એટલો વિતાવો કારણ કે આવતા ભવમાં તમે કેવી ગતિમાં જવાના છો એની તમને કલ્પના નથી . જે સુખ વિના તમે ચલાવી શકો છો એ સુખથી દૂર રહેવાનું રાખો . રોજ એક બે દુઃખને સ્વેચ્છાપૂર્વક સહન કરો . રાત્રે ઊંઘતા પહેલા બધું જ વોસિરાવી દેવાની આદત રાખો .

६ . क्षुल्लक निर्ग्रन्थीय अध्ययन : તમને તમારા પરિવાર માટે મમતા છે . એ મમતા પરલોકને નુકસાન કરી શકે છે માટે એ મમતાને ઓછી કરવાનું લક્ષ્ય રાખજો . તમને તમારાં ઘરની તમામ સાધનસામગ્રી માટે મમતા છે . એ મમતા પણ પરલોકને નુકસાન કરી શકે છે . એ મમતાને પણ ઓછી કરવાનું લક્ષ્ય રાખજો . તમને તમારાં શરીર માટે ઘણી મમતા છે . આ મમતા પણ પરલોકને નુકસાન કરી શકે છે . તમે આ મમતાને પણ ઓછી કરવાનું લક્ષ્ય રાખજો .

७ . उरभ्रीय अध्ययन : તમારાં જીવનમાં ઘણાં પાપો ચાલે છે . એમાંથી અમુક પાપો તમે છોડી શકો એમ છો . એ પાપોને છોડવાનું શરૂ કરો . તમારાં જીવનમાં ઘણાં સુખ ચાલે છે , આનંદપ્રમોદ ચાલે છે . અમુક સુખ અને આનંદપ્રમોદ તમે છોડી શકો છો . તમે એ છોડવાનું શરૂ કરો . તમારાં જીવનમાં જે ધર્મ ચાલે છે એ ધર્મમાં તમને અઢળક આનંદનો અનુભવ થાય એવી ભાવધારા બનાવતાં રહો .

८ . कापिलीय  अध्ययन : મારે મરીને દુર્ગતિમાં જવું નથી એવી સૂચના પોતાને આપતાં રહો . તમને કાયમ કોઈ ને કોઈ ઈચ્છા થતી રહે છે . તમે તમારી દરેક ઈચ્છા પૂરી થાય એવી જીદ રાખો છો . આ જીદ સારી નથી . તમારી ઈચ્છા પૂરી ના થાય એવી પરિસ્થિતિમાં પણ તમે તમારાં મનને પ્રસન્ન રહેવાનું શીખવો . કોઈપણ ભૌતિક સામગ્રી વિનાય તમે ખુશ રહી શકો છો એવી ક્ષણો બનાવો અને એવી ક્ષણોને વધારતાં જાઓ .

९ . नमि प्रव्रज्या अध्ययन : મારે કોઈ સંઘર્ષ કરવો નથી , કોઈ સંક્લેશ કરવા નથી એવો સંકલ્પ બનાવી રાખો . તમે વ્યક્તિઓ અને વસ્તુઓ બાબતે જે અપેક્ષાઓ રાખો છો તે અપેક્ષાઓ ઓછી કરી દો . જેમ જેમ અપેક્ષા ઓછી થતી જશે એમ એમ સંક્લેશ ઓછા થતાં જશે . ઓછામાં ઓછી વસ્તુઓથી કામ ચલાવવાની આદત પાડો . ઓછામાં ઓછા લોકો સાથે વ્યવહાર રાખવો પડે એવી જીવનશૈલી બનાવો . સાધનામાં આગળ વધવું હશે તો આ કરવું જ પડશે .

१० . द्रुम पत्रक अध्ययन : તમારાં મનમાં જે રાગ બને છે તેનાં આલંબન પ્રશસ્ત હોતા નથી . આથી તમારો રાગ અપ્રશસ્ત બની જાય છે . તમારો રાગ પ્રશસ્ત આલંબન સાથે જોડાય અને રાગ પોતે પ્રશસ્ત બનતો રહે એવી માનસિકતા બનાવો . અપ્રશસ્ત રાગ ઘટે અને પ્રશસ્ત રાગ વધે આ પહેલું પગથિયું છે . મનનો રાગ ઓછો થતો જાય આ બીજું પગથિયું છે . મનને વૈરાગ્યનો સ્પર્શ મળે આ ત્રીજું પગથિયું છે . જે આ ત્રણ પગથિયાં પસાર કરે છે તેને આખરે વીતરાગ ભાવ પ્રાપ્ત થતો હોય છે .

११ . बहुश्रुत पूजा अध्ययन : ધર્મનું જ્ઞાન વધતું રહેવું જોઈએ પરંતુ એ જ્ઞાનનો અહંકાર ન બનવો જોઈએ . ધર્મનું જ્ઞાન એવું હાંસિલ કરો કે મનમાં મોક્ષ અવસ્થાના વિચારો ચાલતા જ રહે . જે ધર્મના જ્ઞાની છે એમની નિંદા કરો નહીં . જે ધર્મના જ્ઞાની છે એમની નિંદા સાંભળો નહીં . જ્ઞાનને સન્માન આપો અને જેમનું જ્ઞાન ઉપાર્જન ઉત્કૃષ્ટ છે એમને પણ ભરપૂર સન્માન આપો . જ્ઞાનીનું સન્માન એટલે જ્ઞાનનું સન્માન . જ્ઞાનીનું અપમાન એટલે જ્ઞાનનું અપમાન .

१२ . हरिकेशीय अध्ययन : તમારાં જીવનમાં નિયમ પાલન હોવું જોઈએ , વ્રત આચરણ હોવું જોઈએ . જીવનમાં નિયમ ન હોય , વ્રત આચરણ ન હોય તો તમે જે જ્ઞાન મેળવ્યું એ વ્યર્થ છે . દરેક ભૂમિકાના જીવો માટે ચોક્કસ ગુણોનું વર્ણન શાસ્ત્રોએ કર્યું છે . તમે જે ભૂમિકામાં હો એ ભૂમિકાએ તમારામાં કેટલા ગુણો હોવા જોઈએ તે શોધો અને તે ગુણો તમારી અંદર જાગે એવો પુરુષાર્થ કરો . ગુણ ઉપાર્જનનો પુરુષાર્થ આત્માને પવિત્ર બનાવે છે . વ્રતનું પાલન કરનારા શ્રમણ શ્રમણી ભગવંતોને પુષ્કળ આદર આપો . વ્રતધારીને આપેલો આદર તમારામાં વ્રતપાલનની શક્તિ પ્રગટાવે છે .

१३ . चित्र संभूतीय अध्ययन : તમે જે પણ વ્રતનિયમનો સ્વીકાર કર્યો હોય એને પૂર્ણ રીતે વફાદાર રહેજો . એકવાર જે વ્રત લીધા તેનો ભંગ ક્યારે પણ કરવો જોઈએ નહીં . એકવાર જે નિયમ લીધો એ ક્યારે પણ તૂટવો ના જોઈએ . વ્રત લેવાથી અને વ્રતનું અખંડ પાલન કરવાથી પ્રચંડ કર્મનિર્જરા થતી હોય છે . કામભોગની પ્રવૃત્તિઓ પ્રિય લાગે છે પરંતુ એ વ્રતમાં બાધાકારી હોય છે . કામભોગની પ્રવૃત્તિથી દૂર રહીને પણ પ્રસન્ન રહી શકાય એવી માનસિકતા બધા નથી બનાવી શકતા . તમે એવી માનસિકતા બનાવી લો . આત્માની અંદર જે આનંદ વસે છે એને શોધવો છે અને પામવો છે એવું લક્ષ્ય બનાવો . એ દિશામાં આગળ વધવા અંતરંગ પુરુષાર્થ કરો .

१४ . इषुकारीय अध्ययन : આત્મા પરલોકમાંથી અહીં આવ્યો છે અને અહીંથી મરીને આત્મા ફરીથી પરલોકમાં જવાનો છે . આ વિષય પર પૂર્ણ શ્રદ્ધા રાખો . આત્માને લાભ થાય તે માટે ધર્મક્રિયા કરો . સાથોસાથ યાદ રાખો‌ કે જે ધર્મક્રિયા કરો છો એના દ્વારા હૃદયમાં શુભ ભાવોનું જાગરણ થવું જ જોઈએ . હંમેશ માટે યાદ રાખજો કે તમારાં પરિવારજનોને રાજી રાખવા માટે તમારે તમારા નિયમિત ધર્મ સાથે બાંધછોડ કરવાની હોય નહીં .

१५ . सभिक्षु अध्ययन : તમને જે પણ જ્ઞાન મળ્યું છે એની ઉપર વૈરાગ્યની છાયા હોવી જોઈએ . જ્ઞાનને જો વૈરાગ્યનો સથવારો નથી મળતો તો જ્ઞાન શુભ વિચારો જગાડી શકતું નથી . તમને જે જે વિષયમાં શ્રદ્ધા છે તે વિષયમાં તમારે આચરણ લાવવાનું છે . એકલી શ્રદ્ધા હોય અને આચારપાલન સહેજ પણ ન હોય એવું કેવી રીતે થવા દેવાય ? સાચી શ્રદ્ધા આચારને લાવ્યા વગર રહેતી નથી . તમારી પાસે શ્રદ્ધા હોય અને તમારી પાસે આચાર ન હોય તો જે આચાર તમે નથી પામ્યા એનો પસ્તાવો મનમાં રહેવો જોઈએ . તમે તમારા ધર્મ સાથે બાંધછોડ ન કરો , તમે ધર્મમાં ઢીલા ન પડો એ તમારી જવાબદારી છે અને આ જવાબદારી ફક્ત તમારે જ સંભાળવાની છે .

१६ . ब्रह्मचर्य समाधि स्थान अध्ययन : વિજાતીય તત્ત્વનું આકર્ષણ મૈથુનસંજ્ઞામાંથી આવે છે . મૈથુનસંજ્ઞાને કમજોર પાડવાનો પુરુષાર્થ મનથી , વચનથી અને કાયાથી સતત કરવાનો છે . મૈથુનની પ્રવૃત્તિ આકર્ષક લાગે છે પરંતુ આ પ્રવૃત્તિ આત્માને પારાવાર નુકસાન પહોંચાડતી હોય છે . મનમાં ચોક્કસ પ્રકારની વાસનાઓ સતત રમતી રહે છે મૈથુનસંજ્ઞાને કારણે . શરીર દ્વારા ચોક્કસ પ્રકારની કામપ્રવૃત્તિઓ થતી રહે છે મૈથુનસંજ્ઞાને કારણે . વાસનાઓ અને કામપ્રવૃત્તિઓ થકી આત્મા એવાં ચીકણા કર્મો બાંધે છે જે આત્માને નરકમાં ધકેલી દે છે . વાસનાઓ અને કામપ્રવૃત્તિઓ પુનરાવર્તનની આદત પાડે છે અને પુનરાવર્તનની આદત આગામી ભવોમાં પણ વાસનાઓ અને કામપ્રવૃત્તિઓને સાથે લઈ આવે છે . વાસનાઓ અને કામપ્રવૃત્તિઓનું પુનરાવર્તન ઓછું થાય કે અટકી જાય તો એ આગામી ભવમાં સાથે આવતી નથી અને દુર્ગતિમાં જવાની સંભાવના બનતી નથી .

१७ . पाप श्रमणीय अध्ययन : સાધનાના દરેક નિયમ આત્મા માટે લાભકારી હોય છે . કોઈ પણ નિયમ તૂટે એનાથી આત્માને નુકસાન થાય છે . જેણે સાધનાનો સ્વીકાર કર્યો તેણે સાધનાના નિયમો તોડવા ના જોઈએ . સાધનાના નિયમો સાથે જે બાંધછોડ કરે છે તે સાચો સાધક ગણાતો નથી . શરીરના રોગને કારણે નિયમમાં બાંધછોડ થાય એ જુદી વાત છે . પરંતુ મનના રાગને કારણે અને આવેશને કારણે સાધનામાં બાંધછોડ થાય એ ચલાવી શકાય નહીં . અલબત્ , દોષવાન્ સાધકને જોઈએ ત્યારે દ્વેષ થવો ન જોઈએ કે નિંદા કરવી ન જોઈએ . બલ્કે જે દોષમાં ફસાયા છે એમની માટે અનુકંપાના ભાવ બનાવવા જોઈએ .

१८. संयतीय अध्ययन : વ્રતનું પાલન ઘણાંબધાં વર્ષો સુધી કરવામાં આવે એનાં કારણે આત્મામાં વૈરાગ્યના ઊંડા સંસ્કારો બનતા હોય છે . આથી વ્રતનું પાલન ઘણાં ઘણાં વર્ષો સુધી થાય એવી પરિસ્થિતિ હંમેશા અનુમોદનીય છે . મનમાં જે પણ અશુભ વિચારો જાગે તેને રોકવા માટે આપણે ઉત્તમ સાધક પાસેથી માર્ગદર્શન લેવું જોઈએ . તમે ચોક્કસ વસ્તુ કે ચોક્કસ વ્યક્તિ માટેના રાગને ઘણાંબધાં વર્ષો સુધી જીવંત રાખશો તો રાગનો એ સંસ્કાર પરલોકમાં સાથે આવશે અને પરલોકમાં પણ તમને શુભ ભાવોથી વંચિત રાખશે . આપણાં મનમાં જે જે રાગ બને છે તે અલ્પકાલીન હોય , તીવ્રતામુક્ત હોય એનું ધ્યાન આપણે રાખીએ તો સાધનામાં વિઘ્નો ઓછા આવે છે .

१९ . मृगापुत्रीय अध्ययन : તમે કોઈને દુઃખમાં ફસાયેલા જુઓ ત્યારે વિચારો કે એણે પૂર્વના ભવોમાં ઘણાંબધાં પાપો કર્યાં હશે . જે જે દુઃખ દેખાય તે તે દુઃખ કયાં કર્મને કારણે આવે છે એ કર્મનું ચિંતન કરવું જોઈએ . જે દુઃખથી ડરે એ કમજોર છે . જે દુઃખનાં કારણ સ્વરૂપ કર્મોથી ડરે એ ભાગ્યશાળી છે . તમારા હાથે જ્યારે પણ કોઈ પાપ થવાનું હોય કે થઈ રહ્યું હોય ત્યારે વિચારજો કે આ પાપનું ફળ કેટલું ભયાનક હશે . જે જે પાપ થયાં તે પાપનો પશ્ચાત્તાપ મનમાં બનાવતા રહેજો . પાપનો પસ્તાવો પાપની તીવ્રતાને ખતમ કરી નાખે છે .

२०. महानिर्ग्रंथीय अध्ययन  : જે સુખ આવ્યાં પછી પાછું ન જાય એને સુખ સાચું સુખ કહેવાય . જે સુખ આવ્યાં પછી થોડા સમયમાં પાછું જતું રહે એને સાચું સુખ કહી શકાય નહીં . ભૌતિક સુખ થોડા સમયની રાહત આપે છે પરંતુ પછીથી એ ક્ષીણ થઈ જાય છે . દોષનું વિસર્જન કરવા દ્વારા અને ગુણનું ઉપાર્જન કરવા દ્વારા આત્માની ભીતરમાં જે સુખ પ્રગટે છે તે થોડા સમયપૂરતું સીમિત હોતું નથી . આ સુખ ભૌતિકસામગ્રીની અપેક્ષા રાખતું નથી આથી સાધનામાં આ સુખને ઘણું મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે . ભૌતિક પ્રવૃત્તિઓનો ત્યાગ કરી સ્થિર બનવું એ સાધનાનો સ્વભાવ છે . આનો અનુભવ લેવા રોજ એકાગ્રતાપૂર્વક કાઉસગ્ગ કરવો જોઈએ .

२१‌ . समुद्र पालीय अध्ययन : સાધકે ઉપસર્ગ સહન કરવા જોઈએ , કષ્ટો વેઠવા જોઈએ . સહન કરવાથી કર્મોની નિર્જરા થાય છે . દુઃખ સહન કરવા માટે વિશેષ પુરુષાર્થની આવશ્યકતા હોય છે . અશુભ વિચારને રોકવા માટે પણ વિશેષ પુરુષાર્થની જ આવશ્યકતા હોય છે . તમારો જેટલો સમય ધર્મ સાથે જોડાયેલો રહ્યો એટલો સમય સાર્થક છે . જે સમય ધર્મ સાથે જોડાયેલો નથી તે સમયની નિરર્થક છે .

२२ . रथनेमीय अध्ययन : જે વ્યક્તિ ધર્મ સાથે જોડાયેલી છે એ તમારાં કારણે ધર્મથી દૂર થાય એવું ક્યારેય થવા દેશો નહીં . જે વ્યક્તિ કોઈ પણ કારણસર ધર્મથી દૂર થઈ ગઈ હોય કે ધર્મથી દૂર થઈ રહી હોય એ તમારાં કારણે ધર્મની સાથે ફરીથી જોડાઈ એવું અવશ્ય થવું જોઈએ . તમારી પોતાની ભૂલો તમારે જાતે શોધવી જોઈએ અને ભૂલોને સુધારવાનો પુરુષાર્થ પણ તમારે જાતે જ કરવો જોઈએ . મોટામાં મોટા ધર્માત્માના હાથે પણ ભૂલ થઈ શકે છે અને મોટામાં મોટી ભૂલ હોય તો પણ એ ભૂલ જરૂર સુધરી શકે છે .

२३ . केशी गौतमीय अध्ययन : ધર્મના વિષયમાં બે વ્યક્તિ વચ્ચે મતભેદ થાય એવું બને . પરંતુ બે વ્યક્તિ વચ્ચે દ્વેષ થાય એવું બનવું ના જોઈએ . કોઈપણ ધર્માત્મા માટે આપણાં હૃદયમાં દ્વેષની ભાવના જાગે એમાં કોઈ ઔચિત્ય નથી . ધર્માત્માને સન્માન આપવું જોઈએ . ધર્માત્માને સન્માન આપવાથી ધર્મની શક્તિ વધે છે . ધર્માત્માનું અપમાન કરવાથી ધર્મની શક્તિ તૂટે છે . બે ધર્માત્મા પરસ્પર મળે ત્યારે એકબીજાના ધર્મનું ખૂબ સન્માન કરે છે , એકબીજા પાસેથી જ્ઞાન મેળવે છે અને પવિત્ર અનુભવનું આદાનપ્રદાન કરે છે .

२४ . प्रवचन माता अध्ययन  : કોઈપણ જીવની વિરાધનાથી ડરવું એ સાધકનું કર્તવ્ય છે . વિરાધનાનો ભય એ જ સાધનાની સૌથી મોટી શક્તિ છે . આપણા હાથે કોઈ પણ જીવની વિરાધના ન થાય એનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ . આપણી વાણીથી કોઈને પીડા ના પહોંચે એની કાળજી રાખવી જોઈએ અને આપણા વિચારો પ્રભુની આજ્ઞાથી વિપરીત દિશામાં ન જાય તેની સતત જાગૃતિ રાખવી જોઈએ . આપણું જીવન પ્રભુવચનનાં અનુસરણ માટે સમર્પિત છે એવો આદર્શ રાખવો જોઈએ .

२५ . यज्ञीय अध्ययन : પાંચ પાપ આત્માના સૌથી મોટા શત્રુ છે : હિંસા , મૃષાવાદ , ચોરી , મૈથુન અને પરિગ્રહ . આ પાંચ પાપ જીવનમાં હોવા જ ન જોઈએ . જો હોય તો આ પાંચ પાપમાં તીવ્રતા ના હોવી જોઈએ . જો પાંચ પાપ છૂટતાં ન હોય તો પાંચ પાપનો પસ્તાવો હૈયામાં જીવતો રાખવો જોઈએ . કોઈપણ વ્યક્તિ માટે આપણાં મનમાં દ્વેષ ન હોય તેનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ . જીવનમાં સંયમસાધના હોય અને તપસ્યા હોય તો પૂર્વભવનાં તીવ્ર કર્મોનો નાશ ઝડપથી થાય છે .

२६ . सामाचारी अध्ययन  : પ્રત્યેક ધર્મક્રિયા અને સ્વાધ્યાય ગુરુનાં માર્ગદર્શન મુજબ જ કરવા જોઈએ , પોતાની મરજીથી નહીં . સંઘમાં અને સમુદાયમાં જે વ્યવસ્થા અને જે પરંપરા નિર્ધારિત છે તેની સાથે બાંધછોડ થાય એવી કોઈ હરકત કરવી ના જોઈએ . દરેક મુનિએ મુનિસમુદાયનું અને સમુદાયના નેતાનું સન્માન જાળવવું જોઈએ . દરેક શ્રાવકે સંઘનું અને સંઘના વડીલોનું સન્માન જાળવવું જોઈએ . આપણે કોઈ વ્યવસ્થા કે કોઈ નિયમનો ભંગ કરી ના શકીએ . દરેક ધર્માત્માએ અરસપરસની આત્મીયતા અને આમન્યાને જાળવી રાખવી જોઈએ .

२७ . खलुंकीय अध्ययन : તમને જેમણે જ્ઞાન આપ્યું છે એમની સામે વધારે પડતી દલીલો કે વધારે પડતા સવાલો ના કરશો . સંઘના કે સમુદાયના કોઈપણ સાધક માટે મનમાં ઈર્ષાનો ભાવ બનવો જોઈએ નહીં . સારું સારું ખાવાની અને સારું સારું પીવાની આદત સાધનાની ભૂમિકાને વિક્ષિપ્ત કરી દે છે .

२८ . मोक्षमार्ग गति अध्ययन : આત્મા શું છે , આત્મા શું કામ સંસારમાં પરિભ્રમણ કરે છે , આત્મા કર્મો શું કામ બાંધે છે અને આત્મા કર્મોથી કેવી રીતે મુક્ત થશે આ વિષયનું ચિંતન અવિરત ચાલતું રહેવું જોઈએ . મારા આત્માને મોક્ષ મળશે એવો વિશ્વાસ હંમેશા બનેલો રહેવો જોઈએ . ચારિત્રનું પાલન એ રીતે કરવું જોઈએ કે અતિચાર લાગે નહીં અને આરાધના ઉત્કૃષ્ટ રીતે થયા કરે .

२९ . सम्यक्त्व पराक्रम अध्ययन : તમારાં હૈયામાં દેવ ગુરુ અને ધર્મ માટે અપરંપાર શ્રદ્ધાભાવ હોવો જોઈએ . તદુપરાંત દેવ ગુરુ ધર્મના પ્રેમી એવા દરેક ધર્માત્મા માટે પણ તમને અપરંપાર પ્રેમ હોવો જોઈએ . સમકિતનાં પાંચ લક્ષણ શું છે અને એ લક્ષણો મારામાં પ્રગટ્યાં છે કે નહીં એનું આત્મનિરીક્ષણ ચાલુ રાખવું જોઈએ . પ્રતિક્રમણ અને પ્રાયશ્ચિતની મૂળ વિભાવના મનમાં સદૈવ જીવંત રહેવી જોઈએ .

३० . तपोमार्ग गति अध्ययन : આહાર સંબંધી ચાર તપ છે : અનશન , ઉનોદરી , વૃત્તિસંક્ષેપ અને રસત્યાગ . કષ્ટ સહન કરવા સંબંધી બે તપ છે : કાયક્લેશ અને સંલીનતા . ભાવ વિશુદ્ધિ સંબંધી છ તપ છે : પ્રાયશ્ચિત , વિનય , વેયાવચ્ચ , સ્વાધ્યાય , ધ્યાન અને ઉત્સર્ગ . આ તપસ્યાઓ ઉત્કૃષ્ટ ભાવે થવી જોઈએ .

३१ . चरण विधि अध्ययन : તમે સાધક છો . મનને આર્તધ્યાન અને રૌદ્રધ્યાનથી બચાવીને રાખો . અર્થકથા , કામકથા , ભક્તકથા અને રાજકથાથી દૂર રહો . આહાર , ભય , મૈથુન અને પરિગ્રહ આ ચાર સંજ્ઞાઓનું વર્ચસ્વ ઢીલું પાડતાં રહો .

३२ . प्रमाद स्थान अध्ययन : મન , વચન અને કાયા તેમ જ દૃષ્ટિને સંયમથી બાંધીને રાખો . અકલ્પ્ય આહાર પાણીને અડ શો પણ નહીં અને લેશો પણ નહીં . પાંચ ઇન્દ્રિયના દરેક આનંદ આત્મા માટે બહુ જ નુકસાનકારી છે તે ભૂલશો નહીં .

३३. कर्म प्रकृति अध्ययन : આઠ કર્મનાં નામ જાણી લો . આ કર્મોનો બંધ કેટકેટલાં કારણોથી થાય છે તે સમજી લો . સૌથી ખતરનાક છે મોહનીય કર્મ . ચાર કષાયનો સ્વભાવ અને નવ નોકષાયનો પ્રભાવ શું છે તે તમારે યાદ રાખવાનું છે . કર્મોની નિર્જરા માટે આપણે શું શું કરી શકીએ એનો બોધ મેળવતા રહો અને વધારતા રહો . કર્મક્ષય નિમિત્તે વિશેષ તપ અને વિશેષ કાઉસગ્ગ કરતાં જ રહો .

३४ . लेश्या अध्ययन : જે વિચાર અને જે ભાવના લાંબા સમય સુધી પુનરાવર્તન પામે છે તે લેશ્યા બની જાય છે . આત્મા અને ધર્મ સંબંધી , વિચાર અને ભાવના લાંબા સમય સુધી પુનરાવર્તન પામતા રહે એ રીતે જીવન વ્યવહાર ગોઠવી લો . શુભ શ્રવણ , શુભ દર્શન , શુભ વાંચન અને શુભ સમાગમમાં ભરપૂર સમય વીતવો જોઈએ . મનને અશુભ વિચાર બનાવવાનો સમય જ ના મળે એવી જીવનચર્યા બનાવી લો .

३५ . अणगार मार्गगति अध्ययन : અહિંસા , સત્ય , અચૌર્ય , બ્રહ્મચર્ય , અપરિગ્રહ . આ પાંચ મહાવ્રત જીવનમાં આવવા જોઈએ અને આવ્યા હોય તો એમનું પાલન સર્વોત્તમ રીતે કરવું જોઈએ . ક્ષમા , મૃદુતા , ઋજુતા , મુક્તિ , તપ , સંયમ , સત્ય , શૌચ , અકિંચનતા અને બ્રહ્મ . આ દસ પ્રકારના મુનિધર્મનું પાલન સાંગોપાંગ કરવું જોઈએ . સહન કરે તે સાધુ એ કહેવત છે , તદનુસાર સાધકે શારીરિક સહનશક્તિ પણ ધારણ જોઈએ અને માનસિક સહનશક્તિ ધારણ પણ જોઈએ .

३६ . जीवाजीव विभाग अध्ययन : આ વિશ્વમાં એક તરફ જીવ શક્તિ છે , બીજી તરફ અજીવ શક્તિ છે . અજીવ પદાર્થોની આસક્તિમાં ફસાયેલો જીવ , અગણિત જીવોની વિરાધના કરતો હોય છે . આ વિરાધના ઓછી થાય અને અટકી જાય એ સાધનાનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે . જેનાથી વિરાધનાને પોષણ મળે અને વિરાધનાને સમર્થન મળે એવું કશું સાધક કરે નહીં . સાધક જે કરે એનાથી વિરાધના ઓછામાં ઓછી થાય છે અને આરાધના વધુમાં વધુ થાય છે . વિરાધના બે છે : એક , અન્ય જીવનાં દ્રવ્યપ્રાણની વિરાધના . બે , પોતાના ભાવપ્રાણની એટલે કે દર્શન જ્ઞાન ચારિત્ર તપ અને વીર્ય આચારની વિરાધના . આપણે વિરાધના માત્રથી મુક્ત બનવાનું છે .

દિવાળીના દિવસો શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનનાં નામે લખાયેલા હોય છે . આયુષ્યના છેલ્લા બે દિવસોમાં પ્રભુએ છઠનો તપ કર્યો હતો . આ બે દિવસોમાં ભગવાને અંતિમ દેશના ફરમાવી હતી . ભગવાને મોક્ષમાં જતાં પહેલાં જે જે વિષયનું પ્રતિપાદન કર્યું તેનાં નામ આ મુજબ છે : એક , પુણ્ય અને પાપના વિપાકનું વર્ણન . બે , ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રનાં ૩૬ વિષય . ત્રણ , પુણ્યપાલ રાજાને આવેલ સ્વપ્નનાં અર્થઘટન સ્વરૂપે ભવિષ્ય કથન . ચાર , પ્રધાન અધ્યયનની વિભાવના . આજકાલ પ્રભુની અંતિમ દેશના સ્વરૂપે ક્યાંક ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર અને ક્યાંક સ્વપ્નનો ફલાદેશ આ બે વિષય ઉપર દિવાળીનાં વ્યાખ્યાનો થતાં હોય છે .

આ વ્યાખ્યાનો ખરેખર , પ્રભુ સાથે જોડાયેલા જ ગણાય પરંતુ બીજા બે વિષયને મોટે ભાગે કોઈ અડતું નથી . આ બે વિષય સંબંધી જાણકારી આપણને હોવી જોઈએ . પ્રધાન અધ્યયન શું હતું આ વિશે જાણકારી મેળવવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ તો ફક્ત એટલું જાણવા મળે છે કે પ્રભુએ પ્રધાન અધ્યયનની વિભાવના કરી હતી , એ વિભાવના ચાલુ હતી એ દરમિયાન જ પ્રભુનું મોક્ષગમન થયું એટલે પ્રધાન અધ્યયનનું વિષય નિરૂપણ પૂરું થયું નહીં . પ્રધાન અધ્યયનનો વિષય અધૂરો રહ્યો તેથી એ પ્રધાન અધ્યયન સંબંધી વિષયનું સંકલન કરતી રચના તત્કાલીન અતિશય જ્ઞાનીપુરુષોએ પણ કરી નહીં . આ કારણે પ્રધાન અધ્યયનમાં વિષય શું હતો ? એની જાણકારી આપણને મળતી નથી .

હવે પુણ્ય અને પાપના વિપાકની વાત કરીએ તો પુણ્ય શું ફળ આપે અને પાપ શું ફળ આપે એનું વિષયનિરૂપણ ભગવાને કર્યું છે એ સમજાય છે . પ્રશ્ન એ છે કે આ વિષય નિરૂપણ કરનારું કોઈ આગમસૂત્ર આજે ઉપલબ્ધ છે ખરું ? આ પ્રશ્નના બે જવાબ  છે . પહેલો જવાબ એ છે કે જે રીતે ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર ,  પ્રભુએ અંતિમ દેશના ફરમાવી એના આધારે રચાયું એ રીતે પુણ્ય અને પાપનાં ફળનું નિરૂપણ કરનારું કોઈ શાસ્ત્ર અંતિમ દેશનાના આધારે રચાયું એવો ઉલ્લેખ મળતો નથી . પરંતુ પુણ્ય અને પાપનાં ફળનું નિરૂપણ કરનારું એક આગમસૂત્ર પહેલેથી જ રચાયેલું હતું એ જાણવા મળે છે . એ આગમસૂત્રનું નામ છે : વિપાકસૂત્ર . વિપાકસૂત્ર એ , દ્વાદશાંગી અંતર્ગત અગિયારમું અંગશાસ્ત્ર છે . વિપાકસૂત્રમાં જે વિષયનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે એ જ વિષય ઉપર ભગવાન્ અંતિમ દેશનામાં બોલ્યા છે .

અત્યારે જે વિપાકસૂત્ર ઉપલબ્ધ થાય છે એમાં પુણ્યના વિપાક સંબંધી ૧૦ અધ્યયન મળે છે . જ્યારે ભગવાને પુણ્યના વિભાગ સંબંધી ૫૫ અધ્યયનની વાત કરી હતી . અત્યારે જે વિપાકસૂત્ર મળે છે એમાં પાપનાં ફળ સંબંધી ૧૦ અધ્યયન મળે છે જ્યારે ભગવાને પાપનાં ફળ સંબંધી ૫૫ અધ્યયનની વાત કરી હતી . અંતિમ દેશના સ્વરૂપે ભગવાને પાપના વિપાકની વાત પછી કરી છે . વર્તમાન સમયમાં જે વિપાકસૂત્ર મળે છે . એમાં પાપના વિપાકની વાત પહેલાં છે . અંતિમ દેશના સ્વરૂપે ભગવાને પુણ્યના વિપાકની વાત પહેલાં કરી છે . અત્યારે જે વિપાકસૂત્ર ઉપલબ્ધ થાય છે એમાં પુણ્યના વિપાકની વાત પછી કરવામાં આવી છે . આટલો ફરક જોવા મળે છે . એક ફરક સંખ્યાનો છે . એક ફરક ક્રમનો છે . બાકી વિષયની દૃષ્ટિએ વાત કરીએ તો કોઈ જ ફરક નથી . પુણ્યના વિપાક શું હોય એની વિવિધ વાતો ભગવાને કરી હતી . પુણ્યનો વિપાક શું હોય એની વિવિધ વાતો વિપાકસૂત્રમાં મળે છે . પાપના વિપાક શું હોય એની વિવિધ વાતો ભગવાને કરી હતી . પાપના વિપાક શું હોય એની વિવિધ વાતો વિપાક સૂત્ર કરે છે . પરમાત્મા અંતિમ દેશના સ્વરૂપે વિપાકસૂત્ર જ બોલ્યા હતા એવું આપણે નથી કહી શકતા . કારણ કે વિપાકસૂત્રની રચના વૈશાખ સુદ અગિયારસે દ્વાદશાંગીની રચના થઈ એ વખતે થઈ ચૂકી હતી . વિપાકસૂત્રની રચના થઈ તેનાં ૩૦ વર્ષ પછી ભગવાનનું મોક્ષગમન થયું આથી ભગવાન્ વિપાકસૂત્ર ઉપર બોલ્યા એવું કહી શકાય એમ નથી . પરંતુ ભગવાન્ એ વિષય પર બોલ્યા જે વિષય વિપાકસૂત્રમાં મળે છે એવું તો જરૂર કહી શકાય . આ રીતે અંતિમ દેશના સાથે વિપાકસૂત્રનો સંબંધ બને છે . આથી ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રનું શ્રવણ જેમ અંતિમ દેશના રૂપે કરીએ છીએ તેમ વિપાકસૂત્રના વિષયનું સ્મરણ અંતિમ દેશનાનાં સ્મરણ સ્વરૂપે કરીએ તો થોડોક આત્મસંતોષ જરૂર મળે છે .

વિપાકસૂત્રના બે વિભાગ છે . બંને વિભાગમાં દસ દસ પ્રકરણ છે . પ્રથમ વિભાગને પ્રથમ શ્રુતસ્કંધ કહેવામાં આવે છે અને દસ પ્રકરણને દસ અધ્યયન કહેવામાં આવે છે . દ્વિતીય વિભાગને દ્વિતીય શ્રુતસ્કંધ કહેવામાં આવે છે અને દસ પ્રકરણને દસ અધ્યયન કહેવામાં આવે છે . આ રીતે વિપાક સૂત્રમાં બે શ્રુતસ્કંધ છે અને વીશ અધ્યયન છે .

પ્રથમ શ્રુતસ્કંધમાં પાપનું ફળ કેવું ભયાનક હોય છે એનું વર્ણન કરનારી દસ કથા , દસ અધ્યયનમાં બતાવવામાં આવી છે . દરેક કથામાં એક શહેર છે . ત્યાં કથાનાં મુખ્ય પાત્રને ગૌતમ સ્વામીજી જુએ છે . એનાં જીવનમાં ચાલી રહેલી પીડા જોઈને ગૌતમ સ્વામીજી આશ્ચર્ય અનુભવે છે . ગૌતમ સ્વામીજી પ્રભુ મહાવીર સમક્ષ પ્રશ્ન કરે છે કે એનાં જીવનમાં આવી પીડા શું કામ આવી‌ ? એના જવાબમાં ભગવાન્ ત્રણ વાત કરે છે : એણે પૂર્વમાં શું પાપ કર્યાં હતાં , એ વર્તમાન ભવમાં કેવું કેવું દુઃખ ભોગવી રહ્યો છે અને ભવિષ્યમાં એ કેવું કેવું દુઃખ ભોગવશે ? સમગ્ર કથા કહી દીધા બાદ પ્રભુ એ પણ જણાવે છે કે એ મોક્ષમાં ક્યારે જશે . દસ પાત્ર છે , દસ કથા છે , દસ પાત્ર આગામી ભવોમાં ઘણાબધા દુઃખ ભોગવીને છેલ્લે મોક્ષમાં જશે એવું કથન છે .

પ્રથમ અધ્યયનમાં મૃગાપુત્રની કથા છે . આ કથા ભગવાને મૃગાગ્રામમાં સંભળાવી હતી . દ્વિતીય અધ્યયનમાં ઉજ્ઝિતકની કથા છે . આ કથા ભગવાને વાણિજ્ય ગ્રામમાં સંભળાવી હતી . તૃતીય અધ્યયનમાં અભગ્નસેનની કથા છે . આ કથા ભગવાને પુરિમતાલમાં સંભળાવી હતી . ચતુર્થ અધ્યયનમાં શકટની કથા છે . આ કથા ભગવાને સાહંજની નગરીમાં સંભળાવી હતી . પંચમ અધ્યયનમાં બૃહસ્પતિ દત્તની કથા છે . આ કથા ભગવાને કૌશાંબીમાં સંભળાવી હતી . છઠ્ઠા અધ્યયનમાં નંદિવર્ધનની કથા છે . આ કથા ભગવાને મથુરામાં સંભળાવી હતી . સાતમા અધ્યયનમાં ઉંબરદત્તની કથા છે . આ કથા ભગવાને પાટલિખંડ શહેરમાં સંભળાવી હતી . આઠમા અધ્યયનમાં શૌરિક દત્તની કથા છે . આ કથા ભગવાને નંદિપુર શહેરમાં સંભળાવી હતી . નવમા અધ્યયનમાં દેવદત્તાની કથા છે . આ કથા ભગવાને રોહીતક શહેરમાં સંભળાવી હતી . દશમા અધ્યયનમાં બાલિકા અંજૂની કથા છે . આ કથા ભગવાને વર્ધમાનપુરમાં સંભળાવી હતી .

દ્વિતીય શ્રુતસ્કંધમાં પુણ્યનું ફળ કેવું ઉત્કૃષ્ટ હોય છે એનું વર્ણન કરનારી દસ કથા , દસ અધ્યયનમાં બતાવવામાં આવી છે . દશ કથાનાં દશ પાત્ર છે . દરેક પાત્ર પ્રભુની સમક્ષ સમવસરણમાં ઉપસ્થિત થાય છે . પ્રભુની દેશના સાંભળે છે . બાર વ્રતનો સ્વીકાર કરે છે . એમને જોઈને ગૌતમ સ્વામી પ્રભુને પૂછે છે કે આ આટલા સુખી કેવી રીતે ? આમનું ભવિષ્ય શું છે ? જવાબમાં ભગવાન જણાવે છે કે એમણે પૂર્વમાં શું પુણ્ય કર્યું છે ? એ વર્તમાનમાં કેવી કેવી રીતે સુખી છે ? અને શી રીતે ધર્માત્મા બન્યા છે ? એ ભવિષ્યમાં કેટલાં સુખ પામશે ? અને ક્યારે મોક્ષમાં જશે ? દશ પાત્ર છે , દશ કથા છે અને દરેક કથાનું એક શહેર છે .

પ્રથમ અધ્યયનમાં સુબાહુની કથા છે . આ કથા ભગવાને હસ્તીશીર્ષ શહેરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે દેવલોકમાં ગયા . ભવિષ્યમાં મોક્ષ પામશે . દ્વિતીય અધ્યયનમાં ભદ્રનંદીની કથા છે . આ કથા ભગવાને ઋષભપુર શહેરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે દેવલોકમાં ગયા . ભવિષ્યમાં મોક્ષ પામશે . તૃતીય અધ્યયનમાં સુજાતકુમારની કથા છે . આ કથા ભગવાને વીરપુરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે દેવલોકમાં ગયા . ભવિષ્યમાં મોક્ષ પામશે . ચતુર્થ અધ્યયનમાં સુવાસવની કથા છે . આ કથા ભગવાને વિજયપુરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે મોક્ષમાં ગયા . પંચમ અધ્યયનમાં જિનદાસની કથા છે . આ કથા ભગવાને સૌગંધિકા નગરીમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે મોક્ષમાં ગયા . છઠ્ઠા અધ્યયનમાં ધનપતિની કથા છે . આ કથા ભગવાને કનકપુરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે મોક્ષમાં ગયા . સાતમા અધ્યયનમાં મહાબલની કથા છે . આ કથા ભગવાને મહાપુરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે મોક્ષમાં ગયા . આઠમા અધ્યયનમાં ભદ્રનંદીની કથા છે . આ કથા ભગવાને સુઘોષનગરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે મોક્ષમાં ગયા . નવમા અધ્યયનમાં મહાચંદ્રની કથા છે . આ કથા ભગવાને ચંપાનગરીમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે મોક્ષમાં ગયા . દશમા અધ્યયનમાં વરદત્તની કથા છે . આ કથા ભગવાને સાકેત શહેરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે દેવલોકમાં ગયા . ભવિષ્યમાં મોક્ષ પામશે .

કોઈ આ ભવમાં દુઃખી છે તો એનો અર્થ એ છે એણે ભૂતકાળમાં પાપ ઘણાં કર્યાં છે . કોઈ આ ભવમાં સુખી છે એનો અર્થ એ છે એણે ભૂતકાળમાં પુણ્ય ઘણાં કર્યાં છે . તમે આ ભવમાં પાપ ઘણાં કરશો તો ભવિષ્યમાં તમને ઘણું દુઃખ મળશે . તમે આ ભવમાં પુણ્ય ઘણાં કરશો તો ભવિષ્યમાં તમને ઉત્તમ અવસ્થા મળશે . પુણ્ય દ્વારા સુખ મળે છે , પુણ્ય દ્વારા દુઃખનું આગમન અટકે છે , પુણ્ય દ્વારા ધર્મ કરવાની લાગણી જાગે છે , પુણ્ય દ્વારા વ્રતનિયમ લેવાની ભાવના થાય છે , પુણ્ય દ્વારા વ્રતનિયમનો સ્વીકાર થાય છે , પુણ્ય દ્વારા વ્રતનિયમનું પાલન થાય છે , પુણ્ય દ્વારા મોક્ષમાર્ગ આસાન બને છે . વિપાક સૂત્રનો આ સારાંશ છે .

દુઃખ આપવું ના જોઈએ . સાધક કડક રીતે આ નિયમ પાળે છે . સામાન્ય સંસારી માટે આ નિયમ પાળવાનું અઘરું છે . એ અમુક અંશે આ નિયમનું પાલન કરી શકતો હશે પરંતુ સાધક આ નિયમનું પાલન કરે છે ત્યારે એનાં પાલનની વ્યાપકતા ઘણી મોટી હોય છે . આપણે બીજાને દુઃખ આપીએ ત્યારે શું શું બનતું હોય છે ? ક્યારે પણ વિચાર્યું છે ? વિચારજો .

આપણે બીજાને દુઃખ આપીશું એ વખતે કર્મસત્તા આપણાં વર્તનને જોતી હશે . કર્મસત્તાનો નિયમ છે કે જે બીજાને દુઃખ આપે છે એને ભવિષ્યમાં બીજા લોકોના હાથે દુઃખ મળે છે . જે બીજાને અત્યારે હેરાન કરે છે તેને ભવિષ્યમાં બીજા કોઈ હેરાન કરે છે . જે અત્યારે બીજાને તકલીફમાં મૂકે છે એને ભવિષ્યમાં બીજા કોઈ લોકો તકલીફમાં મૂકે છે . કર્મસત્તાનો નિયમ નિશ્ચિત છે . તમે જે વખતે બીજાને દુઃખ આપો છો એ વખતે એ તમને દુઃખ આપશે એવું ના પણ બને . તમે આપેલું દુઃખ એ ચૂપચાપ સહન કરી લે છે . પ્રતિકાર નથી કરતો , વિરોધ નથી કરતો , ફરિયાદ નથી કરતો . એની લાચારી એવી છે કે તમારો પ્રતિકાર કરવા માટે એ તત્કાળ તૈયાર હોતો નથી . તમે એને દુઃખ આપ્યું એના જવાબમાં એણે તમને દુઃખ ના આપ્યું. આવું બન્યું એટલે તમને એવું લાગ્યું કે દુઃખ આપવાથી દુઃખ મળે છે એવું નથી. તમે એને બીજી વાર દુઃખ આપ્યું . તમે બીજા લોકોને પણ વારંવાર દુઃખ આપ્યું . એવું બનતું રહ્યું . દુઃખ આપવાથી દુઃખ મળે છે એવું સાંભળ્યું છે . પરંતુ દુઃખ આપવાથી તરત દુઃખ મળ્યું નહીં એવું ક્યારેક બન્યું . એમાંથી ભ્રમણા બની કે દુઃખ આપવામાં કોઈ હરકત નથી .

પણ આપણે નાનપણથી જ એક સારો સંસ્કાર લઈને આવ્યા છીએ કે તમે બીજાને દુઃખ આપશો તો ભવિષ્યમાં બીજા તમને દુઃખ આપશે . આ સંસ્કાર એકદમ સાચો છે . તમે જુઓ . અમુક લોકોએ વર્તમાન જીવનમાં બીજા લોકોને કોઈ તકલીફ આપી નથી પણ એ પોતે ઘણી તકલીફ ભોગવી રહ્યા છે . આજના સમયમાં જેણે બીજાને તકલીફ આપી નથી એને ખુદને તકલીફો વેઠવી પડે છે . એવું શું કામ બને છે ? કુદરતના ચક્કરને કારણે એવું બને છે . વર્તમાનમાં જેણે કોઈને તકલીફ આપી નથી એણે ભૂતકાળમાં કોઈને તકલીફ જરૂર આપી હશે . એણે જ્યારે જેને જે તકલીફ આપી તે એના ખાતામાં જમા જ રહી . હવે આ જનમમાં એ જૂની તકલીફનો હિસાબ એને ચૂકવવો પડે છે . સીધી વાત છે . જે કારેલા વાવે છે એને કેરી નથી મળતી . જે બાવળ વાવે છે એને ગુલાબ નથી મળતાં . કોઈનાં ખેતરમાં કારેલા જુઓ તો સમજી લેજો કે એણે કેરી વાવી જ નથી . કોઈના બગીચામાં બાવળ જુઓ તો સમજી લેજો કે એણે ગુલાબ વાવ્યાં જ નથી . કેરી ના વાવે એને કેરી ના મળે . ગુલાબ ના વાવે એને ગુલાબ ના મળે . બાવળ વાવે એને બાવળ જ મળે . કારેલા વાવે એને કારેલા જ મળે . જેણે ભૂતકાળમાં બીજાને તકલીફ ના આપી હોય એને વર્તમાનમાં તકલીફ આવતી નથી .

જે વર્તમાનમાં કોઈને તકલીફ આપતો નથી એને ભવિષ્યમાં કોઈ તકલીફ આવશે નહીં . જે આજે કોઈનાં દિલને ઠેસ પહોંચાડશે એનાં દિલને ભવિષ્યમાં કોઈના દ્વારા ઠેસ પહોંચશે . જે આજે કોઈની સાથે જૂઠું બોલશે એને ભવિષ્યમાં એવું કોઈ મળશે જે જૂઠું બોલીને ખુદ એને જ ફસાવશે . જે આજે કોઈના ત્યાંથી ચોરી કરી કરશે એના ત્યાંથી ભવિષ્યમાં કોઈ ચોરી કરી જશે . કર્મનો ચોપડો બધો જ હિસાબ રાખે છે . આજે તમે કોઈની પર ક્રોધ કરશો તો કાલે તમારા પર કોઈ ક્રોધ કરશે . આજે તમે કોઈની સાથે છળકપટ કરશો તો કાલે કોઈ તમારી સાથે છળકપટ કરશે . તમે આજે કોઈને ડરાવશો તો તમને આવતીકાલે કોઈ જરૂરથી ડરાવશે . તમે આજે કોઈની સાથે કંઈ ખોટું કરશો તો કાલે તમારી સાથે કોઈ કંઈ ખોટું કરી જશે . દુઃખ કોઈને ગમતું નથી . દુઃખ તમને પણ ગમતું નથી . જે બીજાને દુઃખ નથી આપતો એને બીજાના તરફથી દુઃખ મળતું નથી . જે બીજાને દુઃખ આપે છે એને બીજાના તરફથી દુઃખ મળે છે . સાધક કોઈને દુઃખ આપવું નથી એવો નિર્ણય કરે છે ત્યારે અને એ નિર્ણયનો અમલ કરે છે ત્યારે એનું ભવિષ્ય નિશ્ચિત થઈ જાય છે . એને ભવિષ્યમાં કોઈ દુઃખ આપશે નહીં .

જોકે , મને ભવિષ્યમાં દુઃખ આવશે એનાથી હું ડરું અને ડરથી હું ભયભીત રહું એવી કમજોર માનસિકતા સાધકની હોતી નથી . સાધક ભવિષ્યનાં દુઃખથી ડરીને જીવતો હોય છે એવું હોતું જ નથી . સાધકને કોઈ દુઃખ ડરાવી શકતું નથી . સાધક દુઃખનો સામનો મજબૂત રીતે કરી શકે છે . પરંતુ દુઃખનો આ નિયમ સાધકને યાદ છે : દુઃખ આપીએ નહીં તો દુઃખ મળે નહીં . સાધક આ નિયમનું સન્માન કરે છે .

બીજાને દુઃખ આપીએ ત્યારે બીજી પણ એક ઘટના બને છે તમે જેને દુઃખ આપો છો એ પીડાનો અનુભવ કરે છે અથવા દ્વેષનો અનુભવ કરે છે . તમે જેને દુઃખ આપ્યું એ જો પીડા અનુભવે છે તો એ આર્તધ્યાનમાં ફસાયો છે . તમે જેને દુઃખ આપ્યું એ જો દ્વેષ અનુભવે છે તો તે રૌદ્રધ્યાનમાં ફસાયો છે . આર્તધ્યાન અને રૌદ્રધ્યાન એ દુર્ગતિમાં લઈ જનારા દુર્ધ્યાન છે . તમારાં કારણે કોઈ દુર્ધ્યાન કરશે એનો અર્થ એ છે કે તમારાં કારણે કોઈ દુર્ગતિમાં જશે . સાધક તરીકે તમને આ કેવી રીતે ગમશે ? સાધક બીજાને આર્તધ્યાનમાં ફસાવે કે એનાથી મુક્ત કરે ? સાધક બીજાને રૌદ્રધ્યાનમાં ફસાવે કે એનાથી મુક્ત કરે ? સાધક દુઃખ આપવા દ્વારા કોઈને આર્તધ્યાનમાં કે રૌદ્રધ્યાનમાં ફસાવતો નથી . આ અર્થમાં સાધક કોઈને દુઃખ આપવાનો પસંદ કરતો નથી . સાધક પોતે દુર્ગતિમાં જાય નહીં અને સાધક પોતાનાં કારણે કોઈ દુર્ગતિમાં જાય એવું થવા ન દે .

તમે બીજાને દુઃખ આપો છો ત્યારે હજી પણ એક ઘટના બને છે . સહાનુભૂતિ એક અદ્‌ ભુત સંવેદના છે . અન્ય વ્યક્તિને કોઈના હાથે કોઈ દુઃખ ના થવું જોઈએ એવી લાગણી એટલે સહાનુભૂતિ . કોઈ દુઃખી હોય તે આપણે જોઈ ના શકીએ એ સહાનુભૂતિ . કોઈ દુઃખી થયું તે આપણે સહન ના કરી શકીએ એ સહાનુભૂતિ . કોઈ દુઃખમાં હોય તો એનાં દુઃખ મટે એવી લાગણી મનમાં જાગે છે એ સહાનુભૂતિ . સહાનુભૂતિ કરુણાની ભાવનામાંથી આવે છે . બીજાને દુઃખ આપીએ ત્યારે એ માણસ માટે આપણાં મનમાં સહાનુભૂતિ હોતી નથી . જે ક્ષણે હૃદયમાં સહાનુભૂતિ ન હોય એ ક્ષણે જીવનમાં સાધના ન હોય . જેટલા સમય સુધી હૃદય સહાનુભૂતિથી વંચિત રહે એટલા વખત માટે જીવન સાધનાથી વંચિત રહી જાય . તમે દુઃખ આપ્યું એનો અર્થ એ થયો કે તમે સહાનુભૂતિની સંવેદના ગુમાવી દીધી . સૌ કોઈની માટે હૃદયમાં સહાનુભૂતિ રાખે એ જ સાધક હોઈ શકે , કોઈની પણ માટે સાધક ઓછી સહાનુભૂતિ રાખે એવું બની શકતું નથી . જે સહાનુભૂતિ રાખશે એ દુઃખ નહીં આપી શકે અને જે દુઃખ આપશે એનાં હૃદયમાં સહાનુભૂતિ જીવંત નહીં રહી શકે .

સાધક કોઈને દુઃખ આપતો નથી એ વખતે એને ત્રણ વાત યાદ હોય છે . એક , આજે આપણે કોઈને દુઃખ આપશું તો કાલે આપણને કોઈ દુઃખ આપશે . બે , આપણે જેને દુઃખ આપીએ છીએ એનાં મનમાં દુર્ધ્યાન ઊભું થાય છે અને એ દુર્ધ્યાનનું પાપ આપણને લાગે છે . ત્રણ , આપણે બીજાને દુઃખ આપીએ છીએ ત્યારે આપણાં હૃદયની કરુણા કમજોર પડી જાય છે .

સાધનાનો આ નિયમ બહુ અગત્યનો છે : બીજાને દુઃખ નહીં આપવાનું . આ નિયમનું સ્તર ઘણું જ વ્યાપક છે . તમે જેટલા અંશે આ નિયમ પાળો છો એટલા અંશે તમારી સાધના શક્તિશાળી બને છે .

સુખનો ત્યાગ કરવાની ક્ષમતા દરેકમાં હોય છે . તબિયત ખરાબ થાય ત્યારે કોઈપણ માણસ સુખનો ત્યાગ કરી જ લે છે . માથે મોટી જવાબદારી આવે ત્યારે પણ લોકો સુખનો ત્યાગ કરીને મહેનતનો મારગ અપનાવી લેતા હોય છે .  સુખનો ત્યાગ અઘરો નથી . સુખ કરતાં વધારે મહત્વનું બીજું કંઈક છે એ સમજાઈ જાય એટલે સુખ છૂટવા લાગે છે . સુખ બે પ્રકારનાં છે . એક , એવું સુખ જેને આપણે આરામથી છોડી શકીએ . બે , એવું સુખ જેને છોડવું અઘરું પડે છે . આપણે મીઠાઈ છોડીએ એમાં મીઠાઈ એવું સુખ છે જે છોડવામાં સહેલું છે . પણ આપણે આરામ કરવાનું છોડી દઈએ એમાં આરામ એવું સુખ છે જે છોડવામાં અઘરું છે . તમે આરામ કરવાનું ન છોડી શકો એવી પરિસ્થિતિમાં પણ મીઠાઈને તો છોડી જ શકો છો . તમારે આરામ પણ છોડવો નથી અને મીઠાઈ પણ છોડવી નથી તો તમે સુખનો ત્યાગ નહીં કરી શકવાના . જેનામાં સુખનો ત્યાગ કરવાની હેસિયત નથી એ ક્યારેય મોટાં કામ કરી શકતો નથી . 

આજકાલ એક શબ્દ બહુ પ્રચલિત થયો છે કમ્ફર્ટ ઝૉન . તમને એવું લાગતું હતું કે તમારી પાસે જે સુખ છે એ સુખ જાળવીને પણ મોટાં કામ થઈ શકે છે એટલે તમે સુખને વધારે મહત્ત્વ આપતા રહ્યા અને મોટાં કામને ઓછું મહત્ત્વ આપતા રહ્યા . તમને એમ લાગ્યું કે મોટાં કામને વધારે સમય આપવાને બદલે ઓછો સમય આપો . તમે એવું માનતા રહ્યા કે સુખને સમય ન આપીએ એવું કેમ ચાલે ? સુખને તો સમય આપવો જ પડે .  પછી તમે સુખને સમય આપવાનાં ચક્કરમાં મોટાં કામને સમય આપવાનું ઓછું કરી દીધું . તમે મોટાં કામ ભૂલી જાઓ અને સુખમાં મગન રહો એ પરિસ્થિતિ પહેલી નજરે સારી લાગે છે પરંતુ લાંબા ગાળે આ પરિસ્થિતિ નુકસાનકારક પુરવાર થાય છે .

તમારી પાસે બાર કલાક હતા . એમાંથી તમે મોટાં કામને અગિયાર કલાક આપી શકતા હતા અને એક કલાક સુખને આપી શકતા હતા . એક કલાકમાં સુખની ભૂખતરસ પરિપૂર્ણ થઈ જતી હતી અને અગિયાર કલાકમાં તમે મોટાં કામ માટે મહેનત કરી શકતા હતા પરંતુ તમે સુખને પૂરા છ કલાક કે આઠ કલાક આપતા રહ્યા . આને લીધે મોટાં કામને તમે બાર કલાક આપી શકતા હતા એના બદલે મોટાં કામને છ કલાક કે ચાર કલાક જ આપી શક્યા . આ ભૂલ હતી . તમને આ ભૂલ સમજાઈ નહીં . તમારું ફોકસ સુખ ઉપર હતું . તમે તમારાં સુખને લીધે તમારાં મોટાં કામને ભૂલી જાઓ એવી પરિસ્થિતિને કમ્ફર્ટ ઝૉન મૅન્ટાલિટી કહેવામાં આવે છે . તમને મોટાં કામ પર ભરોસો નથી પરંતુ સુખ પર ભરોસો છે . તમારે મોટાં કામને સમય નથી આપવો કેમ કે એમાં મહેનત કરવી પડે છે . તમને સુખ માટે ભરોસો છે કેમ કે સુખમાં કોઈ મહેનત નથી એટલે સુખમાં કોઈ તકલીફ નથી . આ માનસિકતાનો સવાલ છે . તમે કોઈ મહત્ત્વાકાંક્ષા રાખો છો ત્યારે સુખ સાથે બાંધછોડ કરો છો . તમે સુખ સાથે બાંધછોડ કરો એની માટે એમ કહેવાય છે કે તમે કમ્ફર્ટ ઝૉનમાંથી બહાર આવ્યા .

જો સાધારણ મહત્ત્વાકાંક્ષા પણ સુખને છોડાવી શકતી હોય તો આત્મશુદ્ધિની આકાંક્ષા સુખને છોડાવી શકે એમાં કોઈ આશ્ચર્ય નથી . ફરક એટલો છે કે મહત્ત્વાકાંક્ષા થોડાક સુખ છોડાવે છે , થોડાક સમય માટે સુખ છોડાવે છે .  આત્મશુદ્ધિની આકાંક્ષા ઘણાં સુખ છોડાવે છે અને લાંબા સમય માટે છોડાવે છે . 

સાધનામાં સુખનો ત્યાગ કરીએ એનું મહત્ત્વ ઘણું વધારે છે. તમે ખાવામાં ૨૦૦ આઇટમની જગ્યાએ ૨૦ આઈટમ લો છો . તમે મોંઘા કપડાંને બદલે સાદાં કપડાં પહેરો છો . તમે કપડાં તો પહેરો છો પણ દાગીના નથી પહેરતા . તમે ચાંદીની થાળીમાં જમવાને બદલે સાધારણ થાળીમાં જમો છો . તમે છ વિગઈને બદલે પાંચ વિગઈ કે ચાર વિગઈથી કામ ચલાવો છો . તમે એકાસણું કરવાને બદલે આંબેલ કરો છો . તમે પગમાં ચંપલ પહેરવાને બદલે ખુલ્લા પગે ચાલો છો . તમે જાહેરમાં માનસન્માન લેવાને બદલે ગુપ્તતા રાખવાનું પસંદ કરો છો . તમે ચોખ્ખાચણક કપડાંને પહેરવાને બદલે થોડા લઘરવઘર રહી શકો છો . તમે લોકોથી ઘેરાયેલા રહેવાને બદલે ટોળાથી દૂર રહેવાની તાકાત બનાવી શકો છો . તમે કોઈની સેવા લેવાનું ટાળો છો પરંતુ સેવા કરવાનું ચૂકતા નથી . તમને માથાના વાળ ઓળવાનું યાદ આવતું નથી . તમને મોટા માણસ બનવાનો શોખ નથી અને સારા માણસ બનવાનું લક્ષ હાંસિલ કરીને તમે સંતુષ્ટ છો . સાધનામાં તમે સુખથી દૂર ભાગો છે . સાધનામાં તમે મહત્ત્વાકાંક્ષાની જેમ દશ કલાકની મહેનત અને બે કલાકનું સુખ એવું કૅલ્ક્યુલેશન નથી રાખતા . સાધનામાં બાર કલાક સુખથી દૂર રહેવાનું સમીકરણ સ્પષ્ટ હોય છે . બાકીના બાર કલાક દરમિયાન મહત્ત્વાકાંક્ષા આરામ કરવામાં માને છે પરંતુ બાકીના બાર કલાકમાં સાધના સાધના જ રહે છે . મહત્ત્વાકાંક્ષાની પછી જે આવે છે તે સુખશીલતા હોય છે . સાધનામાં પહેલાં અને પછી એવો કશો ફરક નથી . સાધનાની પહેલાં પણ સાધના હોય છે અને સાધનાની પછી પણ સાધના હોય છે અને સાધનાના સમયમાં પણ સાધના હોય છે . હું સુખ વગર ખુશ રહી શકું છું આવો આત્મવિશ્વાસ સાધના થકી મળે છે .

તમે સુખ છોડવાની કાબેલિયત મેળવી લીધી એટલે તમારી કામ કરવાની શક્તિ હજારો ઘણી વધી ગઈ છે એમ સમજી લેજો . તમે સુખ શેની માટે છોડ્યું છે તે તમારે સમજવાનું છે . તમે આગામી સમયમાં મળનારા સુખ માટે વર્તમાન સમયનું સુખ છોડો એમાં સાધના જેવું કશું બનતું નથી . તમે કોઈ પણ સુખ વિના પ્રસન્ન રહી શકો છો એવી ભૂમિકા આગામી સમયમાં બનવાની છે . તેની માટે તમે વર્તમાન સમયમાં સુખથી દૂર રહો છો એમાં સાધના બને છે .

સાધનાના ત્રણ નિયમ છે . નિયમ એ નિયમ હોય છે . નિયમમાં બાંધછોડ હોતી નથી . નિયમમાં ઢીલાશ રખાતી નથી . નિયમ કડક હોય છે . નિયમનું પાલન કરવું પડે છે એટલે કરવું જ પડે છે . આ ત્રણ નિયમ દરેક સાધક પાળે છે . આ ત્રણ નિયમ જે પાળતા નથી એ સાધના કરી શકતા નથી . અરિહંતો અરિહંત બને છે તે પહેલાં આ ત્રણ નિયમો અવશ્ય પાળે છે . સિદ્ધ ભગવંતો સિદ્ધ બને એ પહેલાં આ ત્રણ નિયમોનું પાલન અનિવાર્ય રૂપે કરે છે . આચાર્ય , ઉપાધ્યાય અને સાધુ પરમેષ્ઠી પદ પર બિરાજમાન છે તે પણ આ નિયમોનું પાલન અવિરત કરતા હોય છે . જે જે પૂજનીય તત્ત્વ છે ,  વંદનીય તત્ત્વ છે , આરાધ્ય તત્ત્વ છે એનામાં પૂજનીયતા , વંદનીયતા અને આરાધ્યતા આવી એનું કારણ આ ત્રણ નિયમો છે . ત્રણ નિયમ કઠણ છે , સરળ નથી . નિયમનું પાલન પૂરેપૂરું કરીએ એવું પણ બની શકે છે . નિયમનું પાલન થોડા અંશે કરીએ એવું પણ બની શકે છે .  નિયમનું પાલન ન કરતાં હોઈએ તો મનમાં પસ્તાવો રહેવો જોઈએ . નિયમનું પાલન ઢીલું ઢીલું થતું હોય તો મનમાં એનો રંજ રહેવો જોઈએ . ત્રણ નિયમો સાથે જીવન જોડાય તો સર્વોત્તમ . બાકી ત્રણ નિયમો સાથે મનનો સાચો પ્રેમ જોડાય એ પણ અગત્યનું જ છે . 

તમારે વિશ્વનાં કોઈપણ ક્ષેત્રમાં સફળતા મેળવવી હોય તો ચોક્કસ નિયમો પાળવા જ પડે છે . તમે નિયમની મર્યાદામાં રહેશો નહીં તો શક્તિશાળી બની જ નહીં શકો . તમારે જો જીવનમાં સુખી બનવું હોય તો બે કામ કરી શકાય . યા તો શક્તિશાળી બનો યા તો , શક્તિશાળી સાથે જોડાઈ જાઓ . તમે શક્તિશાળી પણ નથી અને શક્તિશાળી સાથે જોડાયા પણ નથી તો તમે જીવનમાં ક્યારેય સુખી નહીં થઈ શકવાના . સાધનાનાં ક્ષેત્રમાં આત્મા શક્તિશાળી બને એ માટે આ ત્રણ નિયમોનું પાલન અગત્યનું છે . પહેલી ભૂમિકા એ બને કે તમે સ્વયં આ નિયમોનું ઉત્તમ રીતે પાલન કરો . બીજી ભૂમિકા એ બને કે જે આ નિયમોનું ઉત્તમ રીતે પાલન કરે છે એમની સાથે તમે જોડાયેલા રહો . સાધનામાં આ બે સિવાયનું ત્રીજું કોઈ ઓપ્શન તમને મળવાનું નથી . 

ત્રણ નિયમ આ મુજબ છે : એક , તમે સુખ છોડી શકો છો અને સુખ છોડીને પણ રાજી રહી શકો છો . બે , તમે દુઃખ સહન કરી શકો છો અને દુઃખ સહન કરતી વખતે પણ રાજી રહી શકો છો . ત્રણ , તમે બીજાને દુઃખ આપતાં નથી અને ભૂલેચૂકે પણ તમારા થકી બીજાને દુઃખ પહોંચી ગયું તો તમે એનો પારાવાર પસ્તાવો અનુભવો છો . વાંચવામાં કે સાંભળવામાં આ નિયમો બહુ સરળ લાગે છે પરંતુ આ નિયમો સહેજ પણ સરળ નથી . આ નિયમ લેતી વખતે પણ ઘણી પરીક્ષા થાય છે . આ નિયમ પાળવામાં પણ ઘણી પરીક્ષા થાય છે અને આ નિયમમાં ટકી રહેવામાં પણ ઘણી પરીક્ષાઓ થાય છે . 

તમારી પાસે સુખ હોય અને તમે એ સુખનો આનંદ ન લો એવું સામાન્ય રીતે બને નહીં . પરંતુ તમે જ્યારે કોઈ સુખમાં મગન બનો છો ત્યારે તમે તમારા હાથે થઈ શકે એવા કોઈ એક કામને તમે લટકતું મૂકી દો છો . તમે સુખમાં ડૂબો છો ત્યારે પેલું કામ ટલ્લે ચડી જાય છે . તમે સાધક નથી તો તમને આ પરિસ્થિતિ વાંધાજનક લાગશે નહીં પરંતુ તમે સાધક હશો તો તમને આ પરિસ્થિતિમાં ગરબડ જણાશે . સાધક ખાવાનું સુખ માણતો હોય છે ત્યારે એની સાધના ખોરંભે ચડી જાય છે . સાધક સુગંધના તરબતર આનંદમાં પ્રસન્ન બનતો હોય ત્યારે હોય એની વિરાગ દશા અસ્તવ્યસ્ત થઈ જતી હોય છે . સાધક કોઈ સુંદરતાને નિહાળવામાં એકરૂપ થઈ જાય ત્યારે એની સાધક દશાને ધક્કો લાગતો હોય છે . સાધક સુંદર કપડાં , સુંવાળી પથારી કે અનુકૂળ સ્પર્શને માણવા લાગે છે ત્યારે એની સાધના વિચલિત થવા માંડે છે . સ્પર્શ , સ્વાદ , સુગંધ , સુંદરતા અને સ્વર – આ પાંચ ઇન્દ્રિય સંબંધી સુખોથી સાધક દૂર રહેતો હોય છે .

સાધકને સાધનાની ક્ષણોમાં જે આત્મશુદ્ધિ થાય છે તે જ અગત્યની લાગતી હોય છે .  આત્મશુદ્ધિ વધતી જાય એની પર સાધકનું પૂરેપૂરું ફોકસ બનેલું હોય છે .  સહજ રીતે આવી પડેલી અનુકૂળતામાં સાધક ભૌતિક આનંદનો અનુભવ રચતો નથી . થોડી અઘરી વાત છે . પણ સમજવા જેવી છે . તમે જ્યારે આ પાંચમાંથી કોઈ પણ એક સુખ આનંદ લો છો ત્યારે એનાથી  આત્માને કશો ફાયદો થતો નથી . તમે જ્યારે આ પાંચમાંથી કોઈ એક સુખનો આનંદ લો છો ત્યારે  આત્માનું વિસ્મરણ થાય એવું બનતું હોય છે . તમે જ્યારે આ પાંચમાંથી કોઈ એક સુખનો આનંદ લો છો ત્યારે એ સુખની સંવેદના આત્મશુદ્ધિને નુકસાન કરે એવું બની શકે છે .  આત્માનો સ્વભાવ એવો છે કે આ પાંચ વગર પણ આત્મા પ્રસન્ન રહી શકે છે . પરંતુ સામાન્ય આદમીએ એવું માની લીધું છે કે જો સુખ મળે છે તો આ પાંચ દ્વારા જ મળે છે અને આ પાંચ હોય નહીં તો સુખ મળે નહીં . આ માન્યતા આત્મા માટે નુકસાનકારી છે . આ માન્યતા મજબૂત થાય એવું દરેક વર્તન આત્મા માટે નુકસાનકારી છે . 

આત્મા સાથે ચાર પરિસ્થિતિઓ બનતી હોય છે . એક , આત્માને લાભ થાય છે . બે , આત્માને લાભ નથી થતો . ત્રણ , આત્માને નુકસાન થાય છે . ચાર , આત્માને નુકસાન નથી થતું . ક્યારે પણ કંઈ પણ કરવાનો પ્રસંગ ઉપસ્થિત થાય ત્યારે સાધક આ ચાર પરિસ્થિતિઓમાંથી કંઈ પરિસ્થિતિ બનશે અને કંઈ પરિસ્થિતિ નહીં બનશે એનું સંતુલન રાખે છે . એક , જેનાથી આત્માને લાભ થતો ન હોય એની સાથે  જોડાવામાં સાધકને રસ પડતો નથી . બે , જેનાથી આત્માને નુકસાન થતું હોય એની સાથે જોડાવા માટે સાધક તૈયાર હોતો નથી . ત્રણ , જેનાથી આત્માને નુકસાન નથી એની સાથે જોડાવામાં સાધકને સંકોચ થતો નથી . ચાર , જેનાથી આત્માને ઘણો લાભ થતો હોય એનાથી સાધક દૂર રહેતો નથી . 

પાંચ ઈન્દ્રિયોથી મળનારો આનંદ ઘણીબધી સાધનસામગ્રીની અપેક્ષા રાખે છે . વળી તે સાધનસામગ્રી માટે ઘણાબધા પૈસા આદિની વ્યવસ્થા બનાવવી પડે છે . ઈન્દ્રિયને પ્રિય લાગે એવી સાધનસામગ્રીનું સંગ્રહણ વિશેષ રીતે કરવું પડે છે , સાધન સામગ્રી માટે  પૈસા આદિનું સંગ્રહણ પણ કરવું પડે છે . આ દરેક સંગ્રહણ માટે જે જે પુરુષાર્થ કરવાનો થાય છે એ પુરુષાર્થ આત્મા માટે લાભકારી હોતો નથી . 

સુખ ત્રણ રીતે આત્માને નુકસાન કરતું હોય છે . એક , ઈન્દ્રિયનું સુખ પણ આત્માને નુકસાન જ કરે છે .  બે , ઈન્દ્રિયનું સુખ આપનાર સાધન સામગ્રીનું સંગ્રહણ પણ આત્માને નુકસાન જ કરે છે . ત્રણ , એ સાધનસામગ્રી માટે જે ધન ઉપાર્જન આદિ કરવું પડે તેનાથી પણ આત્માને નુકસાન જ થાય છે . સાધક સુખથી દૂર રહેવાનો સંકલ્પ કરે છે એને લીધે તે આ ત્રણ નુકસાનથી બચી જાય છે . સાધનામાં આત્માને નુકસાન ન થાય એ સૌથી વધારે અગત્યનું હોય છે કારણ કે નુકસાન થવાનું બંધ થાય તે પછી  લાભ એની મેળે થવા લાગે છે . 

સુખને સ્વ ઈચ્છાથી છોડવું તે સાધના છે . જે સુખને છોડ્યું તેને યાદ ન કરવું તે સાધના છે . સુખ વિના પણ પ્રસન્ન રહેવું તે સાધના છે . સુખની સામગ્રી હશે તો જ હું પ્રસન્ન રહી શકીશ એમ વિચારવું એ એક ભ્રમણા છે . સુખસંબંધી ભ્રમણાથી મુક્ત રહેવું એ સાધના છે . સુખની દાદાગીરી ખતમ થઈ જાય તે પછી જ સાધના શરૂ થાય છે .

સુખનો ત્યાગ એ પહેલો નિયમ છે . બીજો અને ત્રીજો નિયમ શું છે  એની વાત હજી બાકી છે . 

ટીપે ટીપે સરોવર ભરાય આ કહેવત બહુ જાણીતી છે . હમણાં એક ટીપું પડશે , થોડી વાર પછી બીજું ટીપુ પડશે એમ સતત એક એક ટીપું પડતું રહેશે , રોજ ટીપું પડતું રહેશે તો એક દિવસ આખું સરોવર ભરાઈ જશે એવો આ કહેવતનો સારાંશ છે . આ કહેવતમાં ટીપું એટલે શું એ બાબતની કોઈ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી . એ સ્પષ્ટતા આપણે પોતે જ કરવાની રહે છે .  ટીપે ટીપે સરોવર ભરાય એમાં ટીપું જો ગટરનાં પાણીનું હશે તો સરોવર ગટરનાં પાણીનું જ બનશે . ટીપે ટીપે સરોવર ભરાય એમાં ટીપું જો ગુલાબજળનું હશે તો સરોવર ગુલાબજળનું જ હશે . તમારું ટીપુ ગટરનાં પાણીનું છે કે ગુલાબજળનું છે એ તમારે શોધી કાઢવાનું છે . 

તમારાં મનમાં જેની જેની માટે દ્વેષના ભાવો બનેલા છે તેવાં નામોનું લિસ્ટ બનીને તૈયાર પડેલું છે . આપણા પોતાના હાથે બનેલું લિસ્ટ આપણે પોતે જ વાંચવું જોઈએ . વાંચ્યું નથી .  તમને કોની માટે ગુસ્સો છે , કોની સાથે સ્પર્ધા છે , કોની માટે ઈર્ષા છે , કોની માટે ફરિયાદ છે , કોની માટે વિરોધ છે , કોની સાથે ઝઘડો છે , કોની સાથે મનભેદ છે એની તમને જવાબદારીપૂર્વક જાણ હોવી જોઈએ . આ બધા દ્વેષનાં જ અલગ અલગ રૂપો છે . અને દ્વેષનો સ્વભાવ શું છે , તમને ખબર નથી . જે દ્વેષ તીવ્ર હોય છે તે એક જીવનનાં પ૦ /  ૫૫ વર્ષ પૂરતો સીમિત રહેતો નથી . એ દ્વેષ આગામી ભવમાં પોતાની મેળે જ સાથે આવતો હોય છે . 

તીવ્ર દ્વેષની ત્રણ નિશાની હોય છે . ૧ . જે દ્વેષ લાંબા સમય સુધી ચાલે છે તે પરલોકમાં સાથે આવે છે . ૨ . જે દ્વેષ એક જ વ્યક્તિ ઉપર વારંવાર વ્યક્ત થાય છે તે પરલોકમાં સાથે આવે છે . ૩ . જે દ્વેષને ઓછો કરવાનો પ્રયત્ન થતો નથી , જે દ્વેષને વધારવામાં આપણને કોઈ સંકોચ હોતો નથી એ દ્વેષ પરલોકમાં સાથે આવે છે . 

આપણને એવું લાગે છે કે દ્વેષ તો દુશ્મન સાથે હોય , વૈરી સાથે હોય , મારે કોઈ પાકિસ્તાન જેવું દુશ્મન નથી . મારે બસ ,  થોડીઘણી બોલાચાલી કોઈની સાથે થાય છે . એને કાંઈ દ્વેષ કહેવાય ? આ આપણી ગલતફહેમી છે . કોઈ બોલાચાલી થોડી કે ઘણી હોતી નથી . બોલાચાલી , બોલાચાલી જ હોય છે . એમાં ગુસ્સો હોય છે , આક્રોશ હોય છે , પ્રતિશોધ હોય છે . એક પિતા પોતાના પુત્ર કે પુત્રી સાથે ક્રોધ સ્વરૂપે જે વ્યવહાર કરે છે એમાં દ્વેષ હોવાની સંભાવના છે . એક માતા પોતાના સંતાન સાથે ક્રોધ સ્વરૂપે જે વ્યવહાર કરે છે એમાં દ્વેષ હોવાની સંભાવના છે . ભાઈ કે બહેન પોતાના ભાઈ કે બહેન સાથે ,  સાસુ કે વહુ પોતાના વહુ કે સાસુ સાથે , પુત્ર કે પુત્રી પોતાના મા બાપ સાથે , મિત્ર મિત્રની સાથે , વ્યક્તિ પોતાના પાડોશી સાથે –  નોકર સાથે – ભાગીદાર સાથે કે બીજા કોઈ સાથે – ક્રોધ સ્વરૂપે જે વ્યવહાર કરે છે એમાં દ્વેષ હોવાની સંભાવના છે . ક્રોધ એકવાર કર્યો હોય તો પણ એ ભયાનક જ ગણાય છે .  યાદ કરો ચંડકૌશિકનો પૂર્વભવ . એમણે એક જ વખત ક્રોધ કર્યો હતો પણ એ ક્રોધ એમને દુર્ગતિમાં લઈ ગયો . એમની પાસે તપસ્યા હતી , વૈરાગ્ય હતો છતાં એક વખતનો ક્રોધ એમને દુર્ગતિમાં લઈ ગયો તો વિચારો : આપણી પાસે તપસ્યા નથી , વૈરાગ્ય નથી અને ક્રોધ વારંવાર કરતા હોઈએ છીએ . આ ક્રોધ આપણને ક્યાં લઈ લઈ જશે ? કોઈ કલ્પના આપણે કરી ના શકીએ . 

રાત્રે સૂતાં પહેલાં તમારે પોતાની જાતને પૂછવાનું છે : જો હું ઊંઘમાં ને ઊંઘમાં મરી ગયો તો , મારાં મનમાં જે પણ વે૨વિરોધ ઉભા છે એ મને કંઈ ગતિમાં લઈ જશે ? વેરવિરોધનાં કારણો જે પણ હોય , સામા માણસનો સ્વભાવ , સામા માણસની વર્તણૂક , એ કારણોને આગળ ધરી દેવાથી આપણને વેરવિરોધ કરવાની છૂટ મળી જતી નથી . દુર્ગતિથી બચવું હોય તો એક જ વાત કામ આવે છે : મનમાં વેરવિરોધ હોય નહીં એવી દશા . સૂતાં પહેલાં સાધકે પોતાની જાતને પૂછવાનું છે : મારે જેની જેની સાથે મતભેદ છે , જેની જેની સાથે વાંધોવચકો છે , જેની જેની સાથે ઝઘડો છે , જેની જેની સાથે પણ અણબનાવ છે , જેની જેની સાથે મનમુટાવ છે – એ બધા લોકો અહીં જીવતાં રહી જશે અને હું જો ઊંઘમાં પરલોકની સફરે  ઉપડી ગયો તો મારું શું થશે ? આ લોકો મારી સાથે નહીં આવે પણ એમનાં કારણે કરેલો ક્રોધ , એમનાં કારણે મનમાં બનેલી અશાંતિ જરૂર મારી સાથે આવશે . શું આવું થવા દેવું છે ?

મારે કોઈ પણ સંક્લેશ કે અશાંતિને સાથે લઈ જવાં નથી . વર્ષો વર્ષોથી જે માનસિક ક્લેશ અને કષાયો બનેલા છે એને હું ઢીલા પાડીશ નહીં તો એ બધું આવતા જનમમાં સાથે જ આવશે . આવતા જન્મમાં આ કષાયોને કારણે મને સદ્ગતિ નહીં મળે પણ દુર્ગતિ મળશે , મને શાંતિ નહીં મળે પણ અશાંતિ મળશે , મને સારો વ્યવહાર કરવાની સૂઝ સમજ નહીં મળે અને ખરાબ વ્યવહાર કરવાની અંતઃસ્ફુરણા જ મળ્યા કરશે . આ ભવનો કષાય , થોડોક કષાય આવતા ભવમાં ઘણા કષાય કરાવશે . આ ઘણા કષાય એના પછીના ભવમાં ઘણાબધા કષાય કરાવશે . એ ઘણાબધા કષાય એના પછીના ભવમાં ઘણા ઘણા ઘણા કષાય કરાવશે .  આમ આ એક ભવના કષાય આવતા ભવોમાં નવા નવા કષાયો કરાવ્યા કરશે અને નવી નવી દુર્ગતિઓ લાવ્યા જ કરશે . મારે નવા નવા કષાયો પણ જોઈતા નથી , નવી નવી દુર્ગતિઓ પણ જોઈતી નથી . મારે આ જનમના કષાયો આ જ ભવમાં ખતમ કરવા છે . 

તકલીફ એ છે કે પાંચમો આરો ચાલે છે એટલે આ ભવમાં બધા જ કષાયો ખતમ થઈ જાય એ સંભવિત નથી . ચોથો આરો હોય તો ચોક્કસ પ્રકારની સાધના દ્વારા અને ચોક્કસ પ્રકારની ભાવશુદ્ધિ દ્વારા બધા જ કષાયોનો ક્ષય થઈ શકે . એ રીતે કષાયોથી મુક્તિ મળી શકે . પરંતુ કર્મક્ષય સ્વરૂપે કષાયોથી મુક્તિ મળે એ અત્યારે સંભવિત નથી . તો હવે કરવું શું ? 

આટલું કરી શકાય . પહેલા તબક્કે આપણાં મનમાં જે જે વ્યક્તિ માટે કષાયગ્રસ્ત વિચારો ચાલે છે એ વ્યક્તિ પ્રત્યેના કષાયની તીવ્રતા ઘટે એવો પુરુષાર્થ કરી શકાય . ચોક્કસ વ્યક્તિ માટે દ્વેષ ઉગ્ર હતો એની ઉગ્રતા ઘટે એવું કરી શકાય . બીજા તબક્કે જે કષાય ઉગ્ર નથી રહ્યા એને ભૂંસવાનો પ્રયત્ન કરી શકાય . ચોક્કસ વ્યક્તિ માટે મારાં મનમાં મારે કોઈ નારાજગી રાખવી નથી એવો સંકલ્પ કરી શકાય . નારાજગી મટે કે મટે પણ – મારે નારાજગી રાખવી નથી એવો જે સંકલ્પ થાય છે તે સંકલ્પ કષાયવિરોધી માનસ જરૂર બનાવી આપે છે . ત્રીજા તબક્કે જે જે વ્યક્તિ માટે મારાં મનમાં નારાજગી છે એ વ્યક્તિને યાદ કરીને દૂર બેઠાં બેઠાં એમની ક્ષમાયાચના કરી શકાય .  એમની પાસે જઈશું એ કદાચ સંભવિત નથી . એમની પાસે જઈએ તો પણ એમને આપણો પસ્તાવો સમજાય એ કદાચ સંભવિત નથી . એટલું જરૂર થાય કે આપણે દૂરથી મનોમન એમની માટેના ક્રોધ આદિ દુષ્ટ ભાવોની ક્ષમાયાચના કરીએ . खामेमि सव्व जीवे આ રીતે થતું હોય છે . તમારાં મનમાં રહેલા કષાયો નબળા પડ્યા એ બહુ અગત્યનું કામ છે . તે પછી ચોથા તબક્કે આપણાં નિમિત્તે જેમનાં જેમનાં મનમાં કષાયો બન્યાં હોય , જાગ્યાં હોય એમની સાથે સારો વાર્તાલાપ કરીને એ કષાયો ઓછા કરી દેવાની પ્રામાણિક કોશિશ કરીએ . અને પાંચમા તબક્કે જીવનભરમાં જે જે કષાયો થયા એની પ્રભુ સમક્ષ માફી માંગીએ , ગુરુ સમક્ષ માફી પણ માંગીએ અને આલોચના પણ લઈએ . જીવનભરના કષાયોની માટે મિચ્છામિ દુક્કડં બોલતા રહીએ .

આપણો અંતરાત્મા આ પાંચ તબક્કામાંથી પસાર થાય એ જરૂરી છે . મૃત્યુની ક્ષણે જીવને સંક્લેશ મુક્ત રાખવામાં પાંચ તબક્કાની પ્રક્રિયા બહુ ઉપયોગી બને છે . ટીપે ટીપે ભરાયેલું સરોવર જો ગટરનાં પાણીથી ભરેલું હોય તો ગટરનું પાણી ખાલી થઈ જાય એ બહુ જરૂરી છે . ગટરનું પાણી ખાલી થઈ જશે એ પછી જ એ સરોવરમાં ટીપે ટીપે ગુલાબનું જળ ભરી શકાય છે . 

કોઈને સુખી જુઓ તો શું વિચારશો ? કોઈને દુઃખી જુઓ તો શું વિચારશો ? કુલ મળીને ચાર વાત બને છે . સુખી હશે અને ધર્મ કરતો હશે . સુખી હશે અને ધર્મ નહીં કરતો હોય . દુઃખી હશે અને ધર્મ નહીં કરતો હોય . દુઃખી હશે અને ધર્મ કરતો હશે .

સુખી હશે , સંપન્ન હશે , ધર્મના ખાસ્સાબધા કાર્ય કરતો હશે ,  સંભાળતો હશે , એવું દૃશ્ય હોય તો પ્રસન્ન થવાનું . વિચારવાનું કે આ પૂર્વભવથી પુણ્ય સારું લઈને આવ્યો છે એટલે સુખી જીવન મળ્યું છે અને પુણ્યનો ઉપયોગ સારા માર્ગે કરી રહ્યો છે . પુણ્ય એને સારી જગ્યાએ લઈ આવ્યું છે અને પુણ્યને એ સારી જગ્યા સાથે જોડી રહ્યો છે . સુખીનાં સુખને જોઈને ઈર્ષા કરીએ તો દોષ લાગે . સુખીનાં સુખની જોઈને સ્પર્ધા અનુભવીએ તોય દોષ લાગે . સુખીનાં સુખને જોઈને એની નિંદા કરીએ તોય દોષ લાગે . સુખીનાં સુખને જોઈને તેની સાથે સ્વાર્થભાવનાપૂર્વક સંબંધ જોડીએ તો પણ દોષ લાગે . પરંતુ સુખીનાં સુખને જોઈને એના સુખથી પ્રભાવિત ના થઈએ અને એના દ્વારા થઈ રહેલા ધર્મના ઉત્તમ કાર્યથી પ્રભાવિત થઈએ . આ છે સત્ અહોભાવ . 

સુખી સંપન્ન વ્યક્તિ ધર્મ સાથે ખાસ જોડાયેલી હશે નહીં , ધર્મનાં ક્ષેત્રમાં આવવાનો એનો કોઈ ઇરાદો પણ નહીં હોય , એને દુનિયાદારી પસંદ હશે , આનંદ પ્રમોદ પસંદ હશે . આ બીજી પરિસ્થિતિ થઈ . આવો સુખી માણસ જો થોડો ઘણો ધર્મ કરે છે તો એમાં પણ નામ કમાવાની વૃત્તિ વધારે છે અને આત્માનું ભલું કરવાની વૃત્તિ ઓછી છે . એટલે એનો ધર્મ પણ કષાય પ્રેરિત જ છે . આ સુખીને જોઈને એનું સુખ ઘણું મોટું છે એવો વિચાર આવે તો આપણે ફસાયા એમ સમજવાનું . આ સુખીને જોઈને એટલું જ વિચારવાનું એ પૂર્વનું પુણ્ય લઈને આવ્યો છે એટલે સુખી જીવન મળ્યું છે . પરંતુ જુઓ તો ખરા . પુણ્યનો સદ્ ઉપયોગ તો આ કરતો જ નથી . પુણ્યનો સારો ઉપયોગ જે કરે નહીં એ દુર્ગતિમાં જાય એ નક્કી છે . આટલું મોટું પુણ્ય લઈને આવ્યો છે પરંતુ ધર્મથી વંચિત છે એટલે બિચારો દુર્ગતિમાં જવાનો . આવો વિચાર મનમાં બનાવીએ . એનાં સુખથી પ્રભાવિત ના થઈએ . એનાં સુખની અનુમોદના ન કરીએ . બલકે એનું સુખ એને દુર્ગતિમાં લઈ જશે આથી એની માટે ફક્ત દયાવૃત્તિ ધારણ કરીએ . આ વિચારણા અસત્ અનુમોદનાથી મુક્ત રહે છે . 

કોઈને દુઃખી અવસ્થામાં જોઈશું ત્યારે આપણને એની માટે અહોભાવ નહીં થાય , એની અનુમોદના કરવાનું મન નહીં થાય . બલ્કે તે દુઃખી છે એ જોઈને જુદા જુદા વિચાર આવશે . જો એ દુઃખી વ્યક્તિ આપણી શત્રુ હશે આપણે એનું દુઃખ જોઈને રાજી થઈશું . જો એ દુઃખી વ્યક્તિ આપણી પ્રતિસ્પર્ધી હશે તો એને દુઃખી જોઈને આપણને કોઈ અજીબ રાહતનો અનુભવ થશે . જો એ દુઃખી વ્યક્તિ આપણા વિરોધમાં ગયેલી હશે તો આપણને એ વ્યક્તિનાં દુઃખમાં આપણી જીત દેખાશે . જો એ દુઃખી વ્યક્તિ આપણું કહેલું માનતી નથી એને લીધે દુઃખી થઈ છે એવું જોવા મળે તો આપણને એ દુઃખી વ્યક્તિ પર ગુસ્સો આવશે . જો એ દુઃખી વ્યક્તિની પરિસ્થિતિ નબળી પડી છે એને કારણે દુઃખી છે અને એ વ્યક્તિની જવાબદારી લેવા માટે આપણે કોઈપણ રીતે તૈયાર ન હોઈએ તો એ દુઃખી વ્યક્તિને જોઈને આપણને છટકવાનું મન થશે . દુઃખી વ્યક્તિને જોયા બાદ તમને એ દુઃખી વ્યક્તિ માટે દ્વેષ થાય એવું પણ બને . દુઃખી વ્યક્તિને જોઈને તમને કેવા વિચાર આવશે એનો કોઈ ભરોસો નથી . ઘણા વિચાર આવી શકે . 

સર્વ સામાન્ય રીતે દુઃખી વ્યક્તિને જોઈને , આપણને દયાના વિચાર આવે , સહાય કરવાના વિચાર આવે . પરંતુ અહોભાવ અને અનુમોદનાની શ્રેણીમાં વિચારોને ગોઠવવા હોય તો દુઃખી વ્યક્તિને જોઈને અહોભાવ ક્યારે થાય , ક્યારે ન થાય અને અનુમોદના ક્યારે થાય , ક્યારે ન થાય – એ આપણે સમજી લેવાનું છે . દુઃખમાં ફસાયેલી વ્યક્તિ પણ પૂર્વનાં પાપકર્મનો બોજો ઉઠાવીને આવી છે એ સમજી શકાય એવું છે . જે જે વ્યક્તિ જૂનાં પાપનો હિસાબ ચૂકવી રહી હોય એણે નવાં પાપ બાંધવાના હોય નહીં . જૂનાં પાપમાંથી નવા પાપ ઊભા કરવા એ મૂર્ખામીનો ધંધો છે . વિકટ પરિસ્થિતિમાં પણ જે મૂર્ખામી ન કરે એની માટે અહોભાવ બને છે , જે મૂર્ખામી કરે એની માટે અહોભાવ નથી બનતો . 

દુઃખની પરિસ્થિતિમાં માણસ ધર્મને ભૂલી જાય , ધર્મને છોડી દે , ધર્મ માટેનો આદર ગુમાવી દે એવું બની શકે છે . અમુક લોકો પહેલેથી જ ધર્મવિરહિત હોય છે . એ લોકોનાં જીવનમાં દુઃખ આવે ત્યારે તેઓ ધર્મને યાદ કરે નહીં એવું બની શકે છે . એમનાં જીવનમાં દુઃખ ચાલુ છે પરંતુ એમણે જીવનમાં ધર્મ ચાલુ કર્યો નથી . આવા લોકો પાપનો ઉદય ભોગવી રહ્યા છે અને પાપનો બંધ કરી રહ્યા છે . જે લોકો વર્તમાનમાં પાપનું ફળ ભોગવી રહ્યા છે અને ભવિષ્યમાં પણ પાપનું ફળ જ ભોગવવાના છે એમની માટે કેવળ અનુકંપા જ રાખવાની  હોય . આ દુઃખી જીવો માટે દ્વેષ બનાવીને મનને ખરાબ કરવાની કોઈ જરૂર નથી . આ દુઃખી જીવો માટે ફક્ત અનુકંપા જ રાખવાની હોય .

દુઃખની પરિસ્થિતિમાં જે માણસ ધર્મને ભૂલતો નથી , બલકે દુઃખને લીધે જ એ વિશેષ રીતે ધર્મમાં મગ્નતા બનાવે છે . આ વ્યક્તિએ દુઃખને ધર્મનું આલંબન બનાવી દીધો . દુઃખના સમયમાં ધર્મ એની શક્તિ બની . ધર્મ એનો આધાર બન્યો છે . ધર્મ એનાં મનને શક્તિ આપે છે . ધર્મ એનાં જીવનને સત્ત્વ આપે છે . દુઃખના સમયમાં જે ધર્મ સાથે જોડાયેલો રહે છે તે પ્રબળ ભાગ્યશાળી હોય છે . સુખના સમયમાં ધર્મ યાદ રહે તે ખુશીની વાત છે . દુઃખના સમયમાં પણ ધર્મ યાદ રહે તે આત્મસંતોષની વાત છે . દુઃખના સમયમાં જેણે ધીરજ રાખી છે ,  મનને મજબૂત રાખ્યું છે , જીવનને ધર્મ સાથે જોડી રાખ્યું છે તે ભવિષ્યના નવાં પાપોને બાંધી રહ્યો નથી . તે ફક્ત પુરાણાં પાપોને આહિસ્તા આહિસ્તા ખતમ કરી રહ્યો છે . જે પાપ બાંધી રહ્યો ના હોય  અને પાપને ખતમ કરી રહ્યો હોય તેની અનુમોદના જ હોય . 

જેનાં જીવનમાં દુઃખ છે એને દુઃખથી બચાવવો એ આપણું કર્તવ્ય છે . આ કર્તવ્ય ક્યારે પણ ભૂલી શકાય નહીં .

તમારે અન્યને દુઃખ નથી આપવાનું . આ નિયમ સાધનાને શક્તિશાળી બનાવે છે . દુઃખ ન આપવાની વાત બોલવામાં સહેલી લાગે છે . એનું અમલીકરણ ઘણું અઘરું છે . તમે કડવું બોલશો એનાથી બીજાને દુઃખ થશે માટે તમે કડવું બોલતા નથી આ તમને સમજાય છે . પણ કડવું નથી બોલવું , એની માટે તમારે ક્રોધ પર સંયમ બનાવવો પડે છે અને તે અઘરું છે . અન્યને દુઃખ નથી આપવું એવો વિચાર કરવાથી કામ પૂરું થતું નથી . તમારા ખુદના વ્યવહારને , તમારી વર્તણૂકને તમે બદલો એ અગત્યનું છે . તમે જેમ જેમ બદલાતાં જાઓ છો તેમ તેમ તમારી સાધનામાં નવી ઊર્જા ઉમેરાતી જાય છે .

મારે પૃથ્વીકાયની વિરાધના નથી કરવી આવો બોધ તમને મળે છે . તમે સ્વયંને બદલવાનો સંકલ્પ કરો છો . પૃથ્વીકાયની વિરાધના ક્યાં ક્યાં થાય છે એની જાણકારી તમે મેળવો છો અને તમે જીવનશૈલીને એ રીતે બદલો છો કે તમારા હાથે થનારી પૃથ્વીકાયની વિરાધના ઓછી થઈ જાય અથવા અટકી જાય . આમાં ત્રણ પ્રક્રિયા થઈ . એક , તમે ચોક્કસ વિરાધનાથી બચવાનો બોધ મેળવ્યો . બે , એ વિરાધનાથી બચવા માટે તમે સ્વયંનું પરિવર્તન કર્યું . ત્રણ , એ પરિવર્તનને લીધે તે વિરાધના ઓછી થઈ અથવા અટકી . આવું જ અપ્ કાય , વાયુકાય , તેઉકાય , વનસ્પતિકાય , વિકલેન્દ્રિય અને પંચેદ્રિયની વિરાધના બાબતે પણ થાય છે .

વિરાધના કોની કોની થઈ શકે છે , કેવી કેવી રીતે થઈ શકે છે એની જાણકારી મેળવવા માટે ઘણો મોટો જ્ઞાન પુરુષાર્થ કરવો પડે છે . ધીમે ધીમે થોડું થોડું જ્ઞાન મળતું રહે છે , જેટલું જ્ઞાન મળે છે એમાંથી પ્રેરણા પામીને સાધક થોડી થોડી વિરાધના ઘટાડતો રહે છે . મારે વિરાધના ઓછી કરવી છે એવો સંકલ્પ કરવો તે સાધના છે . વિરાધના શું છે અને વિરાધના કેવી રીતે થાય છે એની જિજ્ઞાસા રાખવી તે સાધના છે . વિરાધના શું છે અને વિરાધના કેવી રીતે થાય છે એનો બોધ મેળવવા પુરુષાર્થ કરવો તે સાધના છે . વિરાધના શું છે અને વિરાધના કેવી રીતે થાય છે એનો બોધ , થોડા કે ઘણા અંશે મેળવીએ તે સાધના છે . બીન આવશ્યક વિરાધના અટકે તે માટે પોતાની જીવનશૈલીને બદલવાનું શરૂ કરીએ તે સાધના છે . તે પછી બિનજરૂરી વિરાધનાઓ અટકવા લાગે તે સાધના છે . આગળ જતાં જીવન આવશ્યક વિરાધનાઓ પણ ઓછી થવા લાગે તે સાધના છે .

કારણનું નિવારણ કરવાથી કાર્ય અટકી જાય છે , વિજ્ઞાનનો આ નિયમ છે . વિરાધનાનું કારણ બને છે અજ્ઞાન . આ અજ્ઞાન ઘટવા થવા લાગે તે સાધના છે . વિરાધનાનું કારણ બને છે સુખશીલતા . આ સુખશીલતા ઓછી થવા લાગે તે સાધના છે . વિરાધનાનું કારણ બને છે સહનશક્તિનો અભાવ . સહનશક્તિ વધવા લાગે તે સાધના છે . સુખશીલતા ઘટતી જ જાય , સહનશીલતા વધતી જ જાય તે સાધના છે .

તમે પૂજા કરો છો , સામાયિક કરો છો , પ્રતિક્રમણ કરો છો , પૌષધ કરો છો , નિયમોનું પાલન કરો છો , ઘણીબધી ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ કરો છો તે જરૂરી છે . પરંતુ અંતરંગ ભૂમિકાએ તમે વિરાધનાઓ ઓછી કરવાનો પ્રામાણિક પુરુષાર્થ કરો છો અને તમારો આ પુરૂષાર્થ અવિરત ચાલુ જ રહે છે , આ સાચા અર્થમાં સાધના છે .

સિદ્ધશિલામાં બિરાજમાન મુક્ત આત્માઓ સર્વ વિરાધનાઓથી મુક્ત છે . આથી તેમને સિદ્ધ ભગવાન્ કહેવામાં આવે છે . સર્વ વિરાધનાઓથી મુક્ત અવસ્થા મળે એ જ સિદ્ધિ છે . ભગવાન્ કહે છે કે કોઈ પણ આતમા સ્વ પુરુષાર્થ વિના વિરાધનામુક્ત બની શકતો નથી . જે સંસારી જીવ નિયમિત રીતે વિરાધનાથી બચવાનો પુરુષાર્થ કરે છે તે જ એક દિવસ સંપૂર્ણ વિરાધનામુક્ત બને છે .

જ્યાં વિરાધના ઓછી કરવાનો પુરુષાર્થ છે ત્યાં સાધના છે . જ્યાં વિરાધના ઓછી કરવાનો પુરુષાર્થ નથી ત્યાં સાધના નથી . અત્યારની આ ક્ષણે , તમારાં જીવનમાં કંઈ કંઈ વિરાધના ચાલુ છે તે જુઓ , એમાંથી તમે કંઈ કંઈ વિરાધના દૂર કરી શકો છો તે તપાસો . એ વિરાધના ઓછી કરવાનો સંકલ્પ કરો , એ વિરાધના ઓછી કરવા માટે પુરુષાર્થ શરૂ કરી દો . આ તમારી સાધના છે . તમારી ભીતરમાં વિરાધનાનો ભય નથી બન્યો તો તમે સાધક નથી બની શક્યા એટલું યાદ રાખજો .

જે વિરાધનાને આપણે અટકાવી શકીએ છીએ એને અટકાવી દઈએ એ સાધનાનું પ્રથમ સૂત્ર છે . જે વિરાધનાને આપણે અટકાવી શકતા નથી એનો પસ્તાવો રાખીએ એ સાધનાનું બીજું સૂત્ર છે . જે વિરાધનાઓ ચાલુ છે એને ઓછી કરવાના પ્લાનિંગ ચાલુ રાખીએ એ સાધનાનું ત્રીજું સૂત્ર છે . તમે ધર્મ કરો એ અગત્યનું છે . તમે ધર્મને સાધના બનાવો એ વધારે અગત્યનું છે .

તમને ઘણી બધી ઈચ્છાઓ થતી હોય છે . દરેક ઈચ્છા પૂરી થાય એવું બનતું નથી . જે ઈચ્છા આપણને થઈ અને અધૂરી રહી એ ઈચ્છા બીજા કોઈનાં જીવનમાં સાકાર થયેલી જોવા મળે ત્યારે દુઃખ થાય છે . તમારે કરોડપતિ થવું હતું . તમે કરોડપતિ ના થઈ શક્યા . તમારી ઈચ્છા અધૂરી રહી . પણ તમારો એક મિત્ર કરોડપતિ થઈ ગયો . ઈચ્છા તમારી હતી અને સાકાર એનાં જીવનમાં થઈ . આ ઈર્ષ્યાની પરિસ્થિતિ છે .

ઈચ્છાની રમત જીવનભર રમાતી રહે છે . તમને લાગતું હતું કે તમારી ઈચ્છા વ્યાજબી છે એટલે તમે તમારી ઈચ્છા માટે મહેનત કરતા હતા . છેલ્લે ખબર પડી કે તમારી ઈચ્છા જ ખોટી હતી , તમારો મુદ્દો જ ખોટો હતો . તમે જે ઈચ્છા બનાવી હતી એ ઈચ્છાનો જ તમને પસ્તાવો થવા લાગે બને છે .‌ એ ઈચ્છાની પાછળ જે સમય વિતાવ્યો હતો એ પૂરો સમય બરબાદ પુરવાર થાય છે .

ઈચ્છાની રમત . તમારી જે જે ઈચ્છા પૂરી થઈ એનો સંતોષ તમે લઈ શકતા હતા પણ એ સંતોષ લેવાને બદલે તમે શું કર્યું ? તમે જે જે ઈચ્છાઓ પૂરી થવાની બાકી હતી એનો ભાર પોતાનાં માથા પર બનાવી રાખ્યો . નવી નવી ઈચ્છાઓ જાગતી ગઈ . એનો ભાર મન પર આવતો ગયો . વર્ષો નીકળી ગયાં . જે ઈચ્છા સાકાર થઈ એનો સંતોષ માણવાનું સાવ જ રહી ગયું . આવું બને છે . જે ઈચ્છાઓ પૂરી થઈ છે એનો સંતોષ લેવાની માનસિકતા બની જ નહીં .

જે વસ્તુની તમને જરૂર હતી નહીં એ વસ્તુની તમને ઈચ્છા થઈ કારણ કે તમે એ વસ્તુ બીજા કોઈની પાસે છે એવું જોયું . તમે એ તમારી ઈચ્છાના ભરોસે એ વ્યક્તિ સાથે સ્પર્ધામાં ઉતરી ગયા . કોઈપણ કારણ વગરની સ્પર્ધા . બિનજરૂરી ઈચ્છા હતી . એમાંથી બિનજરૂરી સ્પર્ધા આવી . સમજાયું પણ નહીં . જિંદગી સમસ્યાઓમાં ફસાઈ ગઈ .

પ્રાથમિક નજરે એવું જરૂર લાગે છે કે કોઈપણ કામ કરવા માટે ઈચ્છા શક્તિ પ્રબળ જોઈએ . ઈચ્છાશક્તિ હોય નહીં તો કામ થતાં નથી . ખરેખર છે પણ એવું જ . ઈચ્છાશક્તિ વિના કોઈ કામ થતાં નથી . પરંતુ ઈચ્છા વ્યાજબી છે કે નહીં એનું એનાલિસિસ થતું નથી . ઈચ્છા વ્યાજબી હોય એ સુખી થવાની પહેલી શરત છે . ઈચ્છાઓ જ ગેરવ્યાજબી હોય તો સુખ હાથમાં આવશે નહીં અને દુઃખ પીછો છોડશે નહીં .

આજનો જમાનો માર્કેટિંગ અને પ્રચારતંત્ર ઉપર ચાલે છે . તમારાં મનમાં કંઈ ઈચ્છા જગાડવી છે એ એડવર્ટાઇઝમેન્ટ એજન્સીઓ નક્કી કરે છે . એ એજન્સી તમને સુખ આપવા માંગે છે એવું નથી . એ એજન્સી તમારા પૈસા લૂંટવા માંગે છે . એને ધંધો કરવો છે . પણ એ એવું તો બોલશે નહીં . એ તમારાં મનમાં ઈચ્છા જાગે એવી રજૂઆત કરશે , એવું દૃશ્ય બતાવશે . એવી વાત રજૂ કરશે કે જેની એડવર્ટાઇઝમેન્ટ થઈ રહી છે એ વસ્તુ મારા માટે બહુ જ કામની છે એવું તમે માની જ લેશો .

તમે એ વસ્તુ માટે ઈચ્છા બનાવશો અને ઈચ્છા પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી એ વસ્તુ માટે પ્રયત્ન કરશો . તમે એ ઈચ્છા વગર સુખી જ હતા એવું તમને યાદ પણ આવતું નથી . તમે દિવસમાં ૫૦ એડવર્ટાઇઝમેન્ટ જુઓ છો અને બિલકુલ બિનજરૂરી રીતે ૫૦ ઈચ્છાઓ બનાવી લો છો . આ ૫૦ ઈચ્છાઓ એવી છે જે પૂરી ન થાય તો પણ જીવન સરસ જ ચાલવાનું છે . પણ એડવર્ટાઇઝમેન્ટ જોઈને ઈચ્છા ઊભી થઈ એટલે જીવ ઉથલપાથલ કર્યા કરે છે . એક સર્વે એમ કહે છે કે સમગ્ર વિશ્વમાં જેટલી પણ કંપનીઓ છે એ પોતપોતાની એડવર્ટાઇઝમેન્ટ કરે છે . સમગ્ર વિશ્વની કંપનીઓની એડવર્ટાઇઝમેન્ટનો ખર્ચો કુલ મળીને ૬૭૪ બિલિયન ડોલર્સનો છે . એક ડોલર એટલે ચોર્યાસી રૂપિયા અને એક બિલિયન એટલે દસ લાખ . તમારાં મનમાં તે તે વસ્તુઓની ઈચ્છા જાગે એ માટે એડવર્ટાઈઝમેન્ટ કરવામાં આવે છે . એડવર્ટાઈઝમેન્ટ માટેનો ખર્ચો કંપનીઓને પોસાય છે કારણ કે એડવર્ટાઈઝમેન્ટ પછી લોકો ગાંડાની જેમ ખરીદી કરવા લાગે છે , જેની જરૂર નથી એ બધું જ ખરીદે છે . એડવર્ટાઇઝમેન્ટ થાય નહીં તો લોકો કંપનીઓનો માલ ખરીદે નહીં . લોકોનાં મનમાં ઈચ્છાઓ જગાડવાનું કામ એડવર્ટાઇઝમેન્ટ કરે છે , બાકીનું કામ લોકો ખુદ પોતાના હાથે જ કરે છે .

તમારા મોજશોખ પૂરા ન થાય ત્યારે તમને એ લોકો બહુ સારા લાગે છે જેમના મોજશોખ પૂરા થઈ રહ્યા છે . તમારી મોટી ઈચ્છાઓ પૂરી ન થાય ત્યારે તમને એ લોકો વધારે મહાન્ લાગે છે જેમની મોટી ઈચ્છાઓ પૂરી થઈ હોય . તમારી મહત્ત્વાકાંક્ષા સંતૃપ્ત ન થાય ત્યારે તમને એ લોકો વધારે શક્તિશાળી લાગે છે એમને મહત્ત્વાકાંક્ષા સંતૃપ્ત થઈ હોય . તમને ઘણું માનસન્માન ના મળે ત્યારે તમને એ લોકો વધારે આદરપાત્ર લાગે છે જેમને ઘણું માનસન્માન મળે છે . તમને પ્રસિદ્ધિ ના મળી હોય ત્યારે તમને એ લોકો ઘણા લકી લાગે છે જેમને ઘણી પ્રસિદ્ધિ મળી હોય છે . તમે કોઈ પણ ફિલ્ડમાં ટોપ પર પહોંચી ન શક્યા હો ત્યારે તમને એ માણસ બહુ પ્રભાવશાળી લાગે છે જે કોઈ એક ફિલ્ડમાં ટોપ પર પહોંચી ચૂક્યો હોય .

આ ઈચ્છાઓની ટ્રેપ ગેમ છે . ઈચ્છા પૂરી ના થાય તો પણ માણસ દુઃખી રહે છે . ઈચ્છા પૂરી થાય ત્યારે પણ નવી ઈચ્છાઓના ચક્કરમાં આવીને માણસ દુઃખી જ રહે છે . જેને આ ટ્રેપ ગેમ સમજાય એ સાવધાનીથી વર્તે છે અને સુખી રહે છે .

ઉપધાન વાચના : ૮

વિ.સ. ખાંડેકરની વાર્તામાં અલગ અલગ લોકો દ્રાક્ષના ઝૂમખાને જુએ છે . એક વૈદ્ય દ્રાક્ષના ઝૂમખાને જુએ છે તો એને વિચાર આવે છે કે આમાંથી દવા સારી બનશે . એક દારૂડિયો દ્રાક્ષના ઝૂમખાને જુએ છે તો એને વિચાર આવે છે કે આમાંથી દારૂ સારી બનશે . એક ચોર દ્રાક્ષના ઝૂમખાને જુએ છે તો એને વિચાર આવે છે કે આ દ્રાક્ષની ચોરી કરીશ તો પૈસા સારા બનશે .  દ્રાક્ષનો ઝૂમખો એ જ છે પણ એને જોઈને બનનારા વિચારો અલગ અલગ છે . 

જે વિચાર તમને આવે છે એ વિચાર બીજાને ન આવે . જે વિચાર બીજાને આવે છે એ વિચાર તમને ન આવે . એક જ વિષયને લઈને બે જુદી વ્યક્તિ વિચારે તો બે જુદા વિચાર બને . એક જ વિષયને લઈને પાંચ જુદી જુદી વ્યક્તિ વિચારે તો પાંચ જુદા જુદા વિચાર બને . આ સંભાવના બનેલી રહે છે . તમને આવેલો વિચાર તમને સાચો લાગશે પણ તમને આવેલો વિચાર સાચો ન પણ હોય . આ નિયમ મનોવિજ્ઞાનનો છે પરંતુ ધર્મને લાગુ પડે છે . 

જે વિચાર તમે કરી શકતા નથી એ વિચાર પણ હોય છે જરૂર . એ વિચાર સુધી તમે પહોંચી શકો છો એની માટે તમારે સારા વાચક કે સારા શ્રોતા બનવું પડે . ઉત્તમ પુસ્તકોને હંમેશા વાંચતા રહો , ઉત્તમ પ્રવચનકારને ઘણા ઘણા દિવસો સુધી સાંભળતા રહો . એનાથી તમારી વિચારની પેટર્ન બદલાય છે . તમારી વિચારપદ્ધતિ નબળી હોય એમાં ફરક પડે છે , અધૂરી હોય એમાં બદલાવ આવે છે , ઢીલી હોય એમાં ફેરફાર થવા લાગે છે . જૈનને શ્રાવક કહેવામાં આવે છે . જેને નવું નવું સાંભળવાનું ગમે છે એ શ્રાવક છે . જે વધારેમાં વધારે અભિનવ જ્ઞાન મેળવવા માટે ઉત્સાહિત છે એ શ્રાવક . શ્રાવક હંમેશા યાદ રાખે છે કે મારી વિચાર કરવાની પદ્ધતિ સુધરી શકે છે , મારે એ સુધારવી છે . તમારા વિચાર જેમ જેમ સુધરતા જાય તેમ તેમ તમારી લાગણીઓ અને પ્રવૃત્તિઓ બદલાતી જાય , સમજી શકાય એવી વાત છે . 

સાધનાનો માર્ગ એમ સૂચવે છે કે દરેક માણસ ચોક્કસ વ્યક્તિઓ માટે અહોભાવ બનાવેલો રાખે છે અને સતત ચોક્કસ વ્યક્તિઓની અનુમોદના કરતા રહે છે . તમારો અહોભાવ જેની સાથે જોડાયેલો હોય એ વિષય સારો હોવો જોઈએ , તમારી અનુમોદના જે પ્રવૃત્તિ માટે બનતી હોય એ પ્રવૃત્તિ સારી હોવી જોઈએ . આપણે ત્યાં ચાર પુરુષાર્થનાં નામ આવે છે . ધર્મ પુરુષાર્થ , અર્થ પુરૂષાર્થ , કામ પુરુષાર્થ અને મોક્ષ પુરુષાર્થ . આમાં બે પુરુષાર્થ પૂર્ણતઃ સંસાર સાથે જોડાયેલા છે . અર્થ અને કામ .  તમે તમારાં જીવનમાં કેટલા પૈસા બનાવ્યા અને કેટલો આનંદ કર્યો એ તમારી વ્યક્તિગત બાબત છે . પરંતુ તમારી આસપાસ અને તમે જ્યાં સુધી જોઈ શકો છો ત્યાં સુધીમાં – તમારા કરતાં વધારે પૈસા જેમણે જેમણે બનાવ્યા છે , તમારા કરતાં વધારે આનંદપ્રમોદ જેમનાં જેમનાં જીવનમાં છે એમને એમને જોઈને તમને કોઈ ઈર્ષાનો અનુભવ જરૂર થયો હશે . તમને એમની ઉપલબ્ધિઓ સારી લાગતી હશે . તમે એમની જેટલા પૈસા કે એમનાથી વધારે  પૈસા કમાવાનું વિચારતા રહેતા હશો . એમની જેમ જ મહાન્ થવાનું સપનું જોતાં હશો . જેઓ દુનિયાદારીની દૃષ્ટિએ એ મહાન્ ,  સફળ અને ઊંચા લોકો બન્યા છે , એમની એક એક ઉપલબ્ધિઓ તમને ગમતી હોય , એમની ઉપલબ્ધિઓથી પ્રેરણા લઈને તમને મોટા માણસ બનવાના વિચાર આવતા હોય , તમે એમની જેમ મોટા માણસ બની ના શક્યા એનો તમને અફસોસ હોય અને એ કેવી રીતે આટલા મોટા માણસ બની ગયા એની વિસ્મયભાવના તમારાં મનમાં હંમેશા રહેતી હોય તો સમજી લેજો કે તમારાં મનમાં એ વ્યક્તિ માટે અહોભાવ અને અનુમોદનાની લાગણી બેસેલી છે . એણે જે કર્યું એ સરસ કર્યું તે અહોભાવ છે . હું જે ના કરી શક્યો એ એણે કરી બતાવ્યું તે અનુમોદનાની લાગણી છે . 

અર્થ પુરૂષાર્થ અને કામ પુરુષાર્થનાં ક્ષેત્રમાં જેમણે અવ્વલ દરજ્જો મેળવ્યો છે એમની માટેનો અહોભાવ અને એમના પ્રત્યેની અનુમોદનાનો ભાવ તમારાં મનને અસાત્ત્વિક બનાવી રાખે છે . તમારે એનાથી બચવાનું હોય . વિચારોને બદલવાની ભૂમિકા હવે આવે છે . ઘણાઘણા આત્માઓએ ધર્મ પુરુષાર્થ અને મોક્ષ પુરુષાર્થનાં ક્ષેત્રમાં અવ્વલ દરજ્જો મેળવેલો છે . આપણે એવા આરાધકો અને સાધકો માટે અહોભાવ બનાવીએ અને અનુમોદનાની લાગણી રાખીએ . એમણે જે સર્વશ્રેષ્ઠ ધર્મ કર્યો એની માટેનો અહોભાવ . જે ધર્મ આપણે ક્યારેય કરી શકવાના નથી એ ધર્મ એમણે કરી લીધો છે એની અનુમોદના . દાનધર્મનાં ક્ષેત્રમાં જેઓ ઘણા આગળ નીકળી ગયા છે , સામાયિક-પૌષધ-પ્રતિક્રમણ-બ્રહ્મચર્ય-દેશવિરતિ આદિ ચારિત્રનાં ક્ષેત્રમાં જેઓ ખૂબ ઊંચે ચડેલા છે , ઉપવાસ આંબેલ આદિ તરસ્યાનાં ક્ષેત્રમાં જેઓ ઘણી પ્રગતિ કરી ચૂક્યા છે , જ્ઞાન – ધ્યાન – શુભ ભાવની ભૂમિકામાં જેમનો પ્રચંડ વિકાસ થઈ ચૂક્યો છે એ લોકો આધ્યાત્મિક ભૂમિકાએ મહાન્ છે . એમની માટે અહોભાવ બનાવીએ એ પવિત્ર અહોભાવ છે , એમની અનુમોદના કરીએ એ પવિત્ર અનુમોદના છે .  

વિચારો બદલીએ એનો અર્થ એ છે કે અહોભાવને બદલીએ  , અનુમોદનાને બદલીએ . સાંસારિક ઉપલબ્ધિઓના અહોભાવ રાખવાના ન હોય , એવી ઉપલબ્ધિઓની જ અનુમોદના કરવાની ન હોય . આધ્યાત્મિક ઉપલબ્ધિઓના જ અહોભાવ રાખવાના હોય અને એવી ઉપલબ્ધિઓની જ અનુમોદના કરવાની હોય . કોઈ સાંસારિક ઉપલબ્ધિ , કોઈ સાંસારિક સફળતા તમારું ઇન્સ્પિરેશન ન હોઈ શકે . તમારું ઇન્સ્પિરેશન કોઈ આધ્યાત્મિક ઉપલબ્ધિ જ હોઈ શકે , તમારું ઈન્સ્પિરેશન કોઈ આધ્યાત્મિક સફળતા જ હોઈ શકે . સાધનામાં આ અપેક્ષિત છે . જે તમારું ઈન્સ્પિરેશન છે તેના સંસ્કાર તમારી સાથે પરલોકમાં આવશે . જે તમારું ઇન્સ્પિરેશન નથી એના સંસ્કાર તમારી સાથે પરલોકમાં નહીં આવે . 

બે રીતની પરિસ્થિતિ આવશે .  અનુકૂળ પરિસ્થિતિ . પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિ . બંને પરિસ્થિતિમાં તમારા મોઢેથી સારા શબ્દો જ નીકળવા જોઈએ . તમે જે બોલો છો એ તમારી ઓળખાણ છે . તમે જે બોલો છો એ તમારા વિચારનો પડછાયો છે . તમે જે બોલો છો એ તમારી આદત છે . તમારાં મોઢેથી જે શબ્દો નીકળે છે એ શબ્દો કોઈ ને કોઈ સાંભળે છે . તમારા શબ્દ જે સાંભળે તેને તમારા શબ્દો થકી શું મળે છે એનો વિચાર તમે કરી શકો . સાધનાનો નિયમ એમ કહે છે કે તમારા શબ્દોથી સામા માણસને ખોટો વિચાર મળવો ના જોઈએ . તમારાં કથનથી કોઈનાં મનમાં નિરાશા જાગે કે ગુસ્સો જાગે કે અયોગ્ય ઈચ્છા જાગે એવું ના થવું જોઈએ . તમે જે બોલો છો એ કોઈની માટે આલંબન બને છે . તમારો શબ્દ બને તો શુભ આલંબન જ બને , તમારો શબ્દ અશુભ આલંબન ન જ બને , એનું ધ્યાન તમારે રાખવાનું છે . તમે કોઈને અનુચિત કાર્ય કરવા માટે પ્રેરણા આપો એ તમારી ભૂલ . તમે કોઈની સાથે છલપ્રપંચભરી ભાષા વાપરો એ તમારી કમજોરી . તમે કોઈને અસત્ય કહો એ તમારી નબળાઈ . તમે કોઈને અપશબ્દ કહો એ તમારી નિષ્ફળતા . તમે કોઈની નિંદા કરો એ તમારી હાર . તમે કોઈની વિરોધમાં બોલો એ તમારો અવિવેક . તમે કોઈનાં સત્કાર્યમાં ઉત્સાહભંગની પરિસ્થિતિ બનાવો એ તમારું અજ્ઞાન . 

તમારાં કથનથી કોઈને સત્કાર્ય કરવાનું મન થાય એ તમારું બળ . તમારી ભાષામાં સીધી સરળ વાત હોય અને છલપ્રપંચ બિલકુલ ન હોય એ તમારો સંસ્કાર . તમે અસત્યનું સમર્થન થાય એવી વાત ન કરો એ તમારી તાકાત . તમે ઉત્તમજનોની પ્રશંસા મોઢામોઢ કરો એ તમારી જીત .  તમે ગુણવંત જનોનાં સમર્થનમાં બોલો એ તમારો વિવેક . તમે કોઈનાં પણ હૈયામાં ઉત્સાહભંગની પરિસ્થિતિનું નિર્માણ ન થવા દો એ તમારું જ્ઞાન . તમે કોઈની સાથે વાત કરો ત્યારે તમારો વાત કરવાનો મુદ્દો સારો જ હોવો જોઈએ . તમે જે બોલો એમાં ધર્મની છાયા હોવી જોઈએ . તમે જે કહો એમાં દેવ અને ગુરુ પ્રત્યે સમર્પણની ભાવના ટપકતી હોવી જોઈએ . તમે જે બોલો એમાં તત્ત્વચિંતનની છાયા હોવી જોઈએ . તમે જે કહો એમાં આરાધકભાવની ઊંડી અસર હોવી જોઈએ . 

સાધનાના નિયમો યાદ રાખજો . પહેલી વાત એ છે કે તમે જેટલું જરૂરી હોય તેટલું જ બોલો છો . બીજી વાત એ છે કે તમે ઓછામાં ઓછું બોલો છો . ત્રીજી વાત એ છે કે તમે જે બોલો છો એમાં સચ્ચાઈ હોય છે . ચોથી વાત એ છે કે તમે કારણ વગર બોલતા નથી . પાંચમી વાત એ છે કે તમે વ્યાજબી કારણ ઉપસ્થિત થાય ત્યારે બોલ્યા વગર રહેતા નથી . છઠ્ઠી વાત એ છે કે તમે જ્યારે જ્યારે બોલો છો ત્યારે ત્યારે ભગવાનની વાણીને વફાદાર રહો છો . સાતમી વાત એ છે કે તમે બોલો છો ત્યારે તમારા શબ્દો ઉત્તમ જ હોય છે , તમારા શબ્દોમાં તુચ્છતા નથી હોતી . આઠમી વાત એ છે કે તમે અસરકારક રીતે બોલો છો , તમારું કથન વ્યર્થ જાય એવી રીતે તમે બોલતા જ નથી . નવમી વાત એ છે કે તમે અનુચિત પ્રવૃત્તિનો વિરોધ કરવામાં અચકાતા નથી અને દશમી વાત એ છે કે તમે સમુચિત પ્રવૃત્તિનું સમર્થન કરવામાં સંકોચ અનુભવતા નથી . 

એક પ્રયોગ કરો . દિવસમાં દશ વાર , વીશ વાર આ એક વાક્ય બોલો . કયું વાક્ય ? વાક્ય છે : बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . આ વાક્ય તમારે ખુદને કહેતાં રહેવાનું છે . તમને નબળાં વાક્યો બોલવાની ટેવ પડેલી છે . તમારાં મોઢેથી આખા દિવસમાં દશ , વીશ , પચીશ નબળાં વાક્યો નીકળતાં જ હોય છે . એ વાક્યોનાં રિપ્લેસમેન્ટમાં આ એક વાક્ય બોલતાં રહેવાનું છે . સવારે નાસ્તો થઈ જાય ત્યારે બોલજો : बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . બપોરે જમવાનું થઈ જાય ત્યારે બોલજો : बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . સાંજે ભોજન સંપન્ન થાય ત્યારે બોલજો :   बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) .  સવારે ઊંઘમાંથી ઉઠો ત્યારે બોલજો : बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . દેરાસર દેખાય ત્યારે બોલજો :   बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . ગુરુવંદન કરવા મળે ત્યારે બોલજો :   बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . દૂરથી સાધર્મિકનાં દર્શન થાય ત્યારે બોલજો :   बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . આખો દિવસ નાની નાની જે પણ અનુકૂળ ઘટના બને એના પછી બોલજો :   बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . તમે જે બોલશો એ મુજબ તમારા મનમાં વિચાર બનશે . बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) , बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) એમ બોલતા રહેવાથી ખરેખર જ સારું થયું હોવાનો અહેસાસ મળવા લાગશે . એ અહેસાસ તમારાં મોઢામાં સારા શબ્દોને ખેંચી લાવશે અને એ અહેસાસ તમારાં મોઢામાં ખરાબ શબ્દોને આવતા અટકાવી દેશે .

આપણે અનુકૂળ ક્ષણોને સારા શબ્દોથી વધાવતાં રહીશું એનું પરિણામ એ આવશે કે અનુકૂળ ક્ષણો વધતી જશે . આપણે પ્રતિકૂળ ક્ષણોમાં આ શબ્દો કદાચ ,  નહીં બોલી શકીએ . વાંધો નથી . પણ અનુકૂળ ક્ષણો મળે ત્યારે આ શબ્દો બોલી શકીએ છીએ . આ શબ્દો દ્વારા આપણે આપણી વાણીને સારા સંસ્કાર આપીએ છીએ . તમે સારા શબ્દો વારંવાર વાપરવાનું શરૂ કરશો એટલે તમારી વાણીમાં સારા શબ્દો વધતા જશે . એ સારા શબ્દો તમને સારા અનુભવની યાત્રા કરાવતા રહેશે . 

દેવાધિદેવ શ્રી ઋષભદેવ ભગવાને , દીક્ષા લેતાં પહેલાં જે યુગ પ્રવર્તન કર્યું તેનું વર્ણન કલિકાલ સર્વજ્ઞ શ્રી હેમચંદ્રસૂરીશ્વરજી મહારાજાએ શ્રી ત્રિષષ્ટિ શલાકાપુરુષ ચરિત મહાકાવ્યના પ્રથમ પર્વમાં કર્યું છે .  વર્તમાનકાલીન લેખકોની નજરે શ્રી ઋષભદેવ  ભગવાન્  કેવા છે , કોણ છે તે આપણે વાંચતા આવ્યા છીએ . કલિકાલ સર્વજ્ઞ દ્વારા ઋષભદેવ ભગવાનનું જે વર્ણન થયું છે તે સૌથી વધારે અધિકૃત લાગે છે .  તીર્થંકરોનાં જીવનમાં જે સર્વ સામાન્ય ઘટના બને છે તે સર્વ વિદિત છે . શ્રી ઋષભદેવ ભગવાનનાં જીવનમાં અમુક વિશેષ ઘટનાઓ એવી બની છે જે યુગપ્રવર્તનની દિશાદોરી બની રહી . અમુક ઘટનાઓ એવી પણ બની હતી જે યુગપ્રવર્તક નહોતી પરંતુ સર્વપ્રથમ હતી . 

૧ ‌. ચૌદ સપનાનું અર્થઘટન ઈન્દ્રો દ્વારા થયું

મરુદેવી માતાએ ૧૪ સપનાં જોયાં તે પછી સ્વપ્નલક્ષણ પાઠકોએ ભવિષ્યવાણી કરી એવી ઘટના બની નહોતી આ આપણે જાણીએ છીએ . મરુદેવી માતાએ નાભિરાજાને ચૌદ સપનાની વાત કરી ત્યારે નાભિરાજાએ – ઉત્તમ કુલકર સંતાન અવતરશે , એવી ભવિષ્યવાણી કરી હતી . પરંતુ ૧૪ સપનાંની ઘટના અહીં અટકી નહોતી . અનેક ઈન્દ્રોનાં સિંહાસન કંપાયમાન થયાં હતાં . ઈન્દ્રોને ચ્યવન કલ્યાણકની ઘટનાની ખબર પડી . સૌ ઈન્દ્રો મિત્રમંડળની જેમ એકસાથે મળીને મરુદેવી માતા સમક્ષ આવ્યા . સૌ ઈન્દ્રોએ મરુદેવી માતાને ચૌદે ચૌદ સ્વપ્નનાં એક એક અર્થઘટન સંભળાવ્યા અને ચૌદ સ્વપ્નનું એક સામૂહિક અર્થઘટન પણ‌ સંભળાવ્યું . ( त्रिषष्टि प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक २२७ થી २४९ ) પ્રભુની માતાને ઈન્દ્રો , ચૌદ સ્વપ્નનાં અર્થઘટન સંભળાવે છે આવી ઘટના સર્વપ્રથમ વાર બની છે . 

૨ . ઇન્દ્રના હાથ પર વિલેપન 

નવજાત પ્રભુ સમક્ષ ઉપસ્થિત થયેલા ઇન્દ્ર મહારાજા પ્રભુની માતાને અવસ્વાપિની નિદ્રા આપે છે . તે પછી પોતાના પાંચ રૂપનું નિર્માણ કરે છે અને એમાંથી એક રૂપ દ્વારા પ્રભુને ગ્રહણ કરે છે . પ્રભુને હાથમાં લેતાં પહેલાં ઇન્દ્ર પોતાના બેય હાથને ગોશીર્ષ ચંદનનાં વિલેપન લગાવી લે છે . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ४१९ ) આ વાત થોડીક નવી લાગે છે . 

૩ . જન્માભિષેકમાં પૂજાનો ક્રમ

સર્વ પ્રથમ અભિષેક કરનાર અચ્યુત ઇન્દ્ર પ્રભુનો અભિષેક કર્યા બાદ પ્રભુને અંગલૂંછણા કરે છે  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ५३८ / ५३९ ) અને તે પછી પ્રભુની વિલેપન પૂજા અને પુષ્પ પૂજા કરે છે .  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ५६९ / ५७० ) ત્યારબાદ અન્ય ઇન્દ્રો પણ અભિષેક અને અન્ય પૂજા કરે છે . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ५७२ ) છેવટે ઈશાન ઇન્દ્ર પાંચ રૂપ ધારણ કરીને પ્રભુને ગ્રહે છે . ઈશાન ઇન્દ્ર વજ્રને બદલે ત્રિશૂલ ધારણ કરે છે આટલો એક ફરક રહે છે . હવે સૌધર્મ ઈન્દ્ર અભિષેક , અંગલૂંછણા અને અન્ય પૂજા કરે છે .  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ५८५ )

૪ . પ્રભુનું આહાર ગ્રહણ

બાળ અવસ્થામાં પ્રભુ અંગૂઠે અમૃતવાહી હતા . ઇન્દ્ર પ્રભુના અંગૂઠામાં જે અમૃત સિંચન કરે છે એનું આચમન લઈને પ્રભુ જીવન નિર્વાહ કરતા હતા , માતાનું દૂધ પરમાત્મા લેતા ન હતા. બાળ અવસ્થા વ્યતીત થયા બાદ અન્ય અવસ્થામાં પ્રભુ રાંધેલું અન્ન લેતાં નથી . પ્રથમ પ્રભુ ભોજન તરીકે કેવળ કલ્પવૃક્ષનાં ફળ આરોગે છે અને પાણી તરીકે ક્ષીર સમુદ્રનું જળ વાપરે છે . અન્ય તીર્થંકરો બાળવય વ્યતીત થયા બાદ રાંધેલું અન્ન સ્વીકારે છે . પ્રથમ પ્રભુએ જન્મથી માંડીને દીક્ષા સુધીમાં રાંધેલું અન્ન વાપર્યું નહોતું . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ६८३ / ६८४ ) 

૫ . પ્રભુના વંશનું નામકરણ

પ્રથમ પ્રભુ એક વર્ષના થયા ત્યારે ઇન્દ્ર પ્રભુના કુળનું નામ પાડવા માટે મનુષ્ય લોક આવ્યા હતા . ખાલી હાથે ન જવાય એટલે હાથમાં એમણે ઈક્ષુનો સાંઠો રાખ્યો . ઈન્દ્ર પ્રભુ પાસે પહોંચ્યા ત્યારે પ્રભુ અવધિજ્ઞાનથી ઇન્દ્રની ભાવના જાણતા હતા . પ્રભુએ એ ઈક્ષુને લેવા માટે પોતાનો હાથ લંબાવ્યો .   ઇન્દ્રે એ ઈક્ષુદંડ પ્રભુના હાથમાં મૂક્યો . આ ઈક્ષુ ગ્રહણના આધારે પ્રથમ પ્રભુના વંશનું નામ નિર્ધારિત થયું : ઈક્ષ્વાકુ . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ६५४ થી ६५९ )

૬ . યુગલિક બાળનું અકાળ મરણ

તે સમયમાં યુગલિક વ્યવહાર ચાલતો હતો . પુરુષ અને સ્ત્રીનું દરેક યુગલ જનમની ક્ષણથી માંડીને મરણની ક્ષણ સુધી સાથે સાથે રહેતું . સાથે જ જન્મે , સાથે જ જીવન વીતાવે અને  સાથે જ મરણ પામે . કોઈ પુરુષ કે કોઈ સ્ત્રી એકલા જન્મ્યાં હોય , એકલા જીવતાં હોય કે એકલા મર્યા હોય એવું જોવા મળતું નહીં . આ વ્યવસ્થાનો ભંગ પહેલીવાર થયો . એક બાળ વયનું યુગલ વનમાં ફરતું હતું તે એકદા તાડવૃક્ષની નીચે આવ્યું ત્યારે તાડવૃક્ષનું ફળ બાળવયના પુરુષ પર પડ્યું . આનાથી તે બાળનું મરણ થયું . આ ઘટનાને લીધે જે અવ્યવસ્થા સર્વપ્રથમ વાર જોવા મળી તે આ મુજબ છે . એક , પૂર્ણ આયુષ્યનો મનુષ્ય જ મૃત્યુ પામે છે એેવું આજ સુધી જોવા મળતું હતું એને બદલે પહેલીવાર એવું જોવા મળ્યું કે અલ્પ આયુષ્યનો મનુષ્ય મૃત્યુ પામ્યો છે . બે , યુગલિક અવસ્થાનાં પુરુષ અને સ્ત્રી એકી સાથે મરણ પામે છે એેવું આજ સુધી જોવા મળતું હતું એને બદલે પહેલીવાર એવું જોવા મળ્યું કે યુગલિક અવસ્થાનો પુરુષ મૃત્યુ પામ્યો અને સ્ત્રી મૃત્યુ ના પામી . ત્રણ , પૂર્ણ આયુષ્યના પુરુષ અને સ્ત્રી એકી સાથે મરણ પામતા તે પછી એમનાં મૃતકને વિરાટ પક્ષીઓ સમુદ્રમાં ફેંકી દેતા હતા . પરંતુ અપૂર્ણ આયુષ્યમાં એકાકી મરણ પામેલા પુરુષની કાયાને કોઈ પક્ષીએ સમુદ્રમાં ના ફેંકી , એ કાયા એમનેમ પડી રહી .( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ७३५ થી ७४० ) 

૭ . વિવાહ વિધાન

+ એકલી પડેલી યુગલિક બાલિકા યુવાવસ્થાએ પહોંચી ત્યારે યુગલિકો એને નાભિરાજા પાસે લઈ ગયા . યુગલિક મહિલાનો વિવાહ પોતાના યુગલિક પુરુષ સાથે થાય એવો વ્યવહાર અખંડ રીતે ચાલુ હતો . પરંતુ આ યુગલિક મહિલા એકલી પડી ગઈ હતી . એની સાથેનો યુગલિક પુરુષ જીવિત નહોતો રહ્યો .  આ પરિસ્થિતિમાં નાનપણથી એકલી રહેલી યુગલિક સ્ત્રી સાથે વૃષભ કુમારનો સંબંધ જોડાશે એવો નિર્ણય નાભિરાજાએ કર્યો હતો . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ७५५ / ७५६  ) અન્ય પરિવારમાં રહેનારી કન્યાને પોતાના પરિવારમાં લાવવાનો વહેવાર અહીંથી શરૂ થયો . + પ્રભુના વિવાહનો સમય થયો છે એવું અવધિજ્ઞાનથી ઇન્દ્રે જાણ્યું . તે પ્રભુ‌ સમક્ષ ઉપસ્થિત થયા . એમણે પ્રભુને કહ્યું કે લોકવ્યવહારનાં પ્રવર્તન માટે આપનો પાણિગ્રહણ મહોત્સવ કરવાની ભાવના છે , આપ અનુમતિ આપો . ઈન્દ્રની પ્રાર્થનાના શબ્દો વાંચવા જેવા છે : मन्ये स्वामी वीतरागो गर्भवासात् प्रभृत्यपि । चतुर्थपुरुषार्थाय सज्जोડन्यार्थाડनपेक्षया ।। तथाડपि नाथ लोकानां व्यवहारपथोડपि हि ।त्वयैव मोक्षवर्त्मेव सम्यक् प्रगटयिष्यते ।। આ વિનંતી સાંભળીને પ્રભુ સ્વીકૃતિના સંકેતપૂર્વક મૌન રહ્યા . હવે ઇન્દ્રે વિવાહની સંપૂર્ણ તૈયારીઓ કરી , કરાવી . તે પછી પ્રભુને વિવાહમાં પધારવા ઇન્દ્રે વિનંતી કરી . ત્યારે પ્રભુએ શું વિચાર્યું તે જુઓ : दर्शनीया स्थितिर्लोके भोक्तव्यं भोग्य कर्म च ।अस्ति मे चिन्तयित्वैवमन्वमन्यत तद्वच: ।।( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक  ८२५ )
પ્રભુએ વિચાર્યું હતું કે મારે આ વ્યવસ્થા લોકોને બતાવવાની છે અને કર્મ ભોગવવાનું બાકી છે . આથી પ્રભુએ વિનંતી સ્વીકારી હતી . સૌ પ્રથમવાર સંપન્ન થયેલી તે વિવાહવિધિ દ્વારા દુનિયામાં વિવાહની વ્યવસ્થાનું પ્રવર્તન થયું . तत: प्रभृति सोद्वाहस्थिति: स्वामिप्रदर्शिता । प्रावर्तत ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ८८१  )આ વિવાહ વિધિમાં પ્રભુના પરિવારપક્ષે પુરુષ બની દેવો જોડાયા હતા . આ પુરુષ વર્ગની મજાક કન્યાપક્ષની સ્ત્રીઓએ ઉડાવી હતી . એ મજાક એવી હતી પુરુષરૂપે જોડાયેલા દેવો પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા હતા . પરંતુ પ્રભુએ વ્યવહાર પ્રવર્તન તરીકે આ મજાક ઉડાવવાની ક્રિયાને રોકી નહોતી . लोकेषु व्यवहारोડयं दर्शनीय इति प्रभु: ।विवाद इव मध्यस्थस्तदुपेक्षितवान् तथा ।।  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ८६४ )

૮ . પરિવારનો વિસ્તાર 

યુગલિકનો એ યુગ હતો . દરેક યુગલિકના પરિવારમાં એકવાર જ સંતાન જન્મ થતો હતો . પરિવારમાં સંતાનજન્મ બીજીવાર પણ થાય છે એવું યુગલિકોએ જોયું હશે કે કેમ એ પ્રશ્ન છે . પ્રભુના પરિવારમાં સંતાનનું અવતરણ થયું એની પહેલાં એક નાનો પ્રસંગ બનેલો . સુમંગલાદેવીએ ૧૪ સપનાં જોયાં . એમણે ૧૪ સપનાંની વાત ઋષભદેવ ભગવાનને કહી . ઋષભદેવ ભગવાને ભવિષ્યવાણી સ્વરૂપે કહ્યું એ તમને પુત્ર થશે અને એ ચક્રવર્તી બનશે .  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ८८६ / ८८७ ) સ્વપ્નની યથાર્થ ભવિષ્યવાણી કરવાની આ પ્રવૃત્તિ પ્રાયઃ સર્વપ્રથમ હતી . સુમંગલાદેવીએ સંતાનયુગલને જન્મ આપ્યો હતો : ભરત અને બ્રાહ્મી . સુનંદાદેવીએ પણ સંતાનયુગલને જન્મ આપ્યો હતો : બાહુબલી અને સુંદરી . આ પછી સુમંગલાદેવીએ અન્ય ૪૯ સંતાનયુગલને જન્મ આપ્યો હતો . આ દરેક સંતાનયુગલ પુત્ર રૂપે જ અવતરિત થયા હતા . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ८९० ) જે યુગમાં સંતાનયુગલ પુત્ર અને પુત્રી સ્વરૂપે જન્મ‌ લેતાં એ યુગમાં સંતાનયુગલ તરીકે આવેલાં બંને સંતાન પુત્ર જ હોય , આ સર્વપ્રથમ ઘટના હતી . ઋષભદેવ ભગવાન્  કુલ મળીને ૧૦૦ સંતાનના પિતા બન્યા . જે યુગમાં એક યુગલિકના પરિવારમાં બે જ સંતાનનું અવતરણ થતું એ યુગમાં એક પરિવારમાં એકસો સંતાનનું અવતરણ થાય એ પ્રાયઃ સર્વપ્રથમ ઘટના હતી . 

૯ . રાજ્ય અભિષેક 

યુગલિકોનાં જીવન કલ્પવૃક્ષ પર અવલંબિત હોય છે . કલ્પવૃક્ષ યુગલિકોની તમામ આકાંક્ષાની પૂર્તિ કરી આપે છે . દશ કલ્પવૃક્ષ હોય છે . પ્રથમ આરામાં દરેક કલ્પવૃક્ષની શક્તિ એની ચરમસીમા પર હોય છે . બીજા આરામાં કોઈપણ કલ્પવૃક્ષની શક્તિ થોડીક ક્ષીણ થાય છે . ત્રીજા આરામાં કલ્પવૃક્ષની શક્તિ વધુ ક્ષીણ થાય છે . છતાં કલ્પવૃક્ષ ખૂબ શક્તિશાળી હોય છે . પ્રથમ કલ્પવૃક્ષ હોય છે મદ્યાંગ . યાચના કરનારને તેની પાસેથી સ્વાદિષ્ટ મદ્ય મળે છે . બીજું કલ્પવૃક્ષ હોય છે ભૃતાંગ . યાચના કરનારને તેની પાસેથી સુંદર પાત્ર એટલે કે વાસણ મળે છે . ત્રીજું કલ્પવૃક્ષ હોય છે તૂર્યાંગ . યાચના કરનારને તેની પાસેથી વિવિધ વાજીંત્ર મળે છે . ચોથું અને પાંચમું કલ્પવૃક્ષ હોય છે દીપશિખા અને જ્યોતિષિકા . તેમની પાસેથી અજવાળું મળે છે . છઠ્ઠું કલ્પવૃક્ષ હોય છે ચિત્રાંગ . યાચના કરનારને તેની પાસેથી વિવિધ પુષ્પમાળા મળે છે . સાતમું કલ્પવૃક્ષ હોય છે ચિત્રરસ . યાચના કરનારને તેની પાસેથી વિવિધ ભોજન મળે છે . આઠમું કલ્પવૃક્ષ હોય છે મણ્યંગ . યાચના કરનારને તેની પાસેથી વિવિધ દાગીના મળે છે . નવમું કલ્પવૃક્ષ હોય છે ગેહાકાર  . યાચના કરનારને તેની પાસેથી વિવિધ નિવાસસ્થાન  મળે છે . દશમું કલ્પવૃક્ષ હોય છે અનગ્ન . યાચના કરનારને તેની પાસેથી વિવિધ કપડાં મળે છે .  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक १२० થી १३३  )
ત્રીજા આરામાં યુગલિક લોકોની બધી જ આવશ્યકતાઓ  કલ્પવૃક્ષ દ્વારા સંતૃપ્ત થતી હતી , યુગલિકોની વિષયવાસનાઓ અને કષાયભાવનાઓ તીવ્ર હોતી નથી . આથી યુગલિક લોકો સહસા પ્રસન્ન રહેતા હોય છે . ત્રીજા આરાના છેલ્લા તબક્કામાં કલ્પવૃક્ષની શક્તિ ક્ષીણ થાય છે તેમ જ યુગલિકોની વિષયવાસનાઓ અને કષાયભાવનાઓની તીવ્રતાઓ બદલાય છે . આથી યુગલિક લોકોની પ્રસન્નતાનું ધોરણ બદલાય છે .  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ८९३ / ८९४  ) અનુશાસન માટે નિર્ધારિત  એવી હાકાર , માકાર અને ધિક્કાર નીતિને યુગલિકો ગાંઠતા નથી . સંક્લેશ‌નું વાતાવરણ વારંવાર બને છે . સૌ સાથે મળીને ઋષભદેવ ભગવાનને આ અવ્યવસ્થાની જાણકારી આપે છે અને માર્ગદર્શન માંગે છે . ભગવાન્ કહે છે કે લોકોને અંકુશમાં રાખવા માટે રાજા જોઈએ અને રાજ્ય વ્યવસ્થા જોઈએ . લોકો કહે છે કે અમારા રાજા આપ જ બનો , અમારામાંથી કોઈમાં આપનાં જેવી સમજણ નથી . ભગવાન્ કહે છે કે નાભિરાજા પાસે જઈને પ્રાર્થના કરો . એ રાજા નક્કી કરી આપશે . યુગલિકો નાભિરાજા પાસે જઈને પ્રાર્થના કરે છે . નાભિરાજા યુગલિકોના રાજા તરીકે ઋષભદેવ ભગવાનનું નામ જાહેર કરે છે . યુગલિકો ઋષભદેવ ભગવાન્ પાસે જઈને સમાચાર આપે છે . રાજ્ય અભિષેક કરવાની તૈયારી સ્વરૂપે યુગલિકો જળ લેવા જાય છે . આ જ સમયે ઇન્દ્રનું સિંહાસન કંપે છે . રાજ્ય અભિષેકની વિધિ કરવાની છે તે ઇન્દ્રને‌ સમજાય છે . તે પ્રભુ સમક્ષ ઉપસ્થિત થાય છે . પ્રભુને સુવર્ણ આસન પર બિરાજમાન કરી અભિષેક વિધિ સંપન્ન કરે છે . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९०६ ) તેમ જ વસ્ત્ર આભૂષણ આદિથી પ્રભુની શોભા રચના કરે છે . થોડીવારમાં યુગલિકો આવી પહોંચે છે . તેઓ પ્રભુની શોભારચના જોયા બાદ અભિષેક જળ ક્યાં રેડવું તેની વિમાસણ અનુભવે છે .  પછી તેઓ પ્રભુનાં ચરણ પર જળ રેડે છે અને એ રીતે અભિષેક કર્યાનો આનંદ અનુભવે છે . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९१० )  દેવો અને માનવો દ્વારા આ જે રાજ્ય અભિષેક થયો તે સર્વપ્રથમ વારની ઘટના હતી . 

૧૦ . નગર રચના 

ઇન્દ્ર યુગલિકોનો વિનયભાવ જોઈને પ્રસન્ન થાય છે . રાજ્ય અભિષેક પામેલા ઋષભદેવ ભગવાન્ અને યુગલિકો એકીસાથે રહી શકે તે માટે ઇન્દ્ર એક મહાન્ નગરીની રચના કરે છે . યુગલિકોનો વિનયભાવ યાદ હતો તેથી ઈન્દ્રે નગરીનું નામ રાખ્યું વિનીતા નગરી . ઋષભદેવ ભગવાન્ બન્યા વિનીતા નગરીના રાજા  . યુગલિકો બન્યા વિનીતા નગરીની પ્રજા  . આજ સુધી , ગેહાકાર નામક કલ્પવૃક્ષ દ્વારા મળેલાં ઘરમાં યુગલિકો રહેતાં હતાં . પ્રાયઃ પહેલીવાર યુગલિકો એવા ઘરમાં અને શહેરમાં રહેવા લાગ્યા જેમાં કલ્પવૃક્ષનું કોઈ યોગદાન નહોતું . આ નગરીમાં હવેલીઓ , ઝરૂખા , અટારી , ઉદ્યાન , વાવ , કૂવા , સરોવર , કિલ્લા આદિનું નિર્માણ થયું હતું જેની રચના ઇન્દ્રના આદેશથી કુબેરદેવતાએ કરી હતી . નગરી બાર યોજન લાંબી અને નવ યોજન વિસ્તીર્ણ હતી .  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९१२ થી ९२४ ) . 

૧૧ . શાસન અને જીવન સંબંધી વ્યવસ્થાઓ 

+ રાજા બન્યા બાદ તરત જ ઋષભદેવ ભગવાને મંત્રી , આરક્ષક , લોકપાલ , સેના , સેનાપતિ આદિની નિયુક્તિ કરીને રાજ્ય વ્યવસ્થાની સ્થાપના કરી હતી . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९२६ થી ९३३ ) 

+  યુગલિકોને અશન – પાન કલ્પવૃક્ષ પાસેથી મળતાં હતાં . તેઓ ભોજન બનાવવાની વ્યવસ્થાથી અજાણ હતા .  એમને ભોજન કેવી રીતે બનાવાય અને ખવાય એની આખી પ્રક્રિયા ભગવાન્ શીખવે છે . એ પ્રક્રિયા માટે ભગવાન્ બે બાબત વિશેષ રીતે શીખવે છે : અગ્નિનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો અને વાસણ કેવી રીતે બનાવવા . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९३४ થી ९५१ )  

+  પ્રભુના પ્રભાવે પાંચ પ્રકારની કળાના નિષ્ણાત લોકો તૈયાર થયાં . માટીનાં વાસણ‌ , રમકડાં આદિ બનાવનાર કુંભકાર . મકાન આદિનું બાંધકામ કરી આપનાર વાર્ધકિ . વિવિધ પ્રકારનાં વસ્ત્રો બનાવનાર વણકર . વિધવિધ ચિત્રો બનાવી બનાવનારા ચિત્રકાર . વાળ અને નખને વ્યવસ્થિત કરી આપનારા નાપિત એટલે કે વાળંદ . કુંભકાર સાથે જોડાઈ એના જેવી વીશ રચનાકર્મિતા . વાર્ધકિ સાથે પણ જોડાઈ એના જેવી વીશ રચનાકર્મિતા . વણકર સાથે પણ જોડાઈ એના જેવી વીશ રચનાકર્મિતા . ચિત્રકાર સાથે પણ જોડાઈ એના જેવી વીશ રચનાકર્મિતા . નાપિત સાથે પણ જોડાઈ એના જેવી વીશ રચનાકર્મિતા . આ રીતે ૧૦૦ પ્રકારનાં રચનાકર્મનું એટલે કે શિલ્પનું પ્રવર્તન થયું . ઘાસ , કાષ્ટ , ખેતી અને વાણિજ્ય સંબંધી કર્મ પ્રભુ થકી પ્રવર્ત્યા . સામ , દામ , દંડ , ભેદ આ ચાર નીતિઓ પ્રભુએ પ્રવર્તાવી . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९५२ થી ९५९ )  

+ પ્રભુએ પોતાના પુત્ર ભરતને ૭૨ કળા શીખવી . ભરતે એ કળા પોતાના અન્ય ભાઈઓને તેમ જ પોતાના અનેક પુત્રોને શીખવી . પ્રભુએ બાહુબલીને હસ્તી , અશ્વ , પુરુષ અને સ્ત્રી સંબંધી લક્ષણોની જાણકારી વિસ્તારપૂર્વક આપી . પ્રભુએ બ્રાહ્મીને બ્રાહ્મી આદિ ૧૮ લિપિ શીખવાડી . પ્રભુએ સુંદરીને ગણિત સંબંધી વિદ્યા વિસ્તારથી શીખવી . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक  ९६० થી ९६४ )  + નિષ્પક્ષ સાક્ષિની હાજરીમાં વાદી પ્રતિવાદીનો વ્યવહાર‌ , ધનુર્વિદ્યા અને આયુર્વેદ , યુદ્ધ તેમ જ અર્થશાસ્ત્ર . આવા અન્ય અન્ય અનેક દુનિયાદારી વહેવાર પ્રભુનાં કારણે પ્રવર્તન‌ પામ્યા ‌. ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९६५ થી ९७० )   

+ આ સઘળાય વહેવાર અંગે પ્રભુનો આશય શું હતો ?एतच्च सर्वं सावद्य – मपि लोकानुकंपया ।प्रभु : प्रवर्तयामास जानन् कर्तव्यमात्मन : ।। तदाम्नायात् कलादीदमद्यापि भुवि वर्तते  ।अर्वाचीनैर्बुद्धिमद्भि – र्निबद्धं शास्त्ररूपत: ।। स्वामिन: शिक्षया दक्षो लोकोડभूदखिलोડपि स: । ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९७१ થી ९७३ )  
પ્રભુએ જે જે શીખવ્યું તે સાવદ્ય હતું પરંતુ પ્રભુનાં હૈયે લોકો માટે અનુકંપા હતી આથી પ્રભુએ પોતાનું કર્તવ્ય સમજીને તે તે વ્યવસ્થાઓનું પ્રવર્તન કર્યું . પ્રભુએ કળા અને વ્યવસ્થા આદિ જે પ્રવર્તાવ્યાં તેના આધારે આધુનિક વિદ્વાનોએ શાસ્ત્રો રચ્યાં છે અને એ શાસ્ત્રો રૂપે પ્રભુની શિક્ષા આજે પણ જીવિત છે . 

૧૨ . લોકોને આપ્યો વિવેકનો બોધ 

હેય શું છે તે પણ પ્રભુએ લોકોને શીખવ્યું અને ઉપાદેય શું છે તે પણ શીખવ્યું . ઘણાબધા લોકો હેય અને ઉપાદેયના વિષયના ઊંડા જાણકાર બની ગયા હતા . આથી ભરતક્ષેત્રમાં મહાવિદેહ ક્ષેત્રનું વાતાવરણ રચાઈ ગયું હતું . हेयादेय – विवेकज्ञी – कृतैर्लोकैर्व्यधात् प्रभु: ।प्रायेण भरतक्षेत्रं विदेहक्षेत्र – संनिभम् ।। ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९८३ )  પ્રભુ જીવનના વીશ લાખ પૂર્વ વીત્યાં તે પછી રાજા બન્યા હતા . પ્રભુનો રાજ્યકાળ ત્રેસઠ લાખ પૂર્વનો રહ્યો . 

૧૩ . વનક્રીડા જોતાં જોતાં વૈરાગ્યનું સ્પંદન 

તીર્થંકર સ્વયં સંબુદ્ધ હોય છે . એમને વૈરાગ્ય સહજ સિદ્ધ હોય છે . કોઈ‌ કારણ દ્વારા તેઓ વૈરાગ્ય પામે છે એવું હોતું નથી . પરંતુ દીક્ષાનો સમય નજીક આવે તે વખતે વૈરાગ્યને અનુકૂળ ઘટના બની શકે છે . પાર્શ્વનાથ ભગવાને નેમિનાથ પરમાત્માની ચિત્રકથા જોઈ તે વૈરાગ્યને અનુકૂળ ઘટના હતી . આથી એવું વહેવારમાં કહેવાય છે કે પ્રભુ ચિત્ર જોઈને દીક્ષા માટે ઉદ્યુક્ત થયા . પ્રથમ પ્રભુ , એકવાર પરિવારની વિનંતીથી વસંત ઋતુની વનક્રીડા જોવા વનમાં પધાર્યા . ક્રીડારત લોકોને જોઈને પ્રભુ વિચારે છે કે શું આવી આનંદક્રીડાઓ મેં ક્યાંક જોઈ છે ? અવધિજ્ઞાનથી પ્રભુ જુએ છે કે મેં દેવલોકમાં આવો આનંદ ઘણીવાર લીધો છે . એ જ વખતે પ્રભુ વૈરાગ્યવાહી વિચારો પણ ધારણ કરે છે . આ સમયે નવ લોકાંતિક દેવ પ્રભુની સેવામાં ઉપસ્થિત થયા .( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक १०१७ થી १०३४ )  મનુષ્યલોકમાં ચાલી રહેલી આનંદક્રીડાને જોઈને પ્રભુ અવધિ જ્ઞાન દ્વારા પોતાના પૂર્વભવની આનંદક્રીડાને યાદ કરે અને એના થકી વૈરાગ્યનાં સ્પંદન અનુભવે આ કંઈક વિશેષ વાત છે . 

૧૪ . પાંચને બદલે ચાર મુષ્ટિનો લોચ

કોઈ પણ તીર્થંકર પ્રભુ દીક્ષા ગ્રહણની ક્ષણે પંચમુષ્ટિ લોચ કરે છે . દીક્ષાના સમયે પ્રથમ પ્રભુ લોચ કરી રહ્યા હતા એમાં ચાર મુષ્ટિનો લોચ થઈ ગયો .  પાંચમી મુષ્ટિમાં ભગવાન્ મસ્તકની પાછળના કેશનો લોચ કરવાના હતા ત્યારે ઈન્દ્રે પ્રભુને વિનંતી કરી કે ‘ આ મસ્તકની પાછળના વાળ એમ જ રહેવા દો . આપના સોનેરી સ્કંધ પર , શ્યામ રંગી વાળ ફેલાય છે એ જોવાનું ખૂબ ગમે છે . પ્રભુ મસ્તકની પાછળના વાળનો લોચ ન કરો એવી મારી ખાસ વિનંતી છે . ‘ પ્રભુએ ઇન્દ્ર મહારાજાની આ વિનંતીનો સ્વીકાર કર્યો .  સામાન્ય રીતે દરેક તીર્થંકરો પંચમુષ્ટિ લોચ કરતા હોય છે . એકમાત્ર આદીશ્વર ભગવાન સાથે એવી ઘટના બની કે પ્રભુએ પંચમુષ્ટિને બદલે ચાર મુષ્ટિનો જ લોચ કર્યો . ( प्रथम पर्व : तृतीय सर्ग : श्लोक  ६७ થી ७१ ) આ ઘટના અભૂતપૂર્વ છે . 

૧૫ . સર્વપ્રથમ દાનપ્રવૃત્તિ 

સામાન્ય રીતે દીક્ષાના દિવસે પ્રભુ જે તપ કરે એનું પારણું દીક્ષાના બીજા દિવસે થતું હોય છે . પરંતુ પ્રથમ પ્રભુનું દીક્ષા તપનું પારણું દીક્ષાના બીજા દિવસે થયું નહીં . भगवान् पारणाहेડपि भिक्षां प्राप न कुत्रचित्।भिक्षुदानाડनभिज्ञो हि तदेकान्त ऋजुर्जन: ।। ( प्रथम पर्व : तृतीय सर्ग : श्लोक ९४ ) ઘરમાં ભોજન બનતું હોય તેમ છતાં ભિક્ષુને દાન તરીકે શું આપવું તેની વિધિ લોકો જાણતા ન હોય અને એ કારણસર પ્રભુને પારણું ન થાય આવી પરિસ્થિતિ સર્વ પ્રથમવાર જોવા મળી હતી . પ્રભુનાં પારણાનો સમય ચારસો દિવસે આવ્યો . વૈશાખ સુદ ત્રીજ . આ દિવસે પારણાંની ઘટના બની . પારણું શ્રેયાંસકુમારે કરાવ્યું તે પહેલાં કોઈએ કોઈને પારણું કરાવ્યું નહોતું . જે રીતે અન્ય સઘળો વ્યવહાર ઋષભદેવ ભગવાને પ્રવર્તાવ્યો એ રીતે દાનધર્મ શ્રેયાંસકુમારે પ્રવર્તાવ્યો . પ્રભુનું પારણું જે સુપાત્રદાન દ્વારા થયું તે વર્તમાન યુગનું સર્વપ્રથમ દાન હતું . राधशुक्लतृतीयायां दानमासीत् तदक्षयम् । पर्वाડक्षयतृतीयेति ततोડद्यापि प्रवर्तते ।। श्रेयांसोपज्ञमवनौ दानधर्मं प्रवृत्तवान् । स्वाम्युपज्ञमिवाशेषव्यवहारनयक्रम: ।। ( प्रथम पर्व : तृतीय सर्ग : श्लोक ३०१ / ३०२ ) પ્રભુએ જ્યાં પારણું કર્યું ત્યાં શ્રેયાંસકુમારે એક રત્નમયપીઠિકાની રચના કરી જેને આદિત્યપીઠ એવું નામ આપવામાં આવ્યું . જ્યાં ઊભા રહીને પ્રભુએ પારણું કર્યું ત્યાં કોઈ પગ ન મૂકે એવી ધારણાથી આ પીઠિકાની રચના કરવામાં આવી હતી . આ પીઠિકા બની તે પછી પ્રભુ જ્યાં જ્યાં પારણું કરતા ત્યાં ત્યાં સ્થાનિક લોકો દ્વારા પીઠિકાની રચના થતી રહી . લોકમાં આ પીઠ આદિત્યપીઠ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ . ( प्रथम पर्व : तृतीय सर्ग : श्लोक ३३१ થી ३३४ )

 ૧૬ . જટાધારી તાપસોની પરંપરાનો પ્રારંભ

ઋષભદેવ ભગવાન્ દીક્ષા લે છે ત્યારે એમની સાથે ૪૦૦૦ રાજાઓ પણ દીક્ષા લે છે , જેમાં કચ્છ અને મહાકચ્છ મુખ્ય સ્થાને હોય છે . પ્રભુ – પારણું નથી થતું ત્યારે ઉપવાસ ઉપર ઉપવાસ કરતાં આગળ અને આગળ તપ વધારતા રહે છે . પરંતુ સાથેના દીક્ષિત મહાત્માઓ ઉપવાસ કે તપ કરવા માટે પ્રભુની જેમ સક્ષમ નથી . એમને પ્રભુની સાથે રહેવું છે એ સ્પષ્ટ છે . એમને સંસારનો પરિત્યાગ કર્યો એનો કોઈ પસ્તાવો પણ નથી . એ ફક્ત લાંબા ઉપવાસ કરવા સમર્થ નથી . એમને પણ ભિક્ષા મળી નથી રહી . પેટની ભૂખથી તેઓ થાકી હારી જાય છે . તેઓ પ્રભુથી છૂટા પડીને ગંગા નદીના કિનારે નિવાસ કરે છે , કંદમૂળ અને ફળ આદિ વાપરીને પેટ ની ભૂખ સંતોષે છે . સંસારત્યાગ બાબતે તેઓ સ્પષ્ટ છે . આથી તેઓ ગૃહવાસમાં પ્રવેશ કરતા નથી . કચ્છ અને મહાકચ્છ દ્વારા વનવાસી તાપસોની પરંપરા શરૂ થઈ . प्रावर्तन्त तत: कालात् तापसा वनवासिन: । जटाधरा: कंदफलाद्याहारा इह भूतले ।। ( प्रथम पर्व : तृतीय सर्ग : श्लोक १२३ ) 

૧૭ . વૈતાઢ્યગિરિ પર નગરોની શ્રેણિ રચાઈ 

કચ્છ અને મહાકચ્છના પુત્ર નમિ અને વિનમિ , દીક્ષિત ઋષભદેવ ભગવાન્ પાસેથી પોતાના સંસારી હક તરીકેનું રાજ્ય વાંછે છે . તેઓ રોજ દીક્ષિત  ભગવાનની સેવા કરતાં રહે છે . ધરણેન્દ્ર એમની સેવા અને લાગણીથી પ્રસન્ન થાય છે . એ નમિવિનમિને ૪૮૦૦૦ વિદ્યા આપે છે . ધરણેન્દ્ર નમિવિનમિને વૈતાઢ્ય પર્વત પર પોતપોતાનું રાજ્ય સ્થાપવા કહે છે . ધરણેન્દ્રનાં શાસન અનુસાર – વૈતાઢ્ય પર્વત પર દક્ષિણ દિશાની શ્રેણિમાં નમિએ૫૦ નગરની રચના કરી ,  વૈતાઢ્ય પર્વત પર ઉત્તર દિશાની શ્રેણિમાં વિનમિએ ૬૦ નગરની રચના કરી . સર્વ પ્રથમ વાર આખેઆખા બે નવાં રાજ્યની સ્થાપના થઈ . એની સત્તાવાર જાણકારી ભરત રાજાને પણ મળી . નમિ અને વિનમિ માટે વિશાલ રાજ્યની રચના થઈ તે ઋષભદેવ ભગવાનના પ્રભાવે . (  प्रथम पर्व : तृतीय सर्ग : श्लोक १२४ થી २३३  )

૧૮ . સિદ્ધગિરિરાજની ગૌરવસ્થાપના 

ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત મહાકાવ્યમાં પ્રભુ સિદ્ધગિરિરાજ ઉપર પધાર્યા , ભરતચક્રીએ ગિરિરાજ પર શ્રી ઋષભ જિન ચૈત્યની રચના કરી . એવો ઉલ્લેખ મળે છે . (  प्रथम पर्व : षष्ठ सर्ग : श्लोक ३९१ થી ४५०  ) પ્રભુ કેટલી વાર પધાર્યા અને કયા દિવસે પધાર્યા એ  સંબંધી ઉલ્લેખ શત્રુંજયમાહાત્મ્ય અને શત્રુંજય કલ્પવૃત્તિ ગ્રંથમાં મળે છે . એટલું ચોક્કસ છે કે ઋષભદેવ ભગવાનને લીધે જ સિદ્ધગિરિરાજની યાત્રાનો મહાન્ યુગ પ્રવર્તન પામ્યો છે . 

૧૯ . અષ્ટાપદગિરિની ગૌરવસ્થાપના 

પ્રભુ અષ્ટાપદ ગિરિરાજ ઉપર પધાર્યા અને ૧૦.૦૦૦ આત્માઓ સાથે મોક્ષમાં સિધાવ્યા . ભરતચક્રીએ અષ્ટાપદગિરિ પર ચોવીશ જિન ચૈત્યની રચના કરી . એમ અવશ્ય કહી શકાય કે અષ્ટાપદગિરિની ગૌરવસ્થાપના પ્રભુના પ્રભાવે થઈ . ( प्रथम पर्व : षष्ठ सर्ग : श्लोक ४५९ થી ६७९  ) 

ઋષભદેવ ભગવાનનાં જીવનની આ ઓગણીસ વિશેષ ઘટનાઓ છે . જેમાં અમુક ઘટના સર્વપ્રથમ વાર સંપન્ન થઈ છે  અને અમુક ઘટનાઓ યુગપ્રવર્તક છે . આ સિવાયની અન્ય દરેક ઘટના પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે . 

( પૂજ્યપાદ આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય યશોવર્મ સૂરીશ્વરજી મ.સા. , પૂજ્ય મુનિરાજ શ્રી તીર્થયશવિજયજી મ.સા.ની આત્મીય અભ્યર્થનાથી આ લેખ ઋષભાયન ગ્રંથ માટે લખ્યો છે . ઋષભાયન ગ્રંથ વિમોચન દિન : ૧૯.૧૦.૨૦૨૪ )

બહારગામ જતી વખતે આપણે લોકો સાથે સામાન લઈને જઈએ છીએ . જેની સાથે સામાન ઓછો હશે એનો પ્રવાસ સારો થશે . જેની સાથે સામાન ઘણો વધારે હશે એનો પ્રવાસ અઘરો જશે . ઓછામાં ઓછો સામાન રાખીએ , બિલકુલ જરૂરી હોય એટલો જ સામાન સાથે રાખીએ તો પ્રવાસમાં સુગમતા રહે છે . કયો સામાન સાથે નથી રાખવો એનું જજમેન્ટ આપણામાં હોવું જોઈએ . ભાઈઓ બહારગામ જવા નીકળશે તો સામાનની બાબતમાં એમને પોલીસી સીધી હોય છે . આ નથી રાખવું , આ નથી રાખવું અને આ નથી રાખવું . પરંતુ બેનો બહારગામ નીકળે તો એમની પોલીસી અલગ હોય છે . આ પણ સાથે રાખો , આ પણ સાથે રાખો અને આ પણ સાથે રાખો . એટલે તમે જોજો . પુરુષો એકલા બહારગામ નીકળશે તો એમનો સામાન ઓછો હશે . પણ બહેનો બહારગામ માટે નીકળશે તો એમનો સામાન ઘણો વધારે હશે . તમારે જો પ્રવાસમાં નિરાંત જોઈતી હોય તો કયો સામાન સાથે નથી રાખવો એ નક્કી કરી લેવું જોઈએ .

આના જેવી એક બીજી પણ વાત છે . આપણે અહીંથી મરીને પરલોકમાં જઈશું . પરલોકમાં શું લઈ જવું છે એ પણ નક્કી હોવું જોઈએ અને શું નથી લઈ જવું એ પણ નક્કી હોવું જોઈએ . જે જે લઈ જવું છે એની સાથે જોડાયેલા રહેવાનું . જે નથી લઈ જવું એનાથી દૂર રહેવાનું . આવતા ભવમાં શું સાથે નથી લઈ જવું એની વિચારણા થવી જોઈએ . ત્રણ વાતો યાદ રાખજો . આ ભવમાં તમે જે કામથી દૂર રહો છો એ કામ આવતા ભવમાં તમારી સાથે આવતું નથી . આ ભવમાં તમે જે જે કામનો પસ્તાવો કરો છો એ કામ આવતા ભવમાં સાથે આવતું નથી . આ ભવમાં તમે જે જે કામ પ્રત્યે અણગમો રાખો છો એ કામ આવતા ભવમાં સાથે આવતું નથી . પરંતુ આ ભવમાં જે કામ તમે સતત કરતા રહો છો એ કામ આવતા ભવમાં તમારી સાથે આવે છે . આ ભવમાં તમે જે કામમાં આનંદ અનુભવો છો એ કામ તમારી સાથે જ આવે છે . આ ભવમાં તમે તમારાં મનમાં જેની માટે આકર્ષણ બનાવીને રાખ્યું હશે એ બધું આવતા ભવમાં તમને ફરીથી મળશે . સાથે શું આવે છે ? જે પ્રવૃત્તિ આપણે સતત કરીએ છીએ એ પ્રવૃત્તિ સાથે આવે છે . જે પ્રવૃત્તિમાં આપણને ઘણો આનંદ આવે છે એ આપણી સાથે આવે છે . જે પ્રવૃત્તિ આપણને ઘણી ગમે છે એ પ્રવૃત્તિ આપણી સાથે આવે છે .

આનાથી બિલકુલ ઉલટું તથ્ય બીજું છે . સાથે શું નથી આવતું ? જે પ્રવૃત્તિ આપણે કરતા નથી તે સાથે નથી આવતી . જે પ્રવૃત્તિનો આપણને પસ્તાવો હોય છે , એ પ્રવૃત્તિ સાથે નથી આવતી . જે પ્રવૃત્તિ માટે આપણે મનમાં અણગમો બનાવી રાખ્યો હોય છે એ પ્રવૃત્તિ સાથે નથી આવતી . આ ભવમાં તમે અન્યને દુઃખ આપવાની પ્રવૃત્તિ ચાલુ રાખી હશે તો આવતા ભવમાં પણ તમારામાં બીજાને દુઃખ આપવાના સંસ્કાર બનેલા રહેશે . આ ભવમાં તમે અન્યને દુઃખ આપવાની પ્રવૃત્તિથી દૂર રહ્યા હશો તો આવતા ભવે તમારામાં અન્યને દુઃખ આપવાની ભાવના બહુ ઓછી હશે .આ ભવમાં ચોક્કસ પાપ કર્યા પછી પણ તમે એ પાપનો પસ્તાવો કરશો , પ્રાયશ્ચિત્ત કરશો , એ પાપ સંબંધી પ્રતિક્રમણ કરશો તો પાપનો એ પસ્તાવો આગામી ભવમાં તમને પાપની માનસિકતાથી બચાવીને રાખશે . કારણ કે તમે જેનો પસ્તાવો કર્યો હોય છે એના સંસ્કાર તીવ્ર હોતા નથી . પરંતુ આ ભવમાં જો તમે પાપ કરીને એ પાપ કરવાનો હર્ષ બનાવ્યો હશે તો આવતા ભવમાં તમે પાપનો આદર લઈને જ જનમશો . તમે પાપનો પસ્તાવો કર્યો નહીં હોય તો એ પાપનો પક્ષપાત તમારી સાથે આવશે અને આવતા ભવે પણ તમારામાં પાપની તીવ્રતા બનાવેલી રાખશે . જે ધર્મ તમે કર્યો નથી , જે આરાધના તમે કરી નથી એ ધર્મ અને આરાધનાની આકાંક્ષા મનમાં ઊભી રાખો , જે જે કરવાનું બાકી છે તેના સપનાં જોયા કરો . એ સપનાઓને વાગોળ્યા કરો . તમારો ધર્મ નાનો હશે તો ચાલશે પણ તમારા ધર્મનાં સપનાં નાના હશે એ બિલકુલ નહીં ચાલે . ધર્મના સપનાં ઊંચા હોવા જોઈએ , ધર્મનાં સપનાં મોટા હોવા જોઈએ . ધર્મના સપનાં સાચા હોવા જોઈએ . ધર્મના સપનાં નક્કર હશે તો એક એક સપનાં આવતા ભવમાં સાથે આવશે અને આવતા ભવમાં એ સાકાર પણ થશે . આનાથી વિપરીત બીજી પણ વાત છે : તમે જો પાપ કરવાના સપનાં જોતા હશો તો એ અપવિત્ર સપનાં પણ પોતાનો પરચો બતાવશે જરૂર . તમે અહીંથી મરીને જ્યાં પણ જશો ત્યાં એ પાપનાં સપના તમારો પીછો કરશે . તમારી સાથે પાપનાં સપનાં એટલે કે પાપના સંસ્કાર સાથે આવે એવું બનવું ના જોઈએ .

ધર્માત્મા ત્રણ કામ કરે છે : એક , એ અમુક સંસારવર્ધક પ્રવૃત્તિઓ ક્યારે પણ કરતો નથી . એ અમુક પાપ પ્રવૃત્તિઓ કોઈ દિવસ આચરતો નથી . પાપનો પરિત્યાગ જેટલો મોટો હશે , આગામી ભવમાં પાપનો બોજો એટલો ઓછો હશે . બે , પોતે કરેલા પ્રત્યેક પાપનો પસ્તાવો એના મનમાં જીવતો હોય છે . આ પસ્તાવાને લીધે એના પાપના સંસ્કારો કમજોર પડી ગયા હોય છે . ત્રણ , ધર્માત્માનાં મનમાં ઉત્તમ પ્રવૃત્તિઓ આચરવાના ઢગલાબંધ સપનાં રમતાં હોય છે . અમુક સપનાં આ ભવમાં પૂરા થાય છે . અમુક સપનાં આ ભવમાં પૂરા નથી થતા પરંતુ ધર્મનાં સપનાઓનો એ સંસ્કાર આગામી ભવમાં સાથે આવે છે અને એ સપનાં આગામી ભવમાં સાકાર થાય છે .

ઉપધાન વાચના – ૪

સારો વિચાર કોઈપણ રીતે આવે , એ વિચાર લાભકારી છે . સારું પુસ્તક વાંચતાં વાંચતાં સારો વિચાર આવે એમાં મુખ્ય ઘટના એ બની કે સારો વિચાર આવ્યો . સારા પ્રવચનકારને સાંભળતાં સાંભળતાં સારો વિચાર આવ્યો એમાં પણ મુખ્ય ઘટના એ જ બની કે સારો વિચાર આવ્યો . તમારી સાથે જે આરાધક આરાધના કરે છે એ તમારા કલ્યાણમિત્ર છે . એમની સાથે વાત કરતાં કરતાં મનમાં સારો વિચાર આવ્યો એમાં પણ મુખ્ય ઘટના એ જ બની કે સારો વિચાર આવ્યો . સારો વિચાર કોઈ પણ રીતે આવે એ ઉત્તમ ઘટના જ હોય છે . પરંતુ સારો વિચાર આવવાની એક પ્રક્રિયા એ પણ છે કે તમને પોતાની મેળે જ સારો વિચાર આવતા હોય છે . પોતાની મેળે એકવાર સારો વિચાર આવે એ બહુ મોટી વાત છે . પોતાની મેળે વારંવાર સારો વિચાર આવે એ ઘણી જ મોટી વાત છે . પોતાની મેળે સતત ને સતત સારા જ વિચાર આવ્યા એ સર્વશ્રેષ્ઠ પરિસ્થિતિ છે . સારા વિચાર આવવા ન આવવાના મામલે તમે ક્યાં સ્તરે છો એ તમે શોધો .

પહેલું સ્તર એ હશે કે તમને સારા વિચાર આવતા જ નહીં હશે . તમને જે વિચાર આવતા હશે એ ચિત્રવિચિત્ર હશે , ઊંધાચત્તા હશે , ઢંગધડા વિનાના હશે . વિચારનું આ સ્તર દયાપાત્ર છે . માણસ વિચારી શકતો હોય પણ એના મનમાં સારા વિચાર આવે જ નહીં એ કેવી વિચિત્ર પરિસ્થિતિ કહેવાય ? ઘણા લોકોનાં જીવનમાં આવું જોવા મળે છે . એ સારા વિચાર કરે એવું વાતાવરણ એમને મળતું જ નથી . એને કારણે એમનાં મનમાં સારા વિચાર બનતા જ નથી . આ આદર્શ પરિસ્થિતિ નથી . સારા વિચાર એટલે પવિત્ર વિચાર . સારા વિચાર એટલે તાત્ત્વિક વિચાર . સારા વિચાર એટલે આધ્યાત્મિક વિચાર . આવા વિચાર આવે જ નહીં એવું પણ બનતું હોય છે . આ પરિસ્થિતિ હોય તો આત્મા જોખમમાં છે એમ સમજી લેવાનું .

બીજું સ્તર એ હશે કે તમને ખરાબ વિચાર આવતા નથી . સારા વિચાર કરીએ એ અગત્યનું છે એ રીતે એ પણ અગત્યનું છે કે ખરાબ વિચાર ના કરીએ . અમુક લોકો થોડાક સારા વિચાર કરે છે અને સાથે સાથે થોડાક ખરાબ વિચાર પણ કરે છે . ખરાબ વિચારનો પાવર એટલો મોટો હોય છે તે તે ખરાબ વિચારને કારણે મનમાં રહેલા સારા વિચારની તાકાત તૂટી જતી હોય છે . તમને સારો વિચાર આવે એ પછી એ સારા વિચારની માવજત જરૂરી બને છે . તમે ખરાબ વિચાર ન કરો એને કારણે સારા વિચારની માવજત થાય છે . પોતાની જાતને સૂચના આપીને મજબૂત થવાનું છે કે મારે ખરાબ વિચાર કરવા નથી . આત્માને ઉપયોગી ના હોય એવા વિચાર એટલે ખરાબ વિચાર . આત્માને નુકસાન કરતા હોય એવા વિચાર એટલે ખરાબ વિચાર . ધર્મનું સમર્થન કરતા ન હોય એવા વિચાર એટલે ખરાબ વિચાર . તત્વચિંતનમાં સહાયકારી ન બનતા હોય એવા વિચાર એટલે ખરાબ વિચાર . ખરાબ વિચાર હોય નહીં એવી પરિસ્થિતિ મનને સાત્ત્વિક બનાવી રાખવામાં બહુ ઉપયોગી થાય છે . આમ ખરાબ વિચાર ન કરવા એ એક અલગ જવાબદારી છે . આ દિશામાં જે સભાન છે અને પોતાનાં મનમાં ખરાબ વિચાર બનવા દેતો નથી , ખરાબ વિચારને આવવા દેતો નથી – એનું સ્તર સારું કહેવાય , એની પરિસ્થિતિ ઉત્તમ કહેવાય .

ત્રીજું સ્તર એ છે કે તમને સતત ખરાબ વિચાર આવ્યા કરે છે . એવા વિચાર , જેનાથી આત્માને નુકસાન થાય . એવા વિચાર , જેનાથી ધર્મને ક્ષતિ પહોંચે . એવા વિચાર , જેના થકી સાત્ત્વિકતાની હાનિ થાય . આવો એક પણ વિચાર ક્યારેય પણ મનમાં ના બનવા જોઈએ . ખરાબ વિચાર બને છે એને કારણે સંસારનું પરિભ્રમણ વધે છે . ખરાબ વિચાર ઓછા થાય છે એના પરિણામે સંસારનું પરિભ્રમણ ઘટે છે . જનમોજનમના પરિભ્રમણમાં આપણને ખરાબ વિચારોને જગાડે એવું વાતાવરણ વારંવાર મળ્યું છે . જનમોજનમથી આવું જ બનતું આવ્યું છે આ કારણે આપણને સહજ રીતે ખરાબ વિચારોમાં ખોવાઈ જવાની આદત પડેલી છે . આદત એવી તો ભયાનક છે એ તમે જ્યારે ખરાબ વિચાર કરતા હશો ત્યારે પણ તમને યાદ આવતું નથી કે હું ખરાબ વિચાર કરી રહ્યો છું . તમને તો એમ જ લાગતું હશે છે કે હું સામાન્ય વિચાર કરું છું . તમે જે વિચાર કરતા હો એ વિચાર ખરાબ હોય અને તમને તમારો ખરાબ વિચાર પણ એક સામાન્ય વિચાર જ લાગે આ બહુ ભયાનક પરિસ્થિતિ છે . જે લોકો ખરાબ વિચાર કરે છે તે લોકો ખરાબ વિચાર કરતી વખતે હું જે વિચારું છું તે ખરાબ છે એવું સમજી શકતા નથી . એ લોકો ખરાબ વિચારના પ્રવાહમાં તણાઈ જાય છે . આ સમસ્યા સમજવી આવશ્યક છે . એક દિવસમાં અનેક વાર આપણે ખરાબ વિચારમાં તણાઈ ગયા હોઈએ એવું અવશ્ય બને છે . જે ખરાબ વિચારમાં તણાઈ જાય છે તે ખરાબ વિચારની સામે લડી શકતો નથી . ખરાબ વિચાર આવે એ પછી થોડાક સમય માટે ખરાબ વિચાર અટકે પણ છે . એ વખતે આપણે પોતાની જાતને સૂચના આપીએ કે મેં જે વિચાર કરેલા એ વિચાર ખરાબ હતા , મારું ખરાબ વિચાર કરવાનું વલણ બદલાય એ માટે હું મહેનત કરીશ આ રીતે પોતાની જાતને સૂચના આપવી પડે . આ સૂચના દૃઢ રીતે અપાય તો ખરાબ વિચાર કરવાની આદત બદલાવા લાગે છે . આત્માને અનુકૂળ ન હોય એવા વિચાર એટલે ખરાબ વિચાર . તીવ્ર કર્મબંધ કરાવે એવા વિચાર એટલે ખરાબ વિચાર . વિષયની આકર્ષણવૃત્તિ વધારે એવા વિચાર એટલે ખરાબ વિચાર . કષાયની ધારાઓને ચિરંજીવી બનાવે એવા વિચાર એટલે ખરાબ વિચાર .

ચોથુ સ્તર એવું હોય છે કે સારા વિચારો મનમાં વારંવાર જાગવા લાગે છે . સારો વિચાર એકવાર આવે છે , બે વાર આવે છે , ત્રણ વાર આવે એમ કરતાં કરતાં સારો વિચાર એટલો મજબૂત થઈ જાય સારો વિચાર વારંવાર આવે . તમે પ્રારંભિક ભૂમિકાએ ધર્મ કરો છો તો તમને સારો વિચાર આવશે . પણ એ સારો વિચાર કોઈના સહારે આવશે , કોઈના આધારે આવશે . હવે જો તમે સાધનામાં આગળ વધેલા હશો તો એવું બનવા લાગશે કે કોઈપણ સહારો નહીં હશે , કોઈપણ પ્રેરણા નહીં હશે તેમ છતાં તમારાં મનમાં પોતાની મેળે સારા વિચાર આવતા રહેશે . સતત સારા વિચારોમાં જ રમમાણ રહેવું એ સાધનાની ઉત્કૃષ્ટ અવસ્થા છે . ક્યાંક કોઈ તબક્કો એવો અવશ્ય હોય છે જેમાં તમને ખરાબ વિચાર પણ આવે છે અને સારા વિચાર પણ આવે છે . ખરાબ વિચાર વધારે હોય , સારા વિચાર થોડા હોય . ખરાબ વિચાર અડધોઅડધ હોય , સારા વિચાર અડધોઅડધ હોય . ખરાબ વિચારો ઓછા હોય , સારા વિચાર વધારે હોય . આખરે આવે છે છેલ્લો તબક્કો . એમાં ખરાબ વિચાર આવવાના બંધ થઈ જાય અને ફક્ત સારા જ વિચાર આવ્યા કરે છે . આ પરિસ્થિતિ એ જ સાધનાનો સર્વોત્કૃષ્ટ તબક્કો છે .

તમે બીજાની છાયામાં આવીને સારા વિચાર કરો છો એવું બની શકે છે . તમે બીજાની છાયામાં આવ્યા વિના સારા વિચાર કરો છો એવું પણ બની શકે . તમે બીજાને છાયામાં આવીને ખરાબ વિચાર કરો છો એવું પણ બની શકે . તમે બીજાની છાયામાં આવ્યા વિના ખરાબ વિચાર કરો છો એવું બની શકે છે . તમે ખરાબ વિચાર કરો છો એ સાધનાની હાર છે . તમે સારા વિચાર કરો છો એ સાધનાની જીત છે .

ઉપધાન વાચના . ૩

અમુક વિચાર દવા જેવા હોય છે . દવા એકવાર લીધી એટલે કામ પૂરું થતું નથી . દવા બીજી વાર લો , પછી ત્રીજી વાર લો , એમ રોજ લેતાં રહો તો દવા કામ કરે છે . દવા એક જ વાર લો તો કામ નથી કરતી . આ રીતે અમુક વિચાર રોજ કરવા જોઈએ . સાધક સાધનામાં સ્થિર રહે છે એની પાછળ ચોક્કસ વિચારોનું પુનરાવર્તન કામ કરતું હોય છે . વિચાર દવાની જેમ કામ કરે એની બે શરત હોય છે . વિચાર સારો હોય એ પહેલી શરત . વિચારનું પુનરાવર્તન હોય એ બીજી શરત .

સાધક સવારે ઊઠે ત્યારે એનાં મનમાં એક પ્રશ્ન જાગે છે . આજે સવારે હું ઉઠ્યો જ ન હોત તો ? મારી આંખો કાયમ માટે મીંચાઈ ગઈ હોત તો ? તો હું ક્યાં હોત ? હું જીવતો છું તો મનુષ્ય ગતિમાં છું . હું જીવતો છું તો સાધના નાં વાતાવરણમાં છું . હું જીવતો છું તો સારો વિચાર કરવાની ભૂમિકામાં છું . હું જીવતો જ ના હોત તો અત્યારની આ ક્ષણે હું ક્યાં હોત ? સવારની પ્રારંભિક ક્રિયાઓની આસપાસ સાધકનાં મનમાં આ વિચાર ઘોળાયા કરે છે . રાત્રે હું ઊંઘી રહ્યો હતો , ઊંઘમાં ને ઊંઘમાં મારું આયુષ્ય પૂરું થઈ ગયું હોત તો મારો જન્મ બીજે ક્યાં થયો હોત ? સાધક આ વિચારતો હોય છે અને પવિત્ર ડર અનુભવતો હોય છે . આજની આ દુનિયામાં રોજ એક લાખ ૬૦ હજારથી વધુ લોકો મરણ પામે છે . દર કલાકે ૬૦૦૦થી વધારે લોકો મરણ પામે છે . દર મિનિટે ૧૦૦થી વધુ માણસ મરણ પામે છે . સાધક પોતાની જાતને પૂછે છે કે હું રાત્રે ઊંઘમાં મરી ગયો નહીં એ સારી વાત છે પણ જો મરી ગયો હોત તો કંઈ ગતિમાં જાત ? જો હું એકેન્દ્રિય ગતિમાં જાત તો મારું જીવન કેવું હોત ? જો હું બેઈન્દ્રિય , તેઈન્દ્રિય કે ચઉરિન્દ્રિય ગતિમાં જાત તો મારું જીવન કેવું હોત ? જો હું નરક ગતિમાં કે તિર્યંચ્ ગતિમાં જાત તો મારું જીવન કેવું હોત ? જો હું મનુષ્ય ગતિમાં કે દેવગતિમાં ગતિમાં જાત અને ત્યાં મને ધર્મ ન મળત , સમકિત ના મળત તો મારું જીવન કેવું હોત ? સાધક આ વિચાર થકી ભય અનુભવે છે અને પછી પોતાની જાતને કહે છે કે હું મર્યો નથી અને હું જીવિત રહ્યો છું . હું જ્યાં છું તે જગ્યાએ મારી પાસે સમકિત છે અને ધર્મ છે . મારે સમકિતની અનુભૂતિ ઊંડાણથી લેવી જોઈએ અને ધર્મની સેવના ઉત્તમ રીતે કરવી જોઈએ . સાધકના દિવસની શરૂઆત આ વિચાર સાથે થતી હોય છે .

સાધક આખો દિવસ આરાધના સાધનામાં વિતાવે છે એનો આનંદ એના હૃદયને સંતૃપ્ત બનાવે છે . રાતનો સમય આવે છે . ઊંઘમાં ઉતરતાં પહેલાં સાધકનાં મનમાં એક બીજો પ્રશ્ન જાગતો હોય છે : જો હું મરી જઉં તો મારે સાથે શું લઈને જવું છે અને શું નથી લઈ જવું ? સાધક સમજે છે કે મેં જીવન દરમિયાન ૧૮ પાપ વારંવાર કર્યા છે . એ ૧૮ પાપની અનુમોદના સતત ચાલુ જ રહી છે . હું મરી જઉં તે પછી મારી સાથે ૧૮ પાપ આવે , ૧૮ પાપની અનુમોદના આવે એવું મારે નથી જોઈતું . હું મરી જઉં તો મારી સાથે રાગ અને દ્વેષ આવે એ મારે નથી જોઈતું . હું મરી જઉં તો મારી સાથે ક્રોધ , માન , માયા અને લોભ આવે એવું મારે નથી જોઈતું . હું મરી જઉં તો મારી સાથે ખૂબબધા પાપ આવે , ખૂબબધા કર્મો આવે એવું મારે નથી જોઈતું . તો મારે શું જોઈએ છે ? હું મરી જઉં તો મારી સાથે ધર્મના સંસ્કારો આવે એવું મારે જોઈએ છે . હું મરી જઉં તો મારી સાથે નવકાર મંત્ર આવે એવું મારે જોઈએ છે . હું મરી જઉં તો મારી સાથે ભગવાનની ભક્તિના , ગુરુની ભક્તિના અને ધર્મની ભક્તિના ઉત્તમ સંસ્કારો આવે એવું મારે જોઈએ છે . શરીર અહીં છૂટી જશે પણ શરીરની મમતા સાથે આવશે , શરીર અહીં છૂટી જશે પણ શરીરથી કરેલા કર્મો સાથે આવશે એ નિશ્ચિત છે . શરીરની મમતા ભવોભવ ભટકાવે છે . શરીરથી કરેલાં કર્મ ભવોભવ ભટકાવે છે . હું મરું એ પહેલાં આ શરીરની મમતા ઓછી થઈ જાય , શરીર થકી કર્મો બંધાય છે એ કર્મોનો બંધ કમજોર પડી જાય એવી મારી ઈચ્છા છે . જ્યાં સુધી મમતા ઓછી થતી નથી , કર્મો ઓછાં થતાં નથી ત્યાં સુધી મારાં મનમાં એ મમતાનો પસ્તાવો બનેલો રહે , એ કર્મનો પસ્તાવો બનેલો રહે અને જો હું મરું તો હું જ્યાં જઉં ત્યાં આ પસ્તાવાની ભાવના મારી સાથે આવે એવું સાધક ઈચ્છતો હોય છે .

આપણે જે ક્ષણે મરશું એ જ ક્ષણે ઘણું બધું વિસ્મરણ થઈ જવાનું છે . આપણે મનુષ્ય હતા એ આપણે ભૂલી જઈશું . આપણે કોઈ ના પિતા કે માતા હતા , ભાઈ કે બહેન હતા , પુત્ર કે પુત્રી હતા , પતિ કે પત્ની હતા , વડીલ મિત્ર કે સંબંધી સ્વજન હતા એ બધું આપણે ભૂલી જવાના છીએ . આપણે શું કરતા હતા એ ભૂલી જવાના છીએ . આપણે શું હતા એ ભૂલી જવાના છીએ . મરણની ક્ષણ આવશે તે પછી બધું જ વિસ્મરણ થઈ જવાનું છે . અને છતાં પાપના સંસ્કાર અને ધર્મના સંસ્કાર સાથે આવે એવી સંભાવના બની રહેવાની છે . અહીંથી મરીને જઈએ તો પાપના સંસ્કાર ભલે સાથે આવે પણ એ પાપના સંસ્કાર કમજોર પડી ગયા હોય એ પાકું કરી લેવું છે . અને અહીંથી મરીને બીજે જઈએ ત્યારે ધર્મના સંસ્કાર જરૂર સાથે આવે અને ધર્મના એ સંસ્કાર એકદમ શક્તિશાળી હોય એ પાકું કરી લેવું છે . સાધકનાં મનમાં આ સંકલ્પ બનેલો હોય છે .

સવારે ઊઠીને શું વિચારવાનું છે એ નક્કી કરી લો . રાત્રે સૂતાં પહેલાં શું વિચારવું છે એ નક્કી કરી લો . તમે જે વિચારશો એના આધારે એ નક્કી થશે કે તમે આવતા જન્મમાં ક્યાં જશો અને કેવા બનશો ?

ઉપધાન વાચના . ૨

તમે સાધના સાથે જોડાયા છો એટલે અમુક કામો કરવાનું તમે છોડી દીધું છે એ નક્કી વાત છે . તમે શું છોડ્યું છે એના આધારે તમારી સાધનાની ઊંચાઈ નિર્ધારિત થાય છે . તમે જે છોડ્યું તે કેવી રીતે છોડ્યું છે એના આધારે પણ તમારી સાધનાની તાકાત કેટલી છે એનો નિર્ણય થાય છે .

સાધના કરનાર વિરાધના છોડે છે .
સાધના કરનાર વાસના છોડે છે .
સાધના કરનાર વૈરવિરોધ છોડે છે .

સવારે ઊંઘમાંથી બહાર આવીએ ત્યારથી આપણી વિરાધનાઓ શરૂ થઈ જાય છે . જુઓ તમે . નળ ચાલુ થઈ જાય . પંખા ચાલુ થઈ જાય . લાઈટના બટન દબાવવાના ચાલુ થઈ જાય . મોબાઈલ તથા ફોન અને પ્રિન્ટર તથા કમ્પ્યુટર ચાલુ થઈ જાય . ગાડીઓમાં ફરવાનું ચાલુ થઈ જાય . લિફ્ટ ચાલુ થઈ જાય . રસોડું ચાલુ થઈ જાય . આવું ઘણુંય ચાલુ થઈ જાય . આખો દિવસ વિરાધના ચાલતી રહે . પછી સાંજ પડે , રાત પડે તોય અમુક વિરાધનાઓ ચાલુ જ હોય . વિરાધનાઓ ચાલુ રાખીને આપણે ઊંઘી જઈએ . ઊંઘતા પહેલાં પણ વિરાધનાઓ , અડધી રાતે ઊંઘમાંથી જાગીએ તો પણ વિરાધનાઓ . રાત પૂરી થાય અને સવાર પડે ત્યારે પણ વિરાધનાઓ . આપણી વિરાધનાઓનો અંત આવતો જ નથી . દિવસરાત સતત વિરાધના વચ્ચે રહેનારો રાત્રે ઊંઘે ત્યારે , મારે વિરાધના નથી કરવી – એવો સંકલ્પ રાખ્યા વગર ઊંઘે છે . આથી એની નિદ્રા ભોગનિદ્રા ગણાય છે . આનાથી વિપરીત ઉપધાનનો આરાધક સતત અને સતત વિરાધનાઓથી પોતાને બચાવી રાખે છે . આવો આરાધક રાત્રે નિદ્રાધીન થાય એ વખતે વિરાધનાઓથી પોતાને બચાવી રાખવાની સાવધાનીમાં વર્તે છે . આથી એની નિદ્રા યોગનિદ્રા ગણાય છે .

ભૌતિક આનંદપ્રમોદની ભાવનાને અને પ્રવૃત્તિને વાસના કહેવાય છે . પખ્ખીસૂત્રમાં લખવામાં આવ્યું છે : सद्दा रूवा रसा गंधा फासाणं पवियारणा . મનગમતું ગીત સંગીત સાંભળવું , સજીવ નિર્જીવ સુંદરતાઓ જોવી , વિવિધ સુગંધ લેવી , અલગ અલગ સ્વાદ માણવો , અનુકૂળ સ્પર્શનો આનંદ લેવો . ભૌતિક સુખની હજારો ક્રિયાઓ આપણે આખો દિવસ કરતા રહીએ છીએ . સાંજ પડે , રાત પડે અને બાહ્ય આનંદપ્રમોદની ધારા સાથે જ નિદ્રાધીન થઈ જઈએ . આવી નિદ્રાને ભોગનિદ્રા કહેવાય છે . આનાથી વિપરીત હોય છે ઉપધાનના આરાધકો . તેઓ તમામ આનંદપ્રમોદની ગતિવિધિઓથી સ્વયંને દૂર રાખે છે . તેઓ રાત્રે નિદ્રાધીન થાય ત્યારે વાસનાઓથી સ્વયંને બચાવી રાખે છે એ ભૂમિકાએ એમની નિદ્રાને યોગનિદ્રા કહેવાય છે .

આપણી આસપાસ જે લોકો રહે છે , જોવા મળે છે એમની પર ક્રોધ કરવો , નારાજગી બનાવવી , સ્પર્ધા રાખવી , આવેશ રાખવો , દ્વેષ કરવો , કાષાયિક ભાવ રચવા તે વૈરવિરોધ છે . ઘરમાં રહીને , દુકાન કે ઓફિસમાં બેસીને આપણે સતત કાષાયિક ભાવો બનાવતા રહીએ છીએ . આ ભાવો આપણી સાત્ત્વિકતાનો નાશ કરે છે . આખો દિવસ કાષાયિક ભાવો બનાવતા રહીએ અને રાત્રે એ જ કાષાયિક ભાવોની ધારામાં નિદ્રાધીન બનીએ ત્યારે જે નિદ્રા બને તે ભોગનિદ્રા છે . આનાથી વિપરીત હોય છે ઉપધાનના આરાધકો . તેઓ કાષાયિક ભાવોથી અને વૈરવિરોધથી સ્વયંને દૂર રાખે છે . તેઓ રાત્રે નિદ્રાધીન થાય ત્યારે કાષાયિક ભાવોથી અને વૈરવિરોધથી સ્વયંને બચાવી રાખે છે . આ ભૂમિકાએ એમની નિદ્રાને યોગનિદ્રા કહેવાય છે .

સાધક ધર્માત્માનાં બે લક્ષણ ખાસ હોય છે .
એક , સાચો સાધક કોઈપણ ધર્મપ્રવૃત્તિને આવતીકાલ પર ટાળતો નથી . ધર્મપ્રવૃત્તિ આવતીકાલે કરીશું એવાં બહાનાં જેને સૂઝે છે એ સાધના માટે લાયક બન્યો જ નથી . યાદ રાખજો . આજે ધર્મ કરવો છે તે આજે જ કરીશું એ બાબતમાં ધર્માત્મા એકદમ સ્પષ્ટ હોય છે . મને જે ધર્મ મળ્યો છે તે અતિશય દુર્લભ છે એવું ધર્માત્મા સમજતો હોય છે આથી ધર્મ માટે એને ઘણો બધો આદર હોય છે . આજે જે ધર્મ કરી શકાય છે એ ધર્મ આજે જ કરી લેવાનો . એ ધર્મને આવતીકાલ પર ટાળવાનો નહીં . એવો નિયમ ધર્માત્માએ હંમેશ માટે બનાવી રાખ્યો હોય છે .
બે , સાચો સાધક ફક્ત એ જ વિચાર કરે છે જે એને કરવું હોય છે . જે એને કરવાનું નથી એના વિચાર સાચો સાધક કરતો નથી . દાખલા તરીકે : સાધક જો સ્નાન નથી કરતો તો સ્નાન કરવાના વિચાર પણ નથી કરતો . સાધક જો રાત્રિભોજન નથી કરતો તો રાત્રિભોજનના વિચાર પણ નથી કરતો . સાધક જો નૃત્ય નથી કરતો તો સાધક નૃત્ય કરવાના વિચાર પણ નથી કરતો . આપણે જે કરવું નથી એના વિચાર આપણે કરવાના જ ન હોય . જે ઉચિત હોય એ કરવું છે . અને જે કરવું છે એના જ વિચાર કરવા છે આ પહેલો મુદ્દો છે . જે ઉચિત નથી એ કરવું નથી . અને જે કરવું જ નથી એના વિચાર પણ કરવા નથી આ બીજો મુદ્દો છે .

ઉપધાનના આરાધકોમાં તમને આ લાક્ષણિકતાઓ જરૂરથી જોવા મળશે .

ઉપધાન વાચના . ૧

આપણે આખો દિવસ જે પ્રવૃત્તિ કરીએ છીએ એના જ વિચાર ઊંઘવાના સમયે મનમાં ઘોળાયા કરે છે . ઊંઘવાના સમયે જે વિચાર ચાલતા હોય એ મુજબના આંદોલનો નિદ્રાધીન મનમાં બને છે . ઉપધાનના આરાધકો આખો દિવસ સતત ધર્મક્રિયાઓ કરતા રહે છે . સો લોગસ્સનો કાઉસગ્ગ . સો ખમાસમણા . પ્રતિક્રમણ . પડિલેહણ . અને બીજું ઘણું બધું . તપમાં ઉપવાસ હોય અથવા નીવિ હોય . રાતનો સમય આવે ત્યાં સુધીમાં આરાધક થોડો પરિશ્રમ જરૂર અનુભવે છે . અલબત્ત , આ થાક પવિત્ર હોય છે .

હવે નિદ્રાધીન થતાં પહેલાં આરાધક ત્રણ ખાસ કામ કરે છે .એક , આખો દિવસ વિરાધનારહિત વીતે એવી જાગૃતિપૂર્વક એ આરાધના કરી લે છે . બે , રાત દરમિયાન કોઈ જ વિરાધના નથી કરવી એનો પાક્કો સંકલ્પ કરે . ત્રણ , રાત દરમિયાન કોઈ જ વિરાધના નથી કરવી એની સંપૂર્ણ તૈયારી છે . ધર્મક્રિયાઓનો પવિત્ર પરિશ્રમ અને આ ત્રણ કામની છાયામાં એ નિદ્રાધીન થાય છે . આથી એની નિદ્રા પ્રમાદરૂપ હોવા છતાં યોગનિદ્રા ગણાય છે .

તમે મોબાઈલ કે ટીવીને જોતાં જોતાં સૂઈ જશો એ ભોગનિદ્રા બનશે . આરાધક સંથારાપોરિસી ભણાવીને ચરવળામુહપત્તી સાથે નિદ્રાધીન થશે તે યોગનિદ્રા બનશે .તમે પરિવારજનોની સાથે મમતાભર્યો વાર્તાલાપ કરતાં કરતાં સૂઈ જશો તે ભોગ નિદ્રા છે . આરાધક એકત્વ ભાવનામાં નિમગ્ન થઈને નિદ્રાધીન થશે તે યોગનિદ્રા બનશે .તમે એસી , કૂલર , પંખા આદિના વપરાશ પૂર્વક , ફ્રીજ , રસોડું આદિ સાધન સામગ્રીના ઉપયોગ કરવાની માનસિકતા સાથે સૂઈ જશો તે ભોગનિદ્રા હશે . આરાધક પૌષધના દરેક નિયમના અણીશુદ્ધ પાલનપૂર્વક નિદ્રાધીન થશે તે યોગનિદ્રા બનશે .

જે ઉપધાનનો આરાધક છે તે યોગનિદ્રાનો આનંદ પામે છે . જે ઉપધાનનો આરાધક બન્યો નથી તે ભોગનિદ્રામાં ફસાયેલો છે .

આપણે જીવદયાપ્રેમી છીએ . એક તરફ આપણે ગૌશાળા અને પાંજરાપોળને પૂરી સહાય કરીએ છીએ . બીજી તરફ આપણે કતલખાનાઓનો સખત વિરોધ પણ કરીએ છીએ . ભારતમાં સત્તાવાર રીતે રજિસ્ટર્ડ  થયેલાં મોટાં કતલખાનાઓ ૩૬૦૦થી વધારે છે , અમેરિકામાં  ૨૮૩૦ થી વધારે  , ચીનમાં પ૦૦૦થી વધારે .  નાના નાના કતલખાનાઓની કોઈ ગણતરી થઈ શકતી નથી . ભારત દેશ માટે શરમજનક બીના છે કે રોજની પચાસ હજારથી વધારે ગાયો કતલખાનામાં પ્રાણ ગુમાવે છે .  
Our world in data – માં મેક્સ રોઝર લખે છે કે વર્તમાન માનવ સમાજમાં એક‌ મોટો વર્ગ એવો છે રોજનું ૩૬૦ મિલિયન માંસ આરોગી જાય છે. દુનિયાભરમાં રોજ ૯ લાખ ગાયની કતલ થાય છે . આ બધી ગાયને એક લાઈનમાં ઊભી રાખો તો તેમની લાઈન અઢારસો કિલોમીટર લાંબી થઈ જાય . ૨૦૨ મિલિયન ચિકન રોજનાં કપાય છે . આનો અર્થ એ છે કે દરમિનિટે ૧, ૪૦૦૦૦ ચિકન કપાય છે . બકરી ૧.પ મિલિયન , ઘેટા ૧.૮ મિલિયન , ભૂંડ ૩ . ૮ મિલિયન , બતક ૧૨ મિલિયન અને માછડી સેંકડો મિલિયન . આ લેખમાં એવી ચર્ચા છે કે માનવ સમાજ મીટ કન્ઝપ્શન ઓછું કરે એ બહુ જરૂરી છે . માનવ સમાજનું ભારેખમ મીટ કન્ઝપ્શન , વાતાવરણને અને વનજીવનને અને માનવીય વ્યવસ્થાને ઘણી ઘણી રીતે નુકશાન કરી રહ્યું છે . જેમ જેમ મીટ કન્ઝપ્શન ઘટતું જશે તેમ તેમ મીટ પ્રોડક્શન ઓછું થતું જશે અને જેમ જેમ મીટ પ્રોડક્શન ઓછું થતું જશે તેમ તેમ મીટ મેળવવા થઈ રહેલી પશુહત્યા ઘટવા લાગશે . ( 26.9.2023 ) આ વિચારસરણી સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રચલિત થઈ રહી છે .  
આપણે પશુહત્યાને રોકવા માટે આપણી સીમામાં રહીને જે કરી શકીએ તે કરીએ છીએ . કતલખાનેથી જીવો છોડાવીએ છીએ અને કતલખાને જઈ રહેલા જીવોને કતલખાને જવાથી બચાવીએ છીએ . કતલખાનેથી બચેલા જીવો ગૌશાળા કે પાંજરાપોળમાં સારી રીતે સચવાય એની જવાબદારી આપણે સ્વીકારીએ છીએ . પરંતુ જે જીવોને આપણે બચાવી ના શક્યા એ તો કતલખાનામાં જાય જ છે . એવા જીવોની સંખ્યા ઘણી જ મોટી છે . આ જીવોને કતલખાને લઈ જવાનું ઓછું થઈ જાય એવું કોઈ આયોજન થઈ શકે ખરું ? લોકો આ જીવોને કતલખાને લઈ જ ના જાય એવી કોઈ વ્યવસ્થા પ્રસ્થાપિત થઈ શકે ખરી ? શું એવી કોઈ સમાંતર વ્યવસ્થા પ્રણાલિ છે ખરી , જેના દ્વારા નિર્ધારિત થઈ જાય કે આ પશુઓને અકાળે મારવાની જરૂર જ નથી  . એક એવી સિસ્ટમ સેટ થયેલી હોય જેના આધારે એમ કહી શકાય કે પશુ જ્યાર સુધી જીવિત છે ત્યાર સુધી એની ઉપયોગિતા ઘણી મોટી છે . આથી પશુને કતલખાને મોકલવાના હોય જ નહીં . જીવદયાના પ્રેમીઓને ગમે એવી આ પરિકલ્પના છે .
આ પરિકલ્પનાને થોડે ઘણે અંશે વાચા આપનારી પશુપ્રેમી સંસ્થા દેવલાપારમાં છે :  ગૌવિજ્ઞાન અનુસંધાન કેન્દ્ર . નાગપુરથી આશરે ૭૪ કિલોમીટર થાય . મારા વિહારના ચોથા દિવસે આખો દિવસની સ્થિરતા અહીં હતી . ગાયનાં શરીરમાં બનતું દૂધ , એમાંથી બનતા દહીં અને ઘી , ઉપરાંત ગોમૂત્ર અને ગોબર . આ પાંચને પંચગવ્ય કહેવામાં આવે છે . પંચગવ્ય દ્વારા જે જે જીવન ઉપયોગી વસ્તુઓ બની શકે તે બનાવવાનો આ સંસ્થાનો ઉપક્રમ છે . પંચગવ્ય આધારિત કૃષિ વિદ્યા અને આરોગ્ય વિજ્ઞાન પર અહીં વરસોથી કામ થાય છે .  આ કોઈ જૈન સંસ્થા છે એવું નથી . આ હિન્દુત્વવાદી સંસ્થાન છે . સમગ્ર ભારતમાં ગૌહત્યાને રોકવી હશે તો ગૌવંશની વ્યાપક ઉપયોગિતા સાબિત કરવી જોઈએ , આ એમની થીમ ઓફ થિંકિંગ છે . અહીં ૯૦૦ ગાય છે અને ગાયને સ્વજનની જેમ‌ સાચવવાનું વલણ છે . અહીં પંચગવ્ય આધારિત રિસર્ચ લેબોરેટરી છે , દવાઓ અને ખાતર બનાવનારા નિષ્ણાતોની ટીમ છે , આ દવાઓ અને ખાતરની ઈફેક્ટિવનેસની પરીક્ષા કરનારા વૈજ્ઞાનિકો છે . જે દિવસે પંચગવ્યમાંથી બનેલી દવાઓ અને ખાતરનું માર્કેટ ઘણું મોટું થઈ જશે તે દિવસે જીવંત ગૌવંશની ડિમાન્ડ વધી જશે , જે દિવસે આ ડિમાન્ડ એકદમ વધી જશે તે દિવસે ગૌવંશની હત્યા અટકી જશે . ગૌહત્યા કરવા જેવી નથી તેવી થિયરી પહેલા તબક્કે સર્વસ્વીકૃત થઈ જાય તે પછી બીજા તબક્કે , અન્ય પશુઓની હત્યા પણ ન કરવી જોઈએ એ થિયરી પ્રસ્થાપિત કરી શકાય છે . એકલા ગોવંશને જ બચાવવાની વિચારસરણી અધૂરી ગણાય . પ્રાણીમાત્રને બચાવવાનો વિચાર જ પ્રામાણિક અહિંસામાં ગણત્રી પામે . શરૂઆત કોઈ એક જગ્યાએથી થાય એેવું બની શકે છે .  
આ સંસ્થામાં બનેલી પંચગવ્ય આધારિત ઔષધિ અને ચિકિત્સા દ્વારા ૫૦,૦૦૦થી વધુ દર્દીઓ રોગમુક્ત થયા છે . અહીં બનેલી દવાથી કેન્સર મટ્યા હોય એવા કિસ્સા પણ પ્રચારમાં છે . આ સંસ્થાએ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગપૂર્વક મિડિયા સમક્ષ દાવો કર્યો કે પંચગવ્ય આધારિત ઔષધિ અને ચિકિત્સા દ્વારા કેન્સર મટે છે ત્યારે ભયભીત બનેલી એક કેન્સર હોસ્પિટલે મુંબઈથી આ દાવાનો વિરોધ કર્યો હતો . અલબત્ત ,  દેવલાપારના ગૌવિજ્ઞાન અનુસંધાન કેન્દ્રને , નાગપુરની એક મોટી હોસ્પિટલનું સમર્થન મળ્યું હતું . અત્યારે પણ કીમો થેરપીથી થાકેલા કેટલાય પેશન્ટને આ સંસ્થા રાહતના શ્વાસ આપી રહી છે . નોર્મલ ડિસીઝ અને ક્રોનિક ડિસીઝના અગણિત કેસમાં પંચગવ્યની દવાઓએ ગજબનું રિઝલ્ટ બતાવ્યું છે . એલોપેથીની દવામાં હોય છે એવી સાઈડ ઈફેક્ટ નહીં , મોંઘી કિંમત નહીં , પ્રયોગશાળાની ઘોર હિંસાઓ નહીં . છતાં અહીં બનેલી વીસ જેટલી દવાઓને અમેરિકા , ચીન , આફ્રિકા જેવા દેશોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પેટન્ટ મળી છે . 
ભારતદેશમાં ખેતીકામ ઘણું થાય છે . ખેતરોમાં વપરાતું ખાતર , પંચગવ્ય નિર્મિત હોય અને ફક્ત પંચગવ્ય ખાતર જ આખાય ભારતમાં વપરાય તો વિચારો કે ગૌવંશની ઉપયોગિતાની રેન્જ કેટલી બધી વધી જાય ? જો ખરેખર આમ થાય તો ગૌહત્યાનો સિલસિલો કેટલો ઝડપથી અટકી જાય ?  એક વાર ગૌહત્યા અટકે એટલે અન્ય પશુની હત્યા અટકાવવાની દિશા પણ ખૂલી જાય . પંચગવ્ય ખાતરનો ઉપયોગ સરળ છે , સસ્તો છે અને આના ઉપયોગથી ખેતરની ઉત્પાદકતા વધે છે – આ વિષયનું પ્રશિક્ષણ અહીં વૈજ્ઞાનિક રીતે અને પ્રાયોગિક ધોરણે અપાય છે . આસામ – બિહાર – ઓરિસ્સા – હરિયાણા – ઉત્તર પ્રદેશ –  ગુજરાત – આંધ્ર પ્રદેશ – કર્ણાટક – મહારાષ્ટ્ર – નેપાલથી આવેલા ૪૦,૦૦૦થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ અહીંની પંચગવ્ય ખાતરથી ખેતી કરવાની પ્રક્રિયા શીખી ચૂક્યા છે . ભારતીય કૃષિઉદ્યોગમાં અંગ્રેજો થકી જે ભયાનક ભૂલો ઘૂસી ગઈ છે તેની હકાલપટ્ટી આ પંચગવ્યની પરિકલ્પના દ્વારા થવા માંડી છે . 
મૂળભૂત રીતે આ જીવદયાનો વિચાર છે . એનું અમલીકરણ સાવ જુદી રીતે થયેલું છે . આપણે પશુઓને કતલખાનેથી બચાવવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ . કતલખાનાઓમાં પશુઓ જ ન જાય એવું સપનું , ગૌવિજ્ઞાન અનુસંધાન કેન્દ્રની આંખોમાં છે . આપણે પાંજરાપોળમાં મવેશીઓની સારસંભાળ લઈએ છીએે . આ સંસ્થા ગૌશાળા ચલાવે છે અને અનાયાસ મળેલા પશુ ઉત્પાદ દ્રવ્યો દ્વારા એવી સિસ્ટમ સેટ કરવા માંગે છે જે સિસ્ટમના આધારે પશુઓને કતલખાને લઈ જવાનું ચલણ જ અટકી જાય . દેશમાં પશુપાલન જ રહે , પશુહત્યા દેશમાં થાય જ નહીં આ હવાઈ તુક્કો લાગે એવી વાત છે . પરંતુ દેશના પ્રસિદ્ધ વૈજ્ઞાનિકો અતુલ વૈદ્ય , પ્રમોદ પડોલે અને રીતેશ વિજય – તેમ જ ગૌઔષધિના ડોક્ટર નંદિની ભોજરાજ , ગૌવિજ્ઞાનના અનુભવી સુનીલ માનવ પાસેથી આ ગૌવિજ્ઞાનની પરિકલ્પના સાંભળી . એટલે ઘણાય કુતર્કો પાછળ છૂટી ગયા . આ સંસ્થા જે કરે છે તેમાં વ્યાવસાયિક દૃષ્ટિકોણ મુખ્ય સ્થાને નથી તે સમજાતું હતું . સંસ્થાની પ્રયોગશાળા , કાર્યશાળા , ખેતી , લાઇબ્રેરી , ઓફિસ અને અન્ય ગતિવિધિઓમાં જે જે લોકો કાર્યરત હતા તેઓ પ્યોરલી પશુપ્રેમી હતા તેય દેખાતું હતું . 
શુદ્ધધર્મની ભૂમિકાએે વિચારીએ તો કોઈ પણ આરંભ સમારંભ અનુમોદનીય હોતો નથી . આત્મચિંતનની મુખ્યતા ન હોય એવી ગતિવિધિઓમાં સીધું ઈન્વોલ્વમેન્ટ રાખવાનું હોતું નથી . દર્શન જ્ઞાન ચારિત્ર તપ સિવાયની પ્રવૃત્તિ સાથે સાધનાનો સંબંધ બનતો નથી . બસ , જીવદયા અને અનુકંપામાં વસેલી કરુણા દૃષ્ટિ અહીં જોવા મળી . ગ્રામીણ પ્રજાની રોજીરોટી સચવાઈ રહી છે . કોઈ પશુ પર કોઈ જબરદસ્તી નથી . દૂધ લેવાની પ્રક્રિયામાં પણ બાળપશુના હકની માવજત થાય છે . પૈસા પડાવવાની કે લૂંટવાની વૃત્તિ નથી . દુનિયામાં ચોતરફ ચાલી રહેલી પશુહત્યાને ઓછી કરવાનો મોટો મનોરથ છે અને યથાસંભવ પુરુષાર્થ છે . વિદેશી સંસ્કૃતિને પ્રથમ ક્રમાંકે ન રખાય એવી સ્પષ્ટતા છે . ભારતીય સંસ્કૃતિને જ પ્રથમ ક્રમાંકે રખાય એવો કટ્ટરભાવ છે . બીનજરૂરી આડંબર નથી . નિરર્થક વેડફાટ જોવા મળતો નથી . દેવલાપારની ગૌશાળાને ઘણી પ્રસિદ્ધિ મળેલી છે , અનુદાન ઘણું મળે છે . જીવદયા અને અનુકંપાની ભૂમિકાએે જૈનો ઘણા પૈસા લખાવે છે . 
જોકે , કતલખાનાનો પ્રશ્ન ઘણો મોટો છે . જુદી જુદી વેબસાઈટ પરથી મળતી માહિતી અલગ અલગ આંકડા બતાવે છે . पशु संदेश જણાવે છે કે સેમ્પલ રજીસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ બેઝ લાઈન સર્વે , ૨૦૧૪માં થયો છે એનાથી સમજાય છે કે દેશની ૨૯ ટકા પ્રજા શાકાહારી છે . રાજસ્થાનમાં ૭૫ ટકા પ્રજા શાકાહારી છે . હરિયાણામાં ૭૦ ટકા પ્રજા , પંજાબમાં ૬૭ ટકા પ્રજા , ગુજરાતમાં ૬૧ ટકા પ્રજા  , મધ્ય પ્રદેશમાં ૫૧ ટકા પ્રજા , અને   ઉત્તર પ્રદેશમાં ૪૮ ટકા પ્રજા  , મહારાષ્ટ્રમાં ૪૧ ટકા પ્રજા શાકાહારી છે . આંધ્રપ્રદેશ , બિહાર , ઝારખંડ , કેરાલા , ઓરિસ્સા , તામિલનાડુ અને વેસ્ટ બેંગાલમાં સરેરાશ ૧૦ ટકા જેટલી પ્રજા શાકાહારી છે . આસામ , છત્તીસગઢ અને કર્ણાટકમાં સરેરાશ ૨૦ થી ૩૦ ટકા જેટલી પ્રજા શાકાહારી છે . દિલ્લી , જમ્મુ કશ્મીર ,  ઉત્તરાખંડમાં સરેરાશ ૩૦ થી ૪૦ ટકા જેટલી પ્રજા શાકાહારી છે . આ આંકડા ચોંકાવી દે એવા છે . અમેરિકામાં ૧૨ ટકા પ્રજા શાકાહારી હશે એવું અનુમાન છે . ઓસ્ટ્રેલિયામાં ૧૩ ટકા પ્રજા , આર્જેન્ટિનામાં ૧૪ ટકા પ્રજા , બ્રાઝિલમાં ૧૫ ટકા પ્રજા , કેનેડામાં ૧૬ ટકા પ્રજા , ફ્રાન્સમાં ૧૮ ટકા પ્રજા , સાઉથ કોરિયામાં ૨૦ ટકા પ્રજા શાકાહારી હશે . જાપાનમાં ફક્ત બે ટકા પ્રજા શાકાહારી છે . સમગ્ર વિશ્વમાં ૨૨ ટકા પ્રજા શાકાહારી છે . જ્યાં જે પ્રજા શાકાહારી નથી તે માંસાહારી છે એમ સમજી શકાય છે .  આ મુજબ વિચારીએ તો માંસાહાર એ વિશ્વવ્યાપી સમસ્યા છે . જ્યાં સુધી માંસાહાર ચાલુ રહેશે ત્યાં સુધી કતલખાના ચાલુ જ રહેવાના છે . કતલખાનાઓ પૂરેપૂરા બંધ થઈ જાય એ ઉજ્જ્વળ સ્વપ્ન છે . આ સપનું સાકાર થશે કે કેમ એ પ્રશ્ન છે . પરંતુ દેશમાં અને વિદેશમાં શાકાહારીઓ વધી રહ્યા છે એમ સમાચાર સૂત્રો વારંવાર જણાવે છે . આ એક આશ્વાસનની વાત છે . 
શાકાહારી ભોજનશૈલીનો પ્રચાર જુદા જુદા દૃષ્ટિકોણથી અનેક સંસ્થાઓ કરે છે . રોજેરોજ હજારો લોકો શાકાહારી ભોજનશૈલી અપનાવી રહ્યા છે . નોનવેજ ન ખાવું જોઈએ – આવો પ્રચાર પણ અનેક રીતે કરવામાં આવે છે , પરિણામે રોજરોજ હજારો લોકો નોનવેજનો ત્યાગ કરી રહ્યા છે . કતલખાને જતાં જીવો અભયદાન પામે એ માટે જે જે પ્રચાર આવશ્યક છે તે પ્રચાર વધે અને એ પ્રચારની અસરકારકતા વધે એ માટે ઘણી ઘણી સંસ્થાઓ સતત કાર્યરત છે . એમાંની એક જોવા મળી દેવલાપા૨માં . 

ભીલવાડા રાજસ્થાનમાં પણ ગૌવિજ્ઞાન અનુસંધાન કેન્દ્ર  છે . મથુરામાં પશુચિકિત્સા વિજ્ઞાન વિશ્વવિદ્યાલય  છે . 2023માં ઇન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી – ( IIT ) ગુવાહાટીમાં ગૌવિજ્ઞાન સંબંધી નેશનલ કોન્ફરન્સ થયેલી જેમાં મેડિકલ સાયન્સ અને મોડર્ન લાઈફ સ્ટાઈલમાં ગૌવિજ્ઞાન થકી શો ફરક લાવી શકાય છે તેની પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી . ધ પ્રિન્ટ ન્યૂઝપેપર જણાવે છે કે 2021માં યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ કમિશને (UGC) અલગ અલગ બાર ભાષાઓ દ્વારા દેશની દરેક  યુનિવર્સિટીમાં ગૌવિજ્ઞાનનો પ્રચાર પ્રસાર થવો જોઈએ એવી જાહેરાત કરી હતી . દૈનિક ભાસ્કર રાયપુર જણાવે છે કે 2024 માં ગૌવિજ્ઞાનનો પ્રચાર વધારવા છત્તીસગઢમાં સ્કૂલ – કોલેજના પાંચ લાખ વિદ્યાર્થીઓની ગૌવિજ્ઞાન પરીક્ષા લેવામાં આવશે . જે વિદ્યાર્થીઓનું રજિસ્ટ્રેશન થશે , એમને ગૌવિજ્ઞાન સાહિત્ય આપવામાં આવશે . એના જ આધારે પરીક્ષા લેવાશે . શહેરમાં રખડતાં પશુ સાથે કેવો વહેવાર કરવાનો ? એમનો અકસ્માત્ થાય , એમની પર અત્યાચાર થાય , એમની સાથે અઘટિત વહેવાર થાય , એમનું આરોગ્ય ખરાબ હોય ત્યારે શું કરવાનું ? પશુપીડા અને પશુહત્યાને ઓછી કરવા શું કરી શકાય ? જે ગાય દૂધ આપતી નથી તેને કતલખાને મોકલવાની જરૂર નથી – આવા આવા વિષયો અંગેનું પ્રશિક્ષણ પાંચ લાખ વિદ્યાર્થીઓને મળશે . ગૌવિજ્ઞાન માટે અંગ્રેજીમાં Cow Science શબ્દ વાપરવામાં આવે છે . કતલખાનાવિરોધી ગૌવિજ્ઞાન કેટલો કેટલો પ્રચાર પામી રહ્યું એના આ બેત્રણ ઉદાહરણ છે .  
એક વાત હંમેશા યાદ રાખવાની છે કે જૈન તરીકે આપણે એકલી ગાયની જ સુરક્ષા થાય એવી આકાંક્ષા રાખતા નથી .  આપણે દરેક ચતુષ્પદની સુરક્ષાને એકસરખું મહત્ત્વ આપીએ છીએ . આપણી જીવદયાની વિભાવના એકેન્દ્રિયથી માંડીને પંચેન્દ્રિય સુધી વિસ્તરેલી છે . જ્યારે હિન્દુઓ ગાયને અને અમુક વૃક્ષોને વધારે મહત્ત્વ આપે છે . જોકે , પશુહત્યાના વિરોધ બાબતે આપણી અને હિન્દુઓની વિચારસરણી મોટેભાગે એકસરખી છે . 
જે પશુઓ કતલખાને ગયા એમની માટે આપણે કશું કરી શકતા નથી , જે પશુઓ કતલખાને જવાના છે એમને બચાવવા માટે આપણે કશું કરી શકીએ છીએ . આ બે વિકલ્પ સિવાય એક ત્રીજી વાત પણ છે . અમુક પશુઓ કતલખાને ગયા નથી પણ એમની પર અત્યાચાર ઘણા થતા હોય છે અથવા એ પ્રતિફૂળ આરોગ્યમાં ફસાયેલા હોય છે . આવા પશુઓ વિકટ પરિસ્થિતિમાંથી બહાર આવે એ રીતે પણ જીવદયાની પ્રવૃત્તિ થતી હોય છે . જીવતા પશુઓ વિકટ પરિસ્થિતિમાં ફસાય જ નહીં એ રીતે પણ જીવદયાની પ્રવૃત્તિ થતી હોય છે . અમુક સંસ્થાઓ આ દિશામાં સક્રિય છે :

+ પિપલ ફો૨ એનિમલ્સ : પિપલ ફો૨ એનિમલ્સના મેમ્બર્સની સંખ્યા છે અઢી લાખ . ૨૬ હોસ્પિટલ , ૧૬૫ યુનિટ અને ૬૦ મોબાઈલ યુનિટ સાથે આ સંસ્થા સક્રિય છે . જીવદયા માટે આટલું મોટું તંત્ર હોય , તમે કલ્પના કરી શકો છો ? જીવતા પશુપંખીઓની સારસંભાળ અને સુરક્ષા માટે સમગ્ર દેશમાં આ સંસ્થા 1992 થી કાર્યરત છે . જીવ તરીકે પશુઓના જે જે હક બને છે તેની માટે આ સંસ્થા સરકાર સામે પણ લડી જાણે છે . પશુપંખીઓ સંબંધી – આરોગ્ય ઉપચાર , કાયદાકીય સંરક્ષણ , પર્યાવરણ નિર્મિતિ , આક્રમણ અત્યાચાર નો વિરોધ – જેવા અગણિત કાર્યક્ષેત્ર પિપલ ફો૨ એનિમલ્સ સંભાળે છે . દેશમાં અલગ અલગ જગ્યાએ એકીસાથે એક સમયે ૩૦૦૦ પશુઓની ટ્રીટમેન્ટ થઈ શકે એવું વ્યવસ્થાતંત્ર પિપલ ફો૨ એનિમલ્સ પાસે છે . હજારો પશુઓની ટ્રીટમેન્ટ અને લાખો પશુઓની કાયદાકીય સુરક્ષા પિપલ ફો૨ એનિમલ્સને લીધે સંભવિત થઈ છે .

 + બ્યુટી વિધાઉટ ક્રુઅલ્ટી : ભૂમિ , નદી , સમુદ્ર , આકાશ , જંગલ , શહેર , ગામમાં રહેનારા કોઈ પણ પશુપંખી કે જીવજંતુને જેનાથી નુકશાન થાય , તકલીફ થાય , પ્રાણહાનિ  થાય એવી જીવનશૈલી અને સાધનસામગ્રીનો વિરોધ કરવામાં આ સંસ્થા કદાચ , પ્રથમ સ્થાને છે . બ્યુટી વિધાઉટ ક્રુઅલ્ટીનો મૉટૉ સ્પષ્ટ છે :  ક્લોથ્સ , કોસ્મેટિક્સ , કેમિકલ્સ , ફૂડ્સ , ડ્રિંક્સ , સ્વીટ્સ , ફર્નિચર જેવી પ્રત્યેક જીવનોપયોગી સાધનસામગ્રીમાં કોઈ પણ ફ્રૂરતાની પૂર્વભૂમિકા ના હોવી જોઈએ . બ્યુટી વિધાઉટ ક્રુઅલ્ટીનું પ્રચારતંત્ર પાવરફૂલ છે . સમગ્ર સમાજની માનસિકતા બદલવાનું બીડું આ સંસ્થાએ ઊઠાવેલું છે . જે જે એલોપેથી , હોમિયોપથી દવાઓની પશ્ચાદ્ ભૂમાં ક્રૂરતા થયેલી છે એને ખુલ્લી પાડવામાં બ્યુટી વિધાઉટ ક્રુઅલ્ટીનું યોગદાન ઘણું મોટું છે . એમનો શબ્દ છે ક્રૂરતામુક્ત જીવનશૈલી , આપણો શબ્દ છે વિરાધનામુક્ત જીવનશૈલી . જેની જેની જેની પશ્ચાદ્ ભૂમિમાં ક્રૂરતા છે એને ખુલ્લા પાડવાનું કામ બ્યુટી વિધાઉટ ક્રુઅલ્ટી ૫૦ વર્ષથી કરે છે . આ સંસ્થાના સાહિત્ય થકી અગણિત લોકોએ ક્રૂરતાનિર્મિત સામગ્રીનો વપરાશ છોડી દીધો છે . 

આવી ઘણી સંસ્થાઓ છે . જીવદયાની જૈન પરિભાષા જેમને મળી નથી તેઓ પણ પોતાની સમજ અનુસાર જીવદયાના જે જે કાર્ય કરે છે એમાં જીવો માટે ઊંડી કરુણાના ભાવ અવશ્ય જોવા મળે છે . એ ભાવ એમના આતમાને સમકિત સુધી પહોંચાડે એવી સંભાવના ઘણી મોટી હોય છે . 

જગદ્ ગુરુ શ્રીહીરસૂરીશ્વરજી મહારાજા . સાત મહામહોપાધ્યાય , એકસો સાંઠ પંન્યાસ અને બે હજાર સાધુઓના એ ગણાધીશ ( = ગચ્છાધિપતિ ) હતા . વિમલ મંત્રી , વસ્તુપાલ મંત્રી , જગડૂશા જેવા મહાપુરુષો જે ઓશવાલવંશીય પરંપરામાં થયા એ જ પરંપરામાં એમનો જન્મ થયો હતો . વિ.સં. ૧૦૦૫માં શ્રીરત્નસૂરીશ્વરજી મહારાજાનો ઉપદેશ સાંભળીને રાજા રણસિંહ રાઠોડ જૈનધર્મી બન્યો . આ રાજા થકી ઓશવાલ વંશની સ્થાપના થઈ . આ રાજાની જ એકતાલીસમી પેઢીએ પરમ શ્રાવક કુંઅરો શાહ થયા . જોકે એ સ્વયં તો રાજા નહોતા પરંતુ એમને તત્કાલીન રાજા ઘણું સન્માન આપતા . કુંઅરો શાહના વિવાહ પરમ શ્રાવિકા નાથીદેવી સાથે થયા હતા . એમને ત્રણ પુત્ર હતા : સંઘો , સૂરો અને શ્રીપાળ . એમને ત્રણ પુત્રીઓ પણ હતી : ગુણવંતી , રંભા અને વિમલા . એક રાતે નાથીદેવીએ સ્વપ્નમાં હાથી જોયો , એવો હાથી જેને ચાર દાંત હતા અને જેનાં કુંભસ્થળમાંથી મદજળ ઝરી રહ્યું હતું . સવારે પતિપત્નીએ સ્વપ્નલક્ષણપાઠકને ઘરે બોલાવી વાત જણાવી . પાઠકે અર્થઘટન રૂપે જણાવ્યું કે પરિવારમાં એક ઉત્તમ પુત્રનો જન્મ થશે . પતિપત્નીએ રાજીપો અનુભવ્યો . આશરે ત્રણ મહિના બાદ નાથીદેવીનાં મનમાં ચાર દોહદ જાગ્યા . જાણે પૂજું પ્રતિમા અંગ , શત્રુંજય ગિરિ જાવાનો રંગ . જાણે મુનિવરને દેઉં દાન , અમારિ પડહો વગડાવ્યાનું ધ્યાન ( ઢાળ ૧૪ : પદ્ય ૧૮૧ ) ૧. પ્રભુપ્રતિમાની પૂજા કરવી છે .૨ . સિદ્ધગિરિરાજની યાત્રા કરવી છે . ૩ . મુનિભગવંતોને ગોચરી વહોરાવવી છે .૪ . શહેરમાં અમારિ પ્રવર્તન કરવું છે . આ દોહલા પૂરા કરવામાં આવ્યા .

વિ. સં. ૧૫૮૩માં માગસર સુદ નોમ સોમવારના દિવસે , પાલનપુરમાં એક તેજસ્વી બાળકનો જનમ થયો . એ જમાનામાં ગુજરાતમાં ૧૭,૦૦૦ ગામડાં હતાં . ( આજે ગુજરાતમાં ૧૮,૨૨૫ ગામડાં છે . ) ફોઈબાએ હીર કુમાર નામ પાડ્યું . પાંચ વરસની વયે નિશાળમાં ભણવા માટે દાખલ થયા . ગણિત વગેરે મુખ્ય વિષયનો અભ્યાસ બહુ ઝડપથી પૂરો કર્યો . તે પછી ગુરુ ભગવંત પાસે ધાર્મિક અભ્યાસ માટે રહ્યા . પ્રતિક્રમણના સૂત્ર , જીવવિચાર , નવતત્ત્વ , ઉપદેશમાલા , યોગશાસ્ત્ર , સંગ્રહણી અને અન્ય પ્રકરણ ગ્રંથોનો અભ્યાસ કર્યો . એનાથી મનમાં વૈરાગ્ય જાગૃત થયો . બાર વરસની વયથી દુકાને બેસવા લાગ્યા . માતાપિતા હીરકુમારને વિવાહ કરી લેવાનો આગ્રહ કરે છે . હીરકુમાર બે જવાબ આપે છે . એક , હું વિવાહ હમણાં નહીં કરું , પછી કરીશ . બીજો જવાબ : આપણા પરિવારમાંથી કોઈ એક વ્યક્તિ દીક્ષા લે તો સમસ્ત પરિવારનું નામ ઉજ્જ્વળ થાય . માતાપિતા દીક્ષાની સહમતી આપતા નથી . સમય વીતતો જાય છે . કાળક્રમે માતાપિતા સ્વર્ગવાસી થયા . હીરકુમારનો વૈરાગ્ય તીવ્ર થયો . હીરકુમારની બે બહેનો પાટણ રહેતી હતી તે શોકાકુલ હીરકુમારને પાલનપુરથી પાટણ લઈ આવી . પાટણમાં બિરાજમાન શ્રીદાનસૂરીશ્વરજી મહારાજાની વાણી સાંભળી હીરકુમાર દીક્ષા માટે સંકલ્પબદ્ધ બન્યા . બહેનોએ દીક્ષાની સહમતી ન આપી . હી૨કુમારે એમને સમજાવી લીધી .

વિ. સં. ૧૫૯૬ ની સાલમાં કાર્તક વદ બીજ , સોમવારના દિવસે મૃગશીર્ષ નક્ષત્રમાં હીરકુમારે મહોત્સવપૂર્વક દીક્ષા સ્વીકારી . હીરકુમારની સાથે બીજા આઠ દીક્ષાર્થીઓ પણ દીક્ષિત થયા : અમીપાલ . અમીપાલના પિતા અમરસંગ શેઠ . અમીપાલની માતા . અમીપાલની બહેન કપૂરા . ધર્મશ્રી ઋષિ . રૂડો ઋષિ . વિજય હર્ષ અને કનકશ્રી . તારણહાર ગુરુદેવ શ્રી દાનસૂરીશ્વરજી મહારાજાએ હીરકુમારનું દીક્ષિત નામ રાખ્યું : હીરહર્ષ મુનિ . ગુરુએ ધર્મસાગરજી મહારાજા અને હીરહર્ષ મુનિને અભ્યાસ કરવા માટે દેવગિરિ મોકલ્યા . અભ્યાસ પૂર્ણ કરીને બેય મહાત્માઓ નાડુલાઈમાં ગુરુદેવને આવી મળ્યા . વિ.સં. ૧૬૦૭માં ગુરુએ નાડુલાઈમાં આદિનાથ જિનાલયમાં હીરહર્ષમુનિને પંન્યાસ પદ આપ્યું . વિ.સં. ૧૬૦૮માં નાડુલાઈમાં નેમિપ્રાસાદમાં ગુરુએ હીરહર્ષમુનિને ઉપાધ્યાય પદ આપ્યું .

સિરોહીમાં ચાતુર્માસ દરમ્યાન શ્રીદાનસૂરીશ્વરજી મહારાજા ધ્યાનલીન હતા ત્યારે શાસનદેવી પ્રગટ થઈ . સૂરિજીએ પૂછ્યું કે મારે મારા ઉત્તરાધિકારી પદે કોને સ્થાપવા જોઈએ ? શાસનદેવીએ જણાવ્યું કે આપના ઉત્તરાધિકારી પદે હીરહર્ષ ઉપાધ્યાયજી બિરાજિત થશે . દેવી આમ કહીને સ્વસ્થાને ગયાં ત્યારે ઉપાશ્રયમાં કેસર – કુમકુમની વૃષ્ટિ થઈ , દીવડાઓ પ્રજ્વલિત થયા અને ઘણા ઘંટનાદ થયા .

વિ.સં. ૧૬૧૦માં પોષ સુદ પાંચમ ગુરુવારના દિવસે હીરહર્ષ ઉપાધ્યાયજી આચાર્યપદે બિરાજમાન થયા . નામ જાહેર થયું : શ્રી હીરવિજયસૂરિજી મહારાજા . સંવત સોલ ને દાહોતરો , પોષ શુદિ પાંચમ દિન ખરો . હીરહર્ષ છે નામ પ્રસિદ્ધ , હીરવિજય સૂરિ પછે કીધ . ( ઢાળ ૨૫ : પદ્ય ૩૭૨ ) સૂરિપદારોપણ ઉત્સવનો સંપૂર્ણ લાભ ચાંગા મહેતાએ લીધો . સૂરિવર બન્યા બાદ પ્રથમવાર પાટણ પધાર્યા . ગુરુએ અહીં પટ આપ્યો . આ નિમિત્તે મોટો ઉત્સવ થયો જેનો સંપૂર્ણ લાભ ઓસવાલવંશીય સમરથ ભણસાલીએ લીધો હ .

વિહારક્રમે નાડુલાઈ , સુરત , અમદાવાદ થઈને જોટાણા પધાર્યા . અહીં સમાચાર મળ્યા કે વડલી( વડાવલી)માં શ્રીદાનસૂરીશ્વરજી મહારાજા કાળધર્મ પામ્યા છે . ગુરુના પટ્ટાધિકારી પદે શ્રીહીરવિજયસૂરિજી મહારાજાનું નામ ઉદ્ ઘોષિત થયું . બાર વરસ તેઓ આચાર્યપદે રહ્યા , તે પછી ભટ્ટારક પદે બિરાજમાન થયા .

કટોકટીના પ્રસંગો આવતા રહ્યા . હેમખેમ પાર ઉતરતા રહ્યા . ખંભાતમાં શિતાબખાને સતામણી કરી હતી . બોરસદમાં એક હાકીમે તકલીફ આપી હતી . અમદાવાદમાં શિહાબ ખાન સમક્ષ ઈર્ષાળુઓએ ફરિયાદ કરી હતી તેને લીધે ઘણી પરીક્ષા થઈ હતી . પાટણમાં બનેલી ઘટના અલગ હતી . પાટણનો સૂબો હતો કલાખાન . હીરગુરુ પાટણ પધાર્યા ત્યારે હીરગુરુના માહાત્મ્યના સમાચાર આ સૂબાને મળેલા . એણે હીરગુરુને મળવાની ઈચ્છા જાહેર કરી . જોકે , કલાખાન નિર્દય નેતા તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો એટલે સંઘના સૌ સદસ્યોએ હીરગુરુને વિનંતી કરી કે આપ એમને મળશો નહીં . પરંતુ હીરગુરુ નિર્ભય હતા તેઓ કલાખાનને મળ્યા . નાસ્તિકશિરોમણિ સૂબાખાને હીરગુરુ સાથે વાર્તાલાપ કરીને પ્રસન્નતા અનુભવી . એણે શ્રીહીરગુરુને કોઈ આદેશ ફરમાવો ., એવી વિનંતી કરી . હીરગુરુએ બે ઈચ્છાઓ વ્યક્ત કરી . એક , જેલના મૃત્યુપાત્ર કેદીઓને મુક્તિ મળે . બે , રાજ્યમાં એક મહિના માટે અમારિપ્રવર્તન થાય . કલાખાને રાજીખુશીથી હીરગુરુની બે ઈચ્છાઓ સાકાર કરી . ( ઢાળ ૨૮ : પદ્ય ૪પ૩ / ૪૫૪ )

આપણને એવી ખબર છે કે છ મહિનાના ઉપવાસના તપસ્વી શ્રી ચંપાશ્રાવિકાને કારણે હીરગુરુનું નામ રાજા અકબર સુધી પહોંચ્યું . હકીકત એવી છે કે ચંપાશ્રાવિકાની ઘટના બની એની પહેલાં જ હીરગુરુનું નામ રાજા અકબર પાસે પહોંચી ચૂક્યું હતું . એક જગમાલ ઋષિ કરીને સાધુ હતા . એ વ્યક્તિગત અદાવત મનમાં રાખીને આગરા પહોંચ્યા હતા . ત્યાં એમણે હીરગુરુની વિરુદ્ધમાં રાજા અકબર સમક્ષ ફરિયાદ કરી હતી . જગમાલ ઋષિની વાતમાં આવીને રાજા અકબરે હીરગુરૂની વિરુદ્ધમાં ફરમાન પર જારી કરી દીધું હતું પરંતુ બે સજાગ શ્રાવકોએ રાજાને સાચી પરિસ્થિતિની જાણ કરી . આથી રાજા અકબરે બીજું એક ફરમાન લખીને હીરગુરૂની તરફદારી કરી હતી અને જૂનું ફરમાન નિષ્ફળ બનાવ્યું હતું . હીરગુરૂની તરફદારી કરતું રાજા અકબરનું ફરમાન હીરગુરુને મળ્યું ત્યારે હીરગુરુ ગંધાર તીર્થમાં બિરાજમાન હતા . થોડા સમય પછી ચંપાશ્રાવિકાને લીધે અકબર રાજા ફરીવાર હીરગુરુથી પ્રભાવિત થયો . આ વખતે રાજાએ હીરગુરુને ભારતની રાજધાની પધારવા માટે આમંત્રણ પાઠવ્યું . દિલ્લીપતિ બોલ્યો નર ત્યાંહિં , હીરગુરુનિં તેડો યાંહિં . તુમ કાગલ લખીએ દેઈ માન , મૈ ભી લિખ ભેજું ફરમાન . ( ઢાળ ૩૬ : પદ્ય ૬૮૭ / ૬૮૮ ) . રાજાએ જૈન શ્રાવકોને કહ્યું કે તમે જૈન સંઘ વતી વિનંતીપત્ર લખો . હું ગુજરાતના સૂબાને અમદાવાદમાં ફરમાન મોકલું છું . રાજાએ લખેલું ફરમાન અને આગરા જૈન સંઘનો વિનંતીપત્ર , બેય અમદાવાદમાં શિહાબુદ્દીન એહમદ ખાન સમક્ષ પહોંચ્યા . તેણે ફરમાન શિરોધાર્ય ગણ્યું . અમદાવાદના અગ્રણી શ્રાવકોને તેણે આગરા જૈન સંઘનો વિનંતીપત્ર સોંપ્યો અને રાજાનું ફરમાન વંચાવ્યું . અમદાવાદ અને ખંભાતના શ્રાવકો ગંધાર આવ્યા . ફરમાન અને વિનંતીપત્ર હોવા છતાં હીરગુરુ દિલ્લી ન પધારે એવો મત સૌનો બની રહ્યો હતો . હીરગુરુનો નિર્ણય શ્રી વિમલહર્ષ ઉપાધ્યાયજીએ જાહેર કર્યો : વિમલ હરખ મોટો ઉવજ્ઝાય , તેજ ધરી બોલ્યો તેણિ ઠાય . અવર વાત તે બેઠી રહી , હીર અકબરને મલવું સહી ( ઢાળ ૩૮ : પદ્ય ૮૧૬ )

હીરગુરુએ માગસર વદ સાતમે ગંધારથી પ્રસ્થાન કર્યું . ચાંચોલ – જંબૂસર – વટાદરા – સોજીત્રા – માતર – બારેજા – અમદાવાદ – ઉસ્માનપુર – સોહલા – હાજીપુર – બોરીસાણા – કડી – વિસનગર – મહેસાણા – પાટણ – વડલી – સિદ્ધપુર – સરોતર –  આબુ –  સિરોહી – સાદડી – રાણકપુર – આઉઆ – મેડતા –  ફલોદી – સાંગાનેર – નવલીગામ – ચાટસૂ – હિંડવણી – સિકંદરપુર – બ્યાના – ઇબ્રાહિમાબાદ થઈને જેઠ વદ બારસે ફતેહપુર સિક્રી પહોંચ્યા . સાલ હતી વિ.સં. ૧૬૩૯ . રાજાશાહી સામગ્રીઓ સાથે ભવ્ય સામૈયું થયું . હજારો ભક્તોની ઉપસ્થિતિ હતી .  પ્રવેશના દિવસે સામંત જગન્મલ્લ કચ્છવાહના સ્થિરતા કરી . જેઠ વદ તેરસે હીરગુરુએ  આંબેલનું પચ્ચખાણ લીધું . સવારે સૂરિ ભગવંતના પ્રથમ સત્સંગનો લાભ અબ્દુલ ફઝલને મળ્યો . હીરગુરુ તો રાજા અકબરને જ મળવા માંગતા હતા . પણ જ્યારે હીરગુરુ પધાર્યા છે એવા સમાચાર રાજા અકબરના દરબારમાં અબ્દુલ ફઝલ દ્વારા પહોંચ્યા ત્યારે રાજાએ અબ્દુલ ફઝલને જણાવ્યું કે ‘ હું હમણાં જૈનાચાર્યને મળી શકું એવી સ્થિતિમાં નથી . હું થોડીવાર પછી મળીશ . ત્યાર સુધી તમે જ જૈનાચાર્ય સાથે વાર્તાલાપ કરો . ‘ 

રાજાના આ પ્રત્યુત્તર  પછી અબ્દુલ ફઝલનાં નિવાસસ્થાને  હીરગુરૂ અને અબ્દુલ ફઝલનો તાત્ત્વિક વાર્તાલાપ લાંબા વખત સુધી ચાલ્યો . મધ્યાહ્ન સમય વીતી ગયો . અબ્દુલ ફઝલના નિવાસની પાસે કરણરાજનાં  નિવાસસ્થાને હીરગુરૂએ મર્યાદાનુસારી રીતે આંબેલ સંબંધી ગોચરી વાપરી . એટલામાં રાજા તરફથી સ્વાગતનો સંદેશો આવ્યો . હીરગુરુ હવે રાજાના દરબારમાં પધાર્યા . હાથી ઘોડા ઊંટ પાલખી જેવી વ્યવસ્થાઓ ઉપલબ્ધ હતી તેમ છતાં હીરગુરુ પગપાળે જ પધાર્યા છે તે જાણીને રાજા ગદ્ ગદ થઈ ગયો . એનાં હૃદયમાં અપરિસીમ બહુમાનભાવ જાગ્યો .

રાજાએ હીરગુરુને ચિત્રશાળામાં પધારવા કહ્યું . ચિત્રશાળામાં જમીન પર ગાલીચો બીછાવ્યો હતો . હીરગુરુએ રાજાને કહ્યું કે ગાલીચા પર પગ મૂકીને અમે અંદર ન આવી શકીએ કેમ કે ગાલીચાની નીચે જીવજંતુ હોવાની સંભાવના છે . અમે એમની હિંસાથી બચવા સંકલ્પબદ્ધ છીએ . આ સાંભળીને રાજાએ પોતાના હાથે ગાલીચો ઊંચો કર્યો. નીચે ઘણી કીડીઓ હતી. રાજા જૈનધર્મની સૂક્ષ્મ અહિંસાથી અહોભાવિત થયો. આખો ગાલીચો સેવકોએ હટાવી દીધો . કીડી આદિ જીવજંતુઓની જયણાપૂર્વક સંભાળ લેવામાં આવી. હીરગુરુ ચિત્રશાળામાં પધાર્યા , યોગ્ય આસને બિરાજ્યા . રાજા અને હીરગુરુ વચ્ચે વિશદ ધર્મચર્ચા થઈ . રાજા પ્રભાવિત થયો . હીરગુરુએ જ્યોતિષ અને મંત્રતંત્રના વિષયમાં રસ ના લીધો . રાજાએ પ્રસન્ન થઈને વિશાળ ગ્રંથસંગ્રહ હીરગુરુને આપવાની ભાવના વ્યક્ત કરી . હીરગુરુએ એનો પણ અસ્વીકાર કર્યો. રાજાએ વિશેષ આગ્રહ કર્યો . રાજાનું મન પ્રસન્ન બનેલું રહે તે માટે એ વિશાળ ગ્રંથસંગ્રહ આગરા જૈન સંઘને સોંપવામાં આવ્યો . રાજા આશ્વસ્ત હતો કે આ સંગ્રહના ગ્રંથો હીરગુરુ ઉપયોગમાં લેશે .

એ વરસનું ચોમાસું હીરગુરુ આગરામાં બિરાજમાન રહ્યા . હીરગુરુની પ્રેરણાથી રાજા અકબરે પર્યુષણના દિવસો દરમ્યાન આગરામાં કોઈ જીવહિંસા ન થાય એવા ફરમાન જારી કર્યા . ચોમાસા બાદ હીરગુરુ શૌરિપુરી પધાર્યા . ત્યાંથી આગરા પધાર્યા . અહીં રાજા અકબર તેમ જ અબ્દુલ ફઝલ સાથે વિશેષ વાર્તાલાપ થતો રહ્યો . એક વાર રાજાએ અબ્દુલ ફઝલ સાથે તત્ત્વસંવાદ કરી રહેલા હીરગુરુને કાર્યપૃચ્છા કરી . હીર પટોધર વીર તણો તિહાં બોલીઓ રે , સુણિ હો અકબરશાહ ; ગાજી રે ગાજી રે કોડી એક ન લીજીએ રે . હીર કહિં સુણિ હુમાઉ નંદન તુહ્મ કહું રે , વચન હમારું એહ ; કીજેરે કીજે રે જગ સારે બહુ સુખી રે ( ઢાળ પ૬ : પદ્ય ૧૨૮૬ / ૧૨૮૭ )

હીરગુરુએ રાજાને કહ્યું કે અમને અમારી માટે કશ્શું જોઈતું નથી . તમે જગતના જીવોને સુખ આપો એ જ અમારી ઈચ્છા છે . રાજા કહે : કંઈક તો ફરમાવો . હીરગુરુ એ પર્યુષણાના આઠ દિવસનું અમારિપ્રવર્તનની કરવાની પ્રેરણા આપી . રાજાએ પોતાના તરફથી ચાર દિવસ ઉમેરીને બાર દિવસનું અમારિપ્રવર્તન કરવાનું વચન આપ્યું અને એ મુજબ છ ફરમાન જારી કર્યા . એક ફરમાન ગુજરાત પહોંચ્યું . બીજું ફરમાન માલવ દેશ પહોંચ્યું . ત્રીજું અજમેર પહોંચ્યું . ચોથું દિલ્હી પહોંચ્યું . પાંચમું લાહોર – મુલતાન પહોંચ્યું . છઠ્ઠું પોતાની પાસે રાખ્યું. આ ઘટના પછી રાજાએ હીરગુરુને જગદ્ ગુરુ પદવી આપી . જગત ગુરુ બિરુદ તે દેહ , હીર તણી શોભા વાધેહ ( ઢાળ ૫૯ : પદ્ય ૧૩૪૩ )

હીરગુરુ વિશે અકબર રાજાનો અભિપ્રાય આ હતો : અજા મીન ગઉ પંખી છુડાએ , સારે કી ઉમર વધાઈ હો લાલ ( ઢાળ ૬૧ : પદ્ય ૧૩૮૯ ) હીરગુરુએ કેટલાય ઘેટા – બકરા – માછલાં – ગાય અને પક્ષીઓને મુક્તિ અપાવીને એમનું આયુષ્ય વધારી દીધું છે . ડાબર તળાવનો જળવિસ્તાર બાર ગાઉનો હતો . રાજાની પ્રેરણાથી આ વિશાળ તળાવમાં થનારી જલચર હિંસા પર પાબંદી લાગુ થઈ . હીરગુરુએ રાજા અકબરને જીજીયાવેરો અને મુંડકાવેરો લેવાનું બંધ કરવાની પ્રેરણા આપી . રાજાએ એ પ્રેરણા શિરોધાર્ય ગણી . જીજીયાવેરો એટલે હિંદુપ્રજાના દરેક ઘરમાં જેટલા અબાળ સદસ્ય હોય તે સૌએ ભરવાનો ટેક્સ . આ ટેક્સની રકમ ઘણી મોટી હતી .  શ્રીમંત હિંદુ માટે ટેકસની રકમ અલગ રહેતી . સામાન્ય હિંદુ માટે ટેક્સની રકમ અલગ રહેતી . જેણે ઈસ્લામ ધર્મ સ્વીકાર્યો હોય તેને જીજીયાવેરો ભરવો પડતો નહોતો . એક ઉલ્લેખ એવો મળે છે હિંદુનાં ઘરમાં ખાવાપીવાનો જે ખર્ચો હોય તેમાં હિંદુ પોતાના જે પૈસા વાપરે તે ભલે વાપરે . પણ બાકીના જે પૈસા હિંદુ પાસે બચે તે જીજીયાવેરા પેઠે રાજ્યતંત્રને આપી દેવાના . જે હિંદુએ મુસ્લિમ ધર્મ સ્વીકાર્યો નથી તેમને સજારૂપે આ પૈસા ભરવા પડતા એવું કહી શકાય . મુંડકાવેરો એટલે યાત્રા કરવા નીકળેલા દરેક હિંદુ યાત્રાળુ પાસેથી લેવામાં આવતી જકાત . મુસ્લિમધર્મીઓને એમના તીર્થની યાત્રા માટે મુંડકાવેરો ભરવો પડતો નહોતો .

જીજીયાવેરાથી અને મુંડકાવેરાથી રાજ્યતંત્રને કરોડો રૂપિયાની આવક થતી હતી . રાજાએ  તેની ચિંતા કર્યા વિના આ વેરા રદ કરી દીધા હતા . હીર કહે તુહ્મ ભલા સુજાણ , છોડો પુંછી જજીયા દાણ . અકર અન્યાય તીરથ મુંડ્યકું , તે કિમ હોઈ પાતશા થકું . કહે પાતશા છોડ્યા સબ્બ ( ઢાળ ૬૧ : પદ્ય ૧૩૯૬ ) 

ત્રણ વરસ રોકાયા બાદ ગુજરાત તરફ વિહાર કરવાની વાત જ્યારે હીરગુરુએ કરી ત્યારે રાજાએ  જણાવ્યું કે હવેથી હું હરણ – બાજ – ચિત્તા – વાઘનો શિકાર કરીશ નહીં . વરસમાં છ મહિના માંસાહારનો પરિહાર કરીશ . ત્રણ અઠ્ઠાઈ , વર્ષગાંઠ અને સંક્રાંતિના દિવસે જીવહત્યા કરીશ નહીં.   હીરગુરુએ આગરાથી વિહાર કરી લીધો .

પણ રાજાની ઈચ્છાથી હીરગુરુના પ્રતિનિધિ તરીકે શાંતિચંદ્ર ઉપાધ્યાય આગરા રોકાયા . એેમની વાણીથી પ્રેરિત થઈને રાજાએ છ માસનું અમારિપ્રવર્તન કર્યું. લાહોરમાં આનો સત્તાવાર ઢંઢેરો પીટવામાં આવ્યો હતો . રાજાએ અને ઉપાધ્યાયજીએ આ અમારિપ્રવર્તનનો સંપૂર્ણ યશ હીરગુરુને જ આપ્યો . 

હીરગુરુને ખંભાતમાં સુલતાન હબીબુદ્દીને પરેશાન કર્યા . એની ફરિયાદ રાજા અકબરને પહોંચી . રાજાએ સુલતાનને કડક સજા કરવાનું ફરમાન મોકલ્યું . ડરીને સુલતાને હીરગુરુની ઘણી આગતા સ્વાગતા કરી . હીરગુરુએ મનમાં નારાજગી રાખી નહોતી તે જોઈને હબીબ  પ્રસન્ન થયો . એણે કાર્યપૃચ્છા કરી .  હીરગુરુએ એના દ્વારા બંદીમોચન અને અમારિપ્રવર્તન કરાવ્યું .

હીરગુરુના પ્રતિનિધિ તરીકે ભાનુ ચંદ્ર ઉપાધ્યાયજી અકબર રાજાની સાથે હતા . ઉપાધ્યાયજીની પ્રેરણાથી રાજા અકબરે શત્રુંજય મહાતીર્થનું અધિકાર પત્ર લખી આપ્યું . બોલ્યો પાતશા ધરી આણંદ , તુહ્મ માંગો જો દેઉં ભાણચંદ . માગી લીધો શેત્રુંજગિરિ  સાર , ફરમાન કર્યા તેણી વાર ( ઢાળ ૭૬ : પદ્ય ૧૮૫૦ )  હીરગુરુના પ્રતિનિધિ તરીકે હવે શ્રી સેનસૂરીશ્વરજી મહારાજા લાહોર પધાર્યા . એમના થકી પણ જીવદયાની ઘણીય પ્રવૃત્તિઓ થઈ . 

હીરગુરુએ પાટણથી સિદ્ધગિરિ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું . લાહોર આગ્રા મુલતાન કાશ્મીર ખુરસાન બંગાળ કાબુલ ભોટ લાટ ભંભેર ચોડ મેવાડ સુધી સંદેશા પસર્યા . અમદાવાદમાં શેખ ફરીદને ધર્મ સમજાવી અમારિપ્રવર્તન કરાવ્યું . ( ઢાળ ૮૩ : પદ્ય ૨૦૬૯ ) ચૈત્રી પૂનમના દિવસે હીરગુરુએ સિદ્ધગિરિરાજની યાત્રા કરી . મલ્યા સાધુ તિહાં એક હજાર , હીરવિજયસૂરિનો પરિવાર ( ઢાળ ૮૪ : પદ્ય ૨૧૬૧ ) સાથે ૭૨ મોટા સંઘો અને અન્ય નાના સંઘો હતા જેમાં જેસલમેર વિસનગર સિદ્ધપુર  મહેસાણા ઈડર અહીમનગર સાવલી કપડવંજ માતર સોજીત્રા નડિયાદ વડનગર ડાભલા કડા મહેમદાબાદ બારેજા વડોદરા આમોદ શિનોર જંબુસર કેરવાડા ગંધાર સુરત ભરૂચ રાંદેર ઉના દીવ ગોગા નવા નગર માંગરોળ વેરાવળ દેવગીરી વિજાપુર વૈરાગ નંદરબાર શીરોહી નડુલાઈ રાધનપુર વડલી કુણઘેર પ્રાંતિજ મહીજ પેથાપુર બોરસદ કડી ધોળકા ધંધુકા વિરમગામ નવાનગર જુનાગઢ કાલાવડ અને અન્ય નામો મુખ્ય હતાં . અહીં ખંભાત અને દીવ સંઘે ચોમાસાની વિનંતી કરી . દીવ સંઘે હીરગુરુને કહ્યું કે આપે પાટણમાં આઠ ચોમાસાં કર્યાં , ખંભાતમાં સાત ચોમાસાં કર્યાં , અમદાવાદમાં છ ચોમાસાં કર્યાં , સિરોહીમાં અને સાંચોરમાં બે બે ચોમાસાં કર્યાં . ફત્તેહપુર , કુણઘેર , મહેસાણા , સોજિત્રા , બોરસદ , આમોદ , ગંધાર અને રાધનપુરમાં એક એક ચોમાસું કર્યું છે પરંતુ ઉનામાં ચોમાસું કર્યું નથી . આ વખતે ઉનાને લાભ મળવો જોઈએ . 

ઉના સંઘની વિનંતીનો સ્વીકાર થયો . હીરગુરુ પાલીતાણા શેત્રુંજી નદી દાઠા મહુઆ દેલવાડા અજારા થઈને ઉના પધાર્યા . ચોમાસું યાદગાર રીતે સંપન્ન થયું .  આરોગ્ય પ્રતિકૂળ બન્યું . વિહારના સમયે સંઘે હીરગુરુને આરોગ્ય ઉપચાર માટે ઉના રહેવાની જ વિનંતી કરી . હીરગુરુ રોકાયા . બીજું ચોમાસું શરૂ થયું. પર્યુષણમાં  કલ્પસૂત્રનું વ્યાખ્યાન વાંચ્યું. ભાદરવા સુદ ૧૦ ની મધ્યરાત્રિએ આરોગ્ય ગંભીર થયું . નિર્યામણા અને ક્ષમાયાચના કરી .  પદ્માસને બિરાજ્યા . હાથમાં માળા રાખી ગણવા લાગ્યા . ચાર માળા પૂરી ગણાઈ . પાંચમી માળા ગણતાં ગણતાં હાથમાંથી પડી ગઈ . આ રીતે હી૨ગુરુ સાત પહોરનું અનશન સાધી સમાધિપૂર્વક કાળધર્મ પામ્યા . દિવસ હતો ભાદરવા સુદ ૧૧ વિ. સં. ૧૬પર ગુરુવાર .

અગ્નિસંસ્કાર જે વાડીમાં થયા ત્યાં વાંઝણા આમ્રવૃક્ષો પર ઢગલાબંધ કેરીઓ ઉગી આવી , રાતે દેવતાઈ આડંબર જોવા મળ્યો . અગ્નિસંસ્કારના દિવસે ઉનાના સમગ્ર દરિયાકાંઠે અમારિપ્રવર્તન જાહેર થયું . ભારતનાં વિવિધ રાજ્યોમાં શોકસંદેશ પસર્યા અને અમારિ પટહ વાગ્યા .  ગુરુભક્તોએ અગ્નિસંસ્કારની ભૂમિ પર સ્તૂપની રચના કરી . જગદ્ ગુરુ શ્રી હીરસૂરીશ્વરજી મહારાજાની પાટે સવાઈ હીરલા તરીકે પ્રસિદ્ધ એવા શ્રીસેનસૂરીશ્વરજી મહારાજા બિરાજમાન થયા . 

( કવિ ઋષભદાસે આ રાસમાં ૧૧૦ ઢાળ અને ૩૧૩૪ પદ્ય લખ્યાં છે . એમાં ઘણાઘણા પ્રસંગો છે જે આ કથાસારમાં સમાવેશ પામ્યા નથી . રાસ સંપાદક : પૂજ્યપાદ આચાર્ય ભગવંત શ્રી હેમચંદ્ર સૂરીશ્વરજી મહારાજા )

પરમાત્મા જીવંત અવસ્થાએ સમવસરણમાં બિરાજમાન હોય ત્યારે પ્રભુની સાથે બે જ્ઞાન જોડાયેલા હોય છે . પ્રભુની ભીતરમાં પ્રગટેલું જ્ઞાન તે કેવળજ્ઞાન અને પ્રભુની વાણી થકી પ્રકટી રહેલું જ્ઞાન તે શ્રુતજ્ઞાન . પ્રભુ મોક્ષમાં ગયા તો પોતાનું કેવળજ્ઞાન સાથે લઈને ગયા પરંતુ શ્રુતજ્ઞાન આપણને સોંપીને ગયા . 
શ્રુતજ્ઞાનના ત્રણ સમયખંડ બને છે . શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનના મોક્ષગમન પછીના ૯૮૦ વરસનો સમયખંડ આ પ્રથમ સમયખંડ છે . પ્રથમ સમય ખંડમાં કેવળ મૌખિક સ્વાધ્યાય થતો હતો .  પુસ્તકમાં જોઈને વાંચવાનો કે શીખવાનો વ્યવહાર શ્રમણસંઘમાં હતો નહીં . જે પણ અભ્યાસ થતો તે કેવળ સાંભળીને થતો .  જોકે , આ સમયખંડના અંતે તાડપત્ર ઉપર ગ્રંથો લખવાનું શરૂ થયું . તે પછીના ૧૪૦૦ વર્ષનો સમયખંડ આ બીજો સમયખંડ છે . . બીજા સમયખંડમાં હસ્તલિખિત ગ્રંથો હતા અને એમના જ આધારે જ્ઞાન ઉપાર્જન થતું હતું .   આ પછીના ૨૦૦ વર્ષનો સમયખંડ આ ત્રીજો સમયખંડ છે . આ સમયખંડમાં પુસ્તકો મુદ્રિત રૂપે મળવા લાગ્યા . મુદ્રિત પુસ્તકોમાં કોઈપણ એક પુસ્તકની ૧૦૦૦ નકલ કે ૧૦.૦૦૦ નકલ બની શકે . આવી સુવિધા હસ્તલિખિત પુસ્તકોમાં સંભવિત નથી . 

ત્રણ સમયખંડના આધારે વિચારીએ તો શ્રુતના ત્રણ સ્વરૂપ બને છે . એક મૌખિક શ્રુત . બે હસ્તલિખિત શ્રુત .  ત્રણ મુદ્રિત શ્રુત . આ ત્રણેય પ્રકારનાં શ્રુતથી મનમાં જે શ્રદ્ધા પ્રકટે છે , શુભ ભાવો પ્રગટે છે તે ભાવશ્રુતની ભૂમિકા ધારણ કરે છે . પર્યુષણ દરમિયાન ૧૧ કર્તવ્યોની વાત થાય છે એમાં શ્રુતભક્તિની વાત આવે છે . આપણે શ્રુતભક્તિના જુદા જુદા મુદ્દા ધ્યાનમાં લેવા જોઈએ . 

૧ . જ્ઞાનભંડારની સેવા કરવી જોઈએ . કબાટ સાજાનરવા  હોય . પુસ્તકો ફાટેલાતૂટેલા ન હોય . કવર ચડેલા હોય , નામ – નંબર અને સ્ટીકર સરસ રીતે લાગેલા હોય . લિસ્ટ તૈયાર હોય . આ દરેકની દેખરેખ રાખવાની હોય . જ્ઞાનભંડારની શ્રદ્ધાપૂર્વકસેવા કરવાથી જ્ઞાનાવરણનો ઉત્કૃષ્ટ ક્ષયોપશમ પ્રગટે છે . 
૨ . આપણે જે રીતે પ્રભુમૂર્તિની પૂજા કરીએ છીએ તે રીતે  ગ્રંથની પણ પૂજા કરી શકીએ છીએ . ગ્રંથની પૂજામાં શું શું કરી શકાય ? ગ્રંથની શણગાર પૂજા , અષ્ટપ્રકારી પૂજા , અલંકાર પૂજા , વિશિષ્ટ વાસક્ષેપપૂજા . જે રીતે પ્રભુને ભાવપૂર્વક ખૂબ ખૂબ પૂજીએ એ રીતે ગ્રંથને મર્યાદાપૂર્વક ખૂબખૂબ પૂજીએ . સૂત્રોના ચડાવા બોલીએ . 
૩ . આપણાં શાસ્ત્રોનો ઈતિહાસ સાંભળવો જોઈએ , વાંચવો જોઈએ અને યાદ રાખવો જોઈએ . આગમ સાહિત્ય , આગમિક વૃત્તિ સાહિત્ય , આગમેતર સાહિત્ય , આગમેતર વૃત્તિ સાહિત્ય . કઈ શતાબ્દીમાં કયો ગ્રંથ લખાયો ? આ બધું જાણવું જોઈએ . જે પ્રજા પોતાના ઇતિહાસને યાદ નથી રાખતી એ પ્રજાનું પતન થાય છે . જે પ્રજા પોતાના ઇતિહાસને ગૌરવપૂર્વક યાદ રાખે છે એ પ્રજાની ઉન્નતિ થાય છે . 
૪ . આપણે ત્યાં ગાથાઓ અને સૂત્રો કંઠસ્થ કરવાની પરંપરા છે . જે ગાથાઓ અને જે સૂત્રો કંઠસ્થ હોય છે એને લાંબું આયુષ્ય પ્રાપ્ત થાય છે . જે વ્યક્તિ ગાથા કે સૂત્રને કંઠસ્થ કરવાની કોશિશ કરે છે તેને શ્રુતને આત્મસાત્ કરવાનું વિશિષ્ટ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે . આ પુણ્યના પ્રભાવે આવતા ભવમાં ફરીથી સમ્યક્  શ્રુતની પ્રાપ્તિ થાય છે . આપણી ઉંમર કોઈ પણ હોય , રોજ નવી ગાથા કરવાની કોશિશ ચાલુ જ રાખવી જોઈએ . આપણને કેટલી ગાથા ચડે છે એ અગત્યનું નથી . આપણે ગાથા કંઠસ્થ કરવાની કોશિશ કરીએ છીએ એ ઘણું જ અગત્યનું છે . 
૫ . શ્રુતનો અર્થ છે શાસ્ત્ર . શાસ્ત્રનું શ્રવણ કરે એને શ્રાવક કહેવાય છે . દર વર્ષે બે ત્રણ પાંચ કે એનાથી વધુ શાસ્ત્રોનું શ્રવણ ગુરુના મુખે કરવું જોઈએ . વાચના લેવી જોઈએ .  વાચનામાં જે સાંભળ્યું એની નોંધ નોટબુકમાં કરવી જોઈએ .  વ્યાખ્યાન સાંભળવું એ અગત્યનું છે પરંતુ શાસ્ત્રો સાંભળવા એ વધારે અગત્યનું છે . શાસ્ત્રની પૂજા કરતા હોઈએ અને શાસ્ત્રને , મૂળશાસ્ત્રને સાંભળતા ન હોઈએ તો એ પૂજાનો અર્થ શું રહે ? શાસ્ત્ર સાંભળવા જોઈએ . 
૬ . એક જીવનમાં બધા જ શાસ્ત્રો સાંભળી શકશું એ સંભવિત નથી . ઘણાં શાસ્ત્રો એવાં હશે જેમનું શ્રવણ‌‌ રહી જશે . કરવાનું શું ? ઘણાંબધાં શાસ્ત્રનાં નામ જાણવા જોઈએ અને તે તે શાસ્ત્રમાં કયો વિષય છે એ વિષયને જાણી લેવો જોઈએ . જેમ કે સમરાદિત્યકથામાં ક્રોધ ન કરવાનો ઉપદેશ છે , ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિતમાં ચોવીશ તીર્થંકરની કથા છે .  આ રીતે દરેક ગ્રંથમાં કયો વિષય છે એની જાણકારી મેળવવી જોઈએ . 
૭ . જ્યાં મૌખિક શ્રુતની આરાધના થાય છે તેવી પાઠશાળામાં આર્થિક સહયોગ આપવો જોઈએ . જ્યાં હસ્તલિખિત શ્રુતની આરાધના થાય છે એટલે કે તાડપત્ર અથવા ટકાઉ કાગળ પર શ્રુતલેખનની પ્રવૃત્તિ ચાલે છે એવી સંસ્થામાં આર્થિક સહયોગ આપવો જોઈએ . વર્તમાન સમયમાં મુદ્રિત થતું પ્રાચીન અને અર્વાચીન સાહિત્ય જ્યાંથી પ્રકાશિત થતું હોય ત્યાં આર્થિક સહયોગ આપવો જોઈએ . 
૮ . આપણા શાસ્ત્રોની પ્રાચીન ભાષા છે સંસ્કૃત ભાષા અને પ્રાકૃત ભાષા . આ ભાષાઓ શીખવી જોઈએ . આ ભાષામાં વાંચન કરી શકીએ એવું પ્રશિક્ષણ મેળવવું જોઈએ . 
૯ . આપણે જ્યાં રહેતા હોઈએ ત્યાં ધર્મશાસ્ત્રના જે સર્વશ્રેષ્ઠ જ્ઞાની ગુરુ ભગવંત હોય એમને ખૂબબધો આદર આપવો જોઈએ . એમની માટે અહોભાવ રાખવો જોઈએ . એમની ભક્તિ કરવી જોઈએ . એમના મનમાં પ્રસન્નતા જાગે એવી રીતે એમની સેવા કરવી જોઈએ . વિશિષ્ટ જ્ઞાનસંપન્ન ગુરુ ભગવંતની  ભક્તિથી આપણને અવશ્ય વિશિષ્ટ જ્ઞાન  પ્રાપ્ત થાય છે . 
૧૦ . વર્તમાન સમયમાં જે ઉત્તમ સાત્વિક પુસ્તકો પ્રકાશિત થાય છે એને ખરીદવા જોઈએ . ઘરે રાખવા જોઈએ અને યોગ્ય લોકો સુધી સારાં પુસ્તકો પહોંચાડવા જોઈએ . આપણે પુસ્તકો ખરીદશું નહીં તો એ પુસ્તકોમાં જે જ્ઞાન છે એનાથી વંચિત રહી જઈશું . આપણે પુસ્તક બીજાને આપીશું નહીં તો કદાચ એ પણ પુસ્તકમાં રહેલાં જ્ઞાનથી વંચિત રહી જશે . પુસ્તક ખરીદવા જોઈએ , ઘરે રાખવા જોઈએ અને યોગ્ય લોકોના હાથમાં મૂકવા જોઈએ . 
૧૧ . આપણે ગુરુવંદન , ચૈત્યવંદન , પ્રતિક્રમણ , સ્નાત્રપૂજા આદિ ક્રિયાઓમાં – જે જે સૂત્રો બોલીએ છીએ , સ્તવન- -સજ્ઝાય-થોય બોલીએ છીએ એની રચના કોઈ ને કોઈ ગુરુ ભગવંતે કરી છે . આવશ્યક ક્રિયાના સૂત્રોની રચના ગણધર ભગવંતોએ કરી , અન્ય સૂત્રોની રચના ચોક્કસ ગુરુ ભગવંતોએ કરી . સૂત્રોના રચનાકાર ગુરુ ભગવંતોનો આપણી પર અનહદ ઉપકાર છે . આપણે તે દરેક ગુરુ ભગવંતોને વંદન કરીએ , અહોભાવપૂર્વક યાદ કરીએ એ આપણું કર્તવ્ય છે . 
શ્રુતિભક્તિનાં કાર્યમાં કાયમ જોડાયેલા રહેવાનું છે : સંકલ્પ પાકો રાખજો . 

( પર્યુષણ તૃતીય દિન પ્રવચન : ૨૦૨૪ )

૧૧ સપ્ટેમ્બર , ૨૦૦૧નો દિવસ . અમેરિકાના ન્યૂયોર્કમાં વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની ગગનચુંબી ઈમારતો પર તદ્દન અપ્રત્યાશિત હુમલો થયો . પેટ્રોલથી ઠાંસોઠાંસ ભરેલા વિમાન ટ્રેડ સેન્ટરને ટકરાયા . અકલ્પનીય તબાહી મચી . ૩૦૦૦ લોકોની મોત થઈ . ૬૦૦૦થી વધુ લોકો ઘાયલ થયા . અમેરિકામાં અને સમગ્ર વિશ્વમાં હાહાકાર ફેલાઈ ગયો . આ ઘટના પછી અમેરિકાના સમાજચિંતક વિદ્વાનોની એક બેઠક મળી . આ બેઠકમાં જે વિચારો ચાલ્યા એનો સારાંશ કંઈક કામ મુજબ છે : અલગ અલગ દેશો અને સંસ્કૃતિઓ એકબીજા સાથે લડે અને એકબીજાને નુકસાન કરે આ પદ્ધતિ હજારો વર્ષોથી ચાલી આવે છે . લડે છે બે દેશ , લડે છે બે પરંપરા , લડે છે બે સંસ્કૃતિ પણ એનું કડવું પરિણામ સમગ્ર માનવસમાજ ભોગવે છે . માનવસમાજને ચિરકાલીન નુકસાનથી બચાવવો હશે તો અરસપરસ લડવાની વૃત્તિ ઓછી થાય એવા વિચારોનો પ્રસાર કરવો પડશે . હવે , વિચારવસ્તુની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો ક્ષમાપનામાં સંક્લેશનિવારણની શક્તિ ઘણી મોટી છે .

આ વિચારને આધારસૂત્ર બનાવીને The society of forgiveness જેવા કોઈ નામનું સંગઠન બન્યું . વિશ્વના દરેક ધર્મમાં ક્ષમાપના વિશે શું શું લખવામાં આવે છે , શું શું સમજાવવામાં આવે છે , શું શું કરવામાં આવે છે , શું શું કહેવામાં આવે છે એનો અભ્યાસ કરવા માટે એક ટીમ બનાવવામાં આવી . આ ટીમ વિશ્વના દરેક દેશોમાં ફરી . આ ટીમ ભારતમાં પણ આવી . ભારતમાં વૈદિક ધર્મ , બૌદ્ધ ધર્મ ઈસ્લામિક ધર્મ , શીખ ધર્મ , પારસી ધર્મ અને જૈન ધર્મ – ક્ષમાપના વિશે શું કહે છે એનો આ ટીમે અભ્યાસ કર્યો . જૈન ધર્મમાં ક્ષમાપના વિશે જે અવધારણા રજૂ કરવામાં આવી છે એનાથી આ ટીમ ઘણી જ પ્રભાવિત થઈ છે . એમને ગમેલી અવધારણા શું છે ? જાણીએ .

દરેક માણસ અન્ય વ્યક્તિ માટે મનમાં દ્વેષ બનાવે છે ત્યારે એની પાસે એક બહાનું હોય છે કે સામા માણસે આવો અયોગ્ય વહેવાર કર્યો એને કારણે મેં મનમાં દ્વેષ બનાવ્યો છે . મારાં મનમાં દ્વેષ બને છે એનું કારણ સામા માણસનો વ્યવહાર છે આવું દરેક વખતે લાગતું હોય છે . આ વાત એવી રીતે ગોઠવાઈ જાય છે કે સામા માણસે અયોગ્ય વ્યવહાર કર્યો છે એટલે મને દ્વેષ કરવાની છૂટ મળી ગઈ છે . એ માણસ ભૂલ કરત જ નહીં તો મારાં મનમાં દ્વેષ બનત જ નહીં . પહેલી નજરે આ વાત સાચી લાગે છે પણ હકીકત એ છે કે આ વાતમાં ભ્રમણા વધુ છે . હું દ્વેષ શું કામ કરું છું એનાં કારણો આપણી પાસે સેંકડો હશે . પણ એ કારણો દ્વેષ વધારવામાં જ મદદગાર થાય છે . એ કારણો દ્વેષને ઓછો કરવામાં ઉપયોગી થતા નથી .

દ્વેષને ઓછો કરવામાં ઉપયોગી બને એવો વિચાર કંઈક જુદો છે . હું અત્યારે મારાં મનમાં દ્વેષ જીવતો રાખીને બેઠો છું . એ દ્વેષને કારણે ભવિષ્યમાં શું પરિણામ આવશે એનો વિચાર મારે કરવો જ જોઈએ . બે દેશ એકબીજાની માટે દ્વેષ રાખીને ચાલશે એનું પરિણામ છેવટે યુદ્ધમાં આવશે અને યુદ્ધનું પરિણામ છે પ્રજાની પાયમાલી . બે સંસ્કૃતિ એકબીજાના વિરોધમાં કટ્ટર ભાવે ઊભી હશે એનું પરિણામ છેવટે લાંબા સંઘર્ષમાં આવશે . બે વ્યક્તિ એકબીજાના વિરોધમાં વિચાર કરતી હશે એનું પરિણામ છેવટે લડાઈમાં જ આવશે . દ્વેષનું કારણ સામા પક્ષનો વહેવાર છે આ મુદ્દે ઘણી લાંબી ચર્ચા ચાલે છે એને કારણે દ્વેષમાંથી નીપજેલી લડાઈ પણ ઘણી લાંબી ચાલે છે . દ્વેષ કરનારો માણસ ખુદ પણ અશાંત રહે છે . દ્વેષ કરનારો માણસ અન્યને પણ અશાંત બનાવે છે . દ્વેષ કરનારો માણસ વાતાવરણમાં અને સમાજમાં પણ અશાંતિના વમળો ફેલાવે છે . અશાંત માનસિકતા અને અશાંત પરિસ્થિતિને સુધારવી હોય તો કામ એક જ જગ્યાએ કરવું પડે . અરસપરસનો દ્વેષ ઓછો થાય એવો માનસિક પુરુષાર્થ સ્વયં કરવો અને એવો માનસિક પુરુષાર્થ સૌ કરે એવો માહોલ રચવો .

ક્ષમાપનાનો સિદ્ધાંત કહે છે કે પરસ્પર જે સંઘર્ષ ચાલે છે , લડાઈ ચાલે છે એનું લાંબા ગાળે પરિણામ શું આવશે એનો વિચાર કરવાનું શરૂ કરો . દ્વેષ કરવાનાં કારણો ગમે તેટલા મજબૂત હોય પરંતુ તમે દ્વેષ કર્યો હોય એનું પરિણામ ક્યારે પણ સારું આવતું નથી . દ્વેષ એટલે કોઈની ઉપર ગુસ્સો કરવો . દ્વેષ એટલે કોઈની ઉપર હુમલો કરવો . દ્વેષ એટલે કોઈની માટે ખરાબ બોલવું . દ્વેષ એટલે કોઈની સાથે સ્પર્ધામાં ઉતરવું . દ્વેષ એટલે કોઈની ઈર્ષ્યા કરવી . દ્વેષ એટલે કોઈની વિરૂદ્ધમાં કાવતરાં‌ રચવા . દ્વેષ એટલે કોઈની માટે નારાજ રહેવું . દ્વેષ એટલે કોઈને નુકશાન કરવું કે નુકશાન કરવા માટે વિચારવું . દ્વેષની માનસિકતા હજારો છે પણ દરેક માનસિકતા નેગેટિવ છે .

દ્વેષનું પહેલું ખરાબ પરિણામ એ છે કે દ્વેષ તમારી માનસિક પ્રસન્નતાને ધક્કો પહોંચાડે છે . જેનાં મનમાં દ્વેષ તીવ્ર હશે એનાં મનમાં જો આનંદ બને તો એ આનંદ ખોખલો હશે . જેનાં મનમાં દ્વેષ નહીં હોય કે દ્વેષ ઓછો હશે એની પ્રસન્નતા શક્તિશાળી હશે , એનો આનંદ નક્કર હશે . દ્વેષ માનસિક શાંતિને ખાઈ જાય છે , યાદ રાખજો .

દ્વેષના આવેશમાં આપણે અન્યને હેરાન કરવા લાગીએ છીએ . એ આપણને પહેલાં હેરાન કરે છે કે આપણે એને પહેલાં હેરાન કરીએ છીએ એ નક્કી કરવાનું મુશ્કેલ થઈ જાય છે . બંને એકબીજાને હેરાન કરે છે . બંને એકબીજાને ગાળો આપે છે . બંને એકબીજાને બદનામ કરે છે . બંને એકબીજાનો વિરોધ કરે છે . બંને એકબીજાને મુશ્કેલીમાં મૂકે છે . બંને એકબીજાના સુખને છીનવે છે . બંને એકબીજાને દુઃખમાં ડૂબાડે છે . આ પરિસ્થિતિ દ્વેષને કારણે આવે છે . દ્વેષનું બીજું ખરાબ પરિણામ એ છે કે આપણો દ્વેષ અન્યની માનસિક પ્રસન્નતાને ધક્કો પહોંચાડવા ચાહે છે , કોઈની પ્રસન્નતાનો નાશ કરવાની ભૂખ આપણા મનમાં સતત બનેલી રહે છે . આ સાત્ત્વિક મનોવૃત્તિ ના જ કહેવાય .

દ્વેષનાં ઝનૂનમાં આવેલો માણસ થોડા દિવસ‌ કે થોડા મહિના પૂરતો જ અશાંત રહે છે એવું નથી . એ વર્ષો સુધી દ્વેષની આગમાં સળગ્યા કરે છે . જૈન ગ્રંથકારો જણાવે છે કે દ્વેષ જો એક વર્ષથી વધારે ચાલે છે તો એવા દ્વેષવાળો જીવ , મરીને નરકમાં જ જાય છે . એક વર્ષથી વધારે ચાલેલો દ્વેષ , જીવનભરના ધર્મને નિષ્ફળ બનાવી દે છે . દ્વેષનું આ ત્રીજું ખરાબ પરિણામ છે . જીવનભર બાળે છે દ્વેષ . મર્યા પછી પણ બાળતો રહે છે દ્વેષ .

પ્રશ્ન એ છે કે ક્ષમાપનામાં દ્વેષ ઘટાડવાની પ્રક્રિયા કેવી રીતે થાય છે . જવાબ એ છે કે દ્વેષ ઘટાડવાની પ્રક્રિયામાં પાંચ ચરણ હોય છે .

પહેલાં ચરણમાં આપણે પોતાની જાતને સૂચના આપીએ છીએ કે દ્વેષની માનસિકતા મારા આત્મા માટે નુકસાનકારી છે . મારે દ્વેષના તીવ્ર સંસ્કારો ખતમ કરવા છે . અન્યથા મારે ઘોર દુર્ગતિમાં જવું પડશે .

બીજાં ચરણમાં આપણે વર્તમાન પરિસ્થિતિથી સાવધાન બનીએ છીએ . સામા માણસનાં કારણે મારાં મનમાં અત્યારે જે જે દ્વેષની ધારાઓ ચાલી રહી છે એ દરેક ધારાને મારે કમજોર પાડવી છે એવો સંકલ્પ કરવાનો છે .

ત્રીજાં ચરણમાં આપણે સામી વ્યક્તિનાં મનમાં ચાલી રહેલા દ્વેષની ધારાને કમજોર પાડવાનો સંકલ્પ કરીએ છીએ . જો સામો માણસ મારાં વચનો કે મારા વહેવારને કારણે મારી માટે દ્વેષ રાખે છે તો એ મારા મનમાં દ્વેષ જગાડી પણ શકે છે . જો સામા માણસનાં મનમાં મારા થકી નીપજેલો દ્વેષ જીવતો ના બચે તો એ મને પણ દ્વેષમાં ફસાવી નહીં શકે .

ચોથા ચરણમાં આપણે સામી વ્યક્તિને મળીને એની સમક્ષ ક્ષમાયાચના કરીએ છીએ .

પાંચમા ચરણમાં આપણે સામી વ્યક્તિ સમક્ષ ભવિષ્યમાં ક્યારેય દુઃખદાયક વાણી કે દ્વેષકારક વચનો ન બોલવાનો સંકલ્પ કરીએ છીએ , દુઃખદાયક વહેવાર કે દ્વેષકારક વર્તન ન કરવાનો સંકલ્પ કરીએ છીએ .

આ રીતે પાંચ ચરણમાં જે દ્વેષને કમજોર પાડવાનો પ્રયત્ન કરે છે તે ક્ષમાયાચના સમ્યગ્ રીતે કરી શકે . The society of forgiveness જેવા સંગઠન માને છે કે ભવિષ્યમાં સમગ્ર માનવસમાજને સંઘર્ષમુક્ત રાખવો હશે તો ક્ષમાપનાનો સિદ્ધાંત અમલીકરણમાં લાવવો પડશે .

( પર્યુષણ દ્વિતીય દિન પ્રવચન : ૨૦૨૪ )

પર્યુષણના પહેલા દિવસે અમારિ પ્રવર્તનની વાતમાં શ્રી હીર સૂરીશ્વરજી મહારાજાને અવશ્ય યાદ કરવામાં આવે છે . એમને યાદ ન કરીએ તો પર્યુષણનો પહેલો દિવસ અધૂરો લાગે અને અમારિપ્રવર્તનની વાત પણ અધૂરી લાગે . સૂરિ ભગવંતેરાજા અકબરને અહિંસાધર્મ સાથે જોડ્યો એની કથા પ્રચલિત છે . વિક્રમ સંવત્ સોળસો બાવનમાં ભાદરવા સુદ અગિયારસે તેમના કાળધર્મની ઘટના બની . તે પછી એમના અગ્નિસંસ્કાર સંપન્ન થયા . કવિવર શ્રી ઋષભદાસજી વિરચિત શ્રી હીરવિજયસૂરિજી રાસમાં વાંચવા મળે છે કે જે દિવસે એમનો અગ્નિસંસ્કાર થયો તે દિવસે ઊનાના દરિયાકિનારે અમારિપ્રવર્તન થયું હતું . આજે ઊના તાલુકામાં ૨૦૦થી વધારે ગામની ગણતરી થાય છે એમાં નવા બંદર ગામ ઊનાથી ૫૦ કિલોમીટર દૂર છે . ત્યાંનો દરિયો ઊના તાલુકા સાથે જોડાયેલો ગણાય છે . આ આખા દરિયાકિનારે કોઈ માછીમાર જાળી , નાવડા કે તરાપા લઈને ના ઉતરે એવું ફરમાન જારી થયું હતું . આ ગજબનાક વાત છે . અમારી પલાવી રે આખે કાંઠડે , નહીં સાગરમાહી જાલ રે – આ મુજબ શબ્દો છે . ( ઢાળ ૯૫ : પદ્ય ક્રમાંક ૨૪૭૩ ) . આખા દરિયાકાંઠે જળચર જીવોને અભયદાન મળ્યું . એ દૃશ્ય કેવું હશે ? રોજરોજ કેટલા દરિયાખેડૂઓ દરિયામાં ઉતરતા હશે ? પરંતુ અગ્નિસંસ્કારના દિવસે તો બધા જ નાવડા , તરાપા , મછવા કિનારે પડેલા રહ્યા હશે . એક દિવસમાં લાખો જળચરોને અભયદાન મળ્યું હશે . માછલા , કાચબા , દેડકા , કરચલા , સર્પ અને અન્ય જળચર જીવો . આ જીવોને ચોવીશ ચોવીશ કલાક સુધી કોઈ અડ્યું નહીં હોય . મુસ્લિમોનું રાજ હતું . એ લોકોને હિંદુઓનાં મંદિર કે જૈનોનાં મંદિરમાં શો રસ હોય ? એ લોકો પોતાની જ અપેક્ષિત ભોજનસામગ્રીથી વંચિત રહે એવો જનાદેશ જારી થયો હતો . જે લોકોને અને જે પ્રજાને આ એકદિવસીય અમારિ પ્રવર્તનનું પાલન કરવું પડ્યું હશે એમની જનસંખ્યા મોટી જ હશે . એમને પણ શ્રી હીરસૂરીશ્વરજી મહારાજા માટે કોઈ અહોભાવ થયો જ હશે . દરિયાઇ અમારિ પ્રવર્તનનાં ફરમાન જેમણે જારી કર્યા હશે એ રાજકીય હોદ્દેદારોને શ્રી હીરસૂરીશ્વરજી મહારાજા માટે અનુરાગ હશે જ હશે . સમગ્ર ભારતમાં આ દરિયાઈ અમારિ પ્રવર્તનના સમાચાર ફેલાયા જ હશે . ભારતભરના સંઘોએ આ દરિયાઈ અમારિ પ્રવર્તનના સમાચાર સાંભળીને કેવો અહોભાવ અનુભવ્યો હશે .

આ દિવસથી પૂર્વે શ્રીહીરસૂરીશ્વરજી મહારાજાની પ્રેરણાથી અમારિ પ્રવર્તન ઘણાં થયાં હતાં . + વિ.સં. ૧૬૩૯ માં જેઠ વદ બારસના દિવસે જગદ્ ગુરુ શ્રી હીરસૂરીશ્વરજી મહારાજા ૬૭ સાધુઓની સાથે ફતેહપુર સિક્રી પધાર્યા . રાજા સાથે મુલાકાત થઈ . લાંબો સત્સંગ ચાલ્યો . સૂરિ ભગવંત આગરામાં ચોમાસું બિરાજમાન રહ્યા . પર્યુષણના દિવસો નજીક આવ્યા . આગ્રા જૈન સંઘના અમીપાલ દોશી આદિ શ્રાવકો રાજાને મળવા ગયા . રાજાએ એમને પૂછ્યું હતું કે આચાર્ય ભગવંતનો કોઈ આદેશ હોય તો કહો . ત્યારે આગ્રા જૈન સંઘના અમીપાલ દોશી આદિ શ્રાવકોએ પર્યુષણ નિમિત્તે જીવોને અભયદાન મળે એવી ભાવના વ્યક્ત કરી હતી . શ્રાવકોની ભાવનાની પાછળ આચાર્ય ભગવંતનો ઉપદેશ છે એ રાજાને સમજાતું હતું . આચાર્ય ભગવંતના ઉપદેશને શિરોધાર્ય ગણીને રાજાએ પર્યુષણના ઉપલક્ષમાં અમારિપ્રવર્તનનું આદેશપત્ર જારી કર્યું . આ આદેશપત્ર અનુસાર આગરામાં પર્યુષણ દરમ્યાન આઠ દિવસ સુધી તમામ કતલખાના અને પંચેન્દ્રિયવધ બંધ રહ્યા , એમ વિજયપ્રશસ્તિમાં લખ્યું છે . અકબર રાજાએ કરેલું આ પહેલીવારનું અમારિપ્રવર્તન હતું .+ વિ.સં.૧૬૪૦માં રાજાએ ખૂબ આગ્રહપૂર્વક કાર્યપૃચ્છા કરી . સૂરિભગવંતે પક્ષિઓના અને જલચર જીવોનાં અભયદાનની પ્રેરણા આપી . રાજાએ પાંજરે પડેલા અગણિત પક્ષીઓને મુક્ત ગગનમાં ઉડતા મૂકવાનો આદેશ કર્યો . ફત્તેહપુર સિકરીનું ડાબર તળાવ ઘણું મોટું . એમાં રોજેરોજ જલચર જીવોની હિંસા થતી . એ હિંસા પર કાયમી પ્રતિબંધ લાગુ થયો . + વિ.સં.૧૬૪૦માં એક ધાર્મિક વાર્તાલાપ દરમ્યાન શ્રી હીર સૂરીશ્વરજી મહારાજાએ અકબર રાજાને પર્યુષણ દરમિયાન આઠ દિવસની અમારિપ્રવર્તન માટે પ્રેરણા કરી . આ પ્રેરણાથી આનંદિત બનેલા રાજાએ પોતાના તરફથી બીજા ચાર દિવસ ઉમેરીને ૧૨ દિવસનું અમારિપ્રવર્તન જાહેર કર્યું . દિવસો હતા શ્રાવણ વદ ૧૦ થી ભાદરવા સુદ ૬ સુધી . આ અમારિપ્રવર્તન‌ના આદેશપત્ર ગુજરાત , સૌરાષ્ટ્ર , દિલ્હી , ફત્તેહપુર સિકરી , અજમેર , નાગોર , માળવા , દક્ષિણ ભારત , લાહોર , મુલતાન સુધી પહોંચ્યા હતા અને આદેશના અમલ થયા હતા . + અકબર રાજા બારે મહિના માંસભક્ષણ કરતો હતો પરંતુ સૂરિ ભગવંતના સંપર્કના પ્રભાવે છ મહિના માટે એણે માંસ ભક્ષણનો ત્યાગ કરી દીધો હતો . એમ કહેવાય છે કે રાજા રોજેરોજ ૫૦૦ ચકલાઓની જીભ ખાતો હતો પરંતુ સૂરિ ભગવંતના સંપર્કના પ્રભાવે આ પ્રવૃત્તિ બંધ થઈ ગઈ હતી . + એકવાર સૂરિભગવંતે અકબર રાજાને બંદિવિમોચન માટે પ્રેરણા કરી હતી . જોકે , અકબર રાજાએ કેદીઓને જેલમાંથી મુક્ત ના કર્યા . રાજાએ એવું કારણ આપ્યું હતું કે કેદીઓ રીઢા ગુનેગાર છે , એમને છુટ્ટા ન મૂકાય . + એકવાર સૂરિભગવંતે વિશેષ ધર્મપ્રેરણા કરી તેથી રાજાએ પોતાનાં સમગ્ર રાજ્યમાં છ મહિના , છ દિવસ સુધી અમારિ પ્રવર્તન કરાવ્યું હતું . + સિદ્ધગિરિ , ગિરનાર , તારંગા , આબુ , કેસરિયા , રાજગૃહી અને સમેતશિખર – આ તીર્થોના માલિકીહક જૈનોના છે એવા ફરમાન રાજાએ લખી આપ્યા હતા . + ગુજરાતમાં યાત્રાળુઓ પાસેથી જીજીયાવેરો એટલે કે તીર્થયાત્રા સંબંધી કર લેવાનું રાજાએ બંધ કર્યું હતું એની પાછળ સૂરિ ભગવંતની પ્રેરણા કામ કરી ગઈ હતી . + સિદ્ધગિરિના યાત્રાળુઓ પાસેથી મુંડકાવેરો એટલે કે યાત્રાળુ દીઠ કર લેવાનું રાજાએ બંધ કર્યું હતું એની પાછળ પણ સૂરિ ભગવંતની પ્રેરણા કામ કરી ગઈ હતી . + મૃતકનું ધન રાજખજાનામાં જમા થાય અને પરાજિત યોદ્ધાઓ કેદી બને આ બે પ્રથાનો રાજાએ પરિત્યાગ કર્યો એની પાછળ પણ સૂરિ ભગવંતની પ્રેરણા કામ કરી ગઈ હતી .

આવા મહાન્ સૂરિ ભગવંત કાળધર્મ પામ્યા એ પછી એમના અગ્નિસંસ્કારના દિવસે ઊના નજીકની દરિયાપટ્ટી પર જલચર જીવોનું અમારિ પ્રવર્તન થયું તે એક અભૂતપૂર્વ ઘટના હતી . દરિયાપટ્ટી પર જલચર જીવો સંબંધી અમારિ પ્રવર્તનની અન્ય કોઈ ઘટના વાંચવા મળી નથી .

( પર્યુષણ પ્રથમ દિન પ્રવચન : ૨૦૨૪ )

પંદરમી ઓગસ્ટે ભારત દેશને વિદેશી આક્રાંતાઓથી મુક્ત કરવા માટે જેમણે લડાઇ લડી , જેમણે કુરબાની આપી એમને યાદ કરવામાં આવે છે . જેમણે અંગ્રેજોના હાથે લાઠીના માર ખાધા , અંગ્રેજોની બંદૂકમાંથી નીકળેલી ગોળીઓ ઝીલી અને જેમને અંગ્રેજોએ ફાંસીએ ચડાવી દીધા એવા સ્વતંત્રતાવીરોને પંદરમી ઓગસ્ટે વિશેષ રીતે યાદ કરવામાં આવે છે . Dictionary Of Martyrs પુસ્તક અનુસાર સન્ ૧૮૫૭ની ૧૯૪૭ સુધીમાં આશરે ૧૩૫૦૦ લોકો આ દેશને આઝાદી મળે એ માટે શહીદ થઈ ગયા હતા . આમાં હિંદુ મુસલમાન શીખ પારસી જૈન બધા એકસાથે મળીને લડ્યા હતા . સૌ એકબીજાને સાથે રાખીને લડ્યા હતા . પોતાને અલગથી મહાન્ બતાવવાનો વિચાર કે પોતે કશુંક કર્યું છે એવી પ્રદર્શનવૃત્તિનો ભાવ કોઈનાં મનમાં નહોતો . સૌ એકસાથે હતા . સૌ એકબીજાના હતા . આઝાદીની લડત માટે સૌ એક થઈ ગયા હતા .

સન્ ૧૫૨૫માં પણ એક સ્વતંત્રતા સેનાની આવી હતી . સન્ ૧૫૭૦ સુધી એ જીવી . એ સમયે દેશમાં અંગ્રેજોનો પગ પેસારો થયો નહોતો પરંતુ સન્ ૧૪૯૮માં પુર્તગાલ વાસ્કો ડિ ગામા ભારત આવ્યો તે પછી તરત પરદેશી પોર્ટુગિઝ લોકોએ દમણ , મુંબઈ , ગોવા , કાલિકટ અને બીજાપુર પર સત્તા જમાવી દીધી હતી . એમનો કબજો દરિયાઈ રસ્તા પર રહેતો .

એમની સામેની લડત આ જૈન રાણી લડી હતી . ભારતના કર્ણાટક રાજ્યમાં મેંગલોરનો દરિયાકિનારો જોવા મળે છે . ત્યાંથી નજીકમાં ઉલ્લાલ શહેર છે .

ત્યાંની રાજપુત્રી હતી અબ્બક્કા ચૌટા . જૈન માબાપની જૈન દીકરી . વીતરાગપૂજા અને નવકારજાપના સંસ્કાર એને મળેલા . ઘોડેસવારી , તલવારબાજી , ભાલાફેંક અને ધનુષ્યબાણની પ્રશિક્ષા એ બાળપણથી લેતી રહી હતી . રાજનીતિની દરેક વિધામાં એ માહેર બની . ચૌટાવંશીય રાજ્ય વ્યવસ્થામાં માતૃવંશીય પરંપરા ( અલિયા સંતાન ) ચાલતી આથી દીકરાને બદલે દીકરીને રાજ્યગાદીએ બેસાડતા . અબ્બક્કા જુવાન થઈ ત્યારે એને ઉલ્લાલ શહેરની રાણી બનવાનું ગૌરવ મળ્યું . અબક્કાના મામા તિરુમલાય રાયે એને યુદ્ધ અને રાજનીતિના પાઠ પઢાવી ગાદીએ બેસાડી હતી . અબ્બક્કા રાણી ન્યાયપ્રેમી અને પ્રજાવત્સલ હતી આથી એને ઉત્કૃષ્ટ લોકપ્રિયતા હાંસિલ થઈ હતી .

અરબી સમુદ્રના રસ્તે આવતા જતા જહાજો દ્વારા ઉલ્લાલ રાજ્યના ચોખા , મસાલા અને કપડાં મધ્યપૂર્વના દેશોમાં વેચાણ માટે જતા . ઉલ્લાલ રાજ્યના જહાજમાં જે માલસામાન રહેતો તે જોઈ પોર્ટુગિઝનો ડોળો ઉલ્લાલ પર પડ્યો . પોર્ટુગિઝ લોકોએ ઉલ્લાલના વ્યાપારીઓ પાસે સસ્તાભાવે માલસામાન માંગ્યો . રાણી અબ્બક્કા આની માટે તૈયાર નહોતી . એણે પોર્ટુગિઝને વેપારીઓ સામાન નહીં વેંચે એવો આદેશ જારી કર્યો અને પોર્ટુગિઝને ઉલ્લાલથી ખદેડી મૂક્યા . પોર્ટુગિઝ નારાજ થયા . એમણે ઉલ્લાલને કબજે કરવાનો કારસો વારંવાર રચ્યો . રાણીએ એમને દાદ ન આપી .

દરમ્યાન અબ્બક્કાના વિવાહ મેંગલોરના રાજા લક્ષમપ્પા બંગા અંગરાજ સાથે થયા . એ વિવાહ લાંબા ચાલ્યા નહીં . અબક્કા રાણીને રાજાએ વિવાહ વખતે જે જે દાગીના આપ્યા હતા એ બધા જ દાગીના રાજાના હાથમાં મૂકીને રાણી પાછી ઉલ્લાલ આવી ગઈ . રાણીએ પતિનો સંગ હંમેશ માટે છોડી દીધો.

સન્ ૧૫૫૫માં પોર્ટુગિઝ સેનાએ દરિયાઈ રસ્તેથી ઉલ્લાલ પર હુમલો કરવા આવી . સેનાપતિ હતો : એડમિરલ ડોન અલ્વરો સિલ્વેરિયા . એણે અબક્કા રાણીને ડરાવવાની કોશિશ કરીને ટેક્સ માંગ્યો . અબ્બક્કા રાણીએ એનો ઇન્કાર કર્યો . પછી થયું એક ઘમાસાણ યુદ્ધ . પોર્ટુગિઝ સેનાને પોતાની જીત થશે એની સો ટકા ખાતરી હતી. પણ રાણી અબ્બક્કાની સેનાએ પોર્ટુગિઝ સેનાને ધોળે દિવસે તારા દેખાડી દીધા . ઉલ્લાલ પાસે સમુદ્ર યુદ્ધના મહારથી ઘણા હતા . પોર્ટુગિઝ સેના પર ઉલ્લાલના સૈનિકોએ અગ્નિબાણની ઘોર વર્ષા કરી . પોર્ટુગિઝ સેના દુમ દબાવીને ભાગી ગઈ . આ પછી પોર્ટુગિઝ સેના અવારનવાર હુમલા કરતી રહી અને દર વખતે માર ખાઈને પાછી ફરતી રહી . વરસો સુધી સંઘર્ષ ચાલ્યો . રાણી અબ્બક્કા હારી નહીં . પોર્ટુગિઝ જીતી શક્યા નહીં .

સન્ ૧૫૫૭માં પોર્ટુગિઝ સેનાએ મેંગલોર શહેર જીતી લીધું . ત્યાં કબજો જમાવ્યો . ઉલ્લાલને હરાવવાની કોશિશ પોર્ટુગિઝ સેનાએ ચાલુ જ રાખી . સફળતા ના મળી . સન્ ૧૫૬૮માં પુર્તગાલ વોઇસરોય એેન્તોનિયો નોરોન્હવાએ , જનરલ જોવાઓ પિક્સોટોને મોટી સેના સાથે ઉલ્લાલ પર હુમલો કરવા મોકલ્યો . દેખીતી રીતે આ હુમલો સફળ રહ્યો . ઉલ્લાલ હાર્યું . અબ્બક્કા રાણી ભાગી નીકળી . પોર્ટુગિઝ સેનાએે ઉલ્લાલ શહેર પર કબજો જમાવ્યો . પરંતુ રાતે મોટો ખેલો થઈ ગયો . અબ્બક્કા રાણીએ ૨૦૦ સૈનિકો સાથે રાતના સમયે વળતો હુમલો કર્યો . પોર્ટુગિઝ સેના ઉલ્લાલ છોડીને ભાગી નીકળી . જનરલ જોવાઓ પિક્સોટો માર્યો ગયો . આક્રોશે ભરાયેલી અબ્બક્કા રાણીએ તત્કાળ મેંગલોર પર મોટી સેના સાથે ચડાઈ કરી . રાણીએ મેંગલોર પર હકૂમત જમાવીને બેસેલા પોર્ટુગિઝ શાસકને હરાવ્યો અને મેંગલોરમાંથી પોર્ટુગિઝ સેનાને ભગાડી મૂકી . રાણી અબ્બક્કાનું આ પરાક્રમ જોઈને ઉલ્લાલ તેમ જ મેંગલોરની જનતાએ રાણીને અભયા રાણી એવું બિરૂદ આપ્યું હતું .

જો કે , રાણીનો પૂર્વ પતિ લક્ષમપ્પા , ઘરનો ભેદી દુશ્મન નીકળ્યો . એને રાણી અબ્બક્કાની માટે ઘણી ઈર્ષા થતી હતી . એણે રાણી અબ્બક્કાને પરાજીત કરવા માટે પોર્ટુગિઝ શાસકો સાથે હાથ મિલાવ્યા . એ પછી જે લડાઈ થઈ એમાં પાપી પતિના પ્રતાપે રાણી અબક્કા હારી અને પોર્ટુગિઝ સેનાના હાથમાં જીવતેજીવત પકડાઈ . એને જેલ થઈ . એની પર ભયાનક અત્યાચાર થયા . એ ઝૂકી નહીં . એણે વિદ્રોહ ચાલુ રાખ્યો . અને સન્ ૧૫૭૦માં એક દિવસ સમાચાર આવ્યા કે રાણી અબ્બક્કાનું આયુષ્ય સમાપ્ત થઈ ગયું છે . ઉલ્લાલની પ્રજા એ દિવસે છાતીફાટ રોઈ હતી .

+ ઉલ્લાલ નગરમાં અને આસપાસના રાજ્યવિસ્તારમાં અબક્કા રાણી માટે અનેક લોકગીતો અને લોકકથાઓ પ્રચલિત છે . ઉલ્લાલ નગરમાં કર્ણાટક રાજ્ય સરકાર દ્વારા રાણી અબક્કાની વિશાલ કાંસ્ય પ્રતિમા સ્થાપવામાં આવી છે તેમ જ જ્યાં આ પ્રતિમા છે એ સ્થાનને રાણી ચોક નામ આપવામાં આવ્યું છે . ઉલ્લાલ નગરમાં આજે પણ વીર રાણી અબક્કા દિવસ મનાવવામાં આવે છે તેમ જ વિશિષ્ટ મહિલાને વીર રાણી અબક્કા પુરસ્કાર આપવામાં આવે છે .

+ રાણી અબક્કાને ભારત દેશની સર્વ પ્રથમ મહિલા સ્વતંત્રતા સેનાની હોવાનું સન્માન મળેલું છે . સન્ ૨૦૧૨માં ભારતીય તટ રક્ષક બળે એક પ્રચંડ સમુદ્રી જહાજને અબક્કા ચૌટાનું નામ આપ્યું છે . કર્ણાટકમાં તુલુનાડુ મ્યુઝિયમ ખાસ રાણી અબક્કાની યાદમાં બનેલું છે .

+ ભારત દેશની ભૂમિ પર વિદેશી સત્તા હોવી જ ના જોઈએ એવી ખુમારીથી રોમ રોમને ભરી લેનારી અભયા રાણી અબક્કાને કર્ણાટક રાજ્યમાં પારંપરિક યક્ષગાન દ્વારા ભરપૂર સન્માન મળે છે તેમ જ ઉલ્લાલ નગરમાં વીર રાણી અબક્કા ઉત્સવનું આયોજન દર વરસે થાય છે .

ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામની વાતો કરતી વખતે અભયા રાણી અબક્કાને પણ યાદ કરવી જોઈએ . એ શ્રી આદિનાથ ભગવાન્ અને શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનની પરમ ઉપાસિકા હતી .

૧ . પ્રતિભાવ આનંદ આપે છે

આદરણીય સૂરિભગવંતોનાં પત્રો આવે છે. કોઈ કૌશાંબીને લઈને રાજી છે. કોઈ ભદ્દિલપુર માટે પ્રસન્ન છે. કોઈ ઋજુવાલિકા અંગે આનંદિત છે. કોઈ પુરિમતાલ બાબતે હર્ષ અનુભવે છે. યાત્રાળુઓ મળે છે ત્યારે એમના પ્રતિભાવ ચમકાવી દે છે . એક ભાઈ મળેલા તે ઋજુવાલિકા વિશે બોલતા જ રહ્યા , બોલતા જ રહ્યા . મેં એમને પૂછ્યું કે તમારી પાસે આટલી બધી જાણકારી કેવી રીતે ? એમણે મને કહ્યું કે ‘હું કલ્યાણમાં જે લેખમાળા આવે છે એ વાંચું છું . તમે પણ કલ્યાણ મંગાવો અને લેખમાળા વાંચો , તમને બહુ કામ આવશે . ‘

એ દૃશ્ય ગજબ હતું . આ લેખમાળાના લેખકને જ એક યાત્રાળુ દ્વારા એવી સૂચના મળી રહી હતી કે તમે આ લેખમાળા વાંચો . મેરી બિલ્લી , મેરે કો મ્યાઉં . કેટલાય યાત્રાળુ એવા મળ્યા જેમણે કહ્યું કે અમે ઋજુવાલિકા આવવાના જ નહોતા . કલ્યાણમાં વાંચ્યું તો ખબર પડી કે ઋજુવાલિકાનો મહિમા મોટો છે એટલે કલ્યાણની લેખમાળાને લીધે ખાસ આવ્યા છીએ . અમુક યાત્રાળુઓ એવા પણ મળ્યા , જેમણે કહ્યું કે અમે અડધો પોણો કલાક લઈને જ‌ આવવાના હતા . કલ્યાણમાં વાંચ્યું ત્યારે ઇતિહાસની ખબર પડી તો આખો દિવસ લઈને આવ્યા છીએ . કેટલાય પ્રવચનકાર મહાત્માઓ પોતાના વ્યાખ્યાનમાં આ લેખમાળાના વિષયને લઈને હોંશે હોંશે બોલે છે . કોઈ લેખક પોતાના લેખમાં આ લેખમાળાનું એકાદ ઉદ્ધરણ ટાંકે છે . કોઈ મહાત્મા આ લેખોનો સંગ્રહ કરે છે અને ભક્તોને વાંચવા આપે છે . કોઈ ભક્ત આ લેખોની ઝેરોક્ષ કોપી બનાવે છે અને મિત્રોને વાંચવા માટે આપે છે . જે ગુણાનુરાગી છે એમને સારું લાગે છે .

અમુક મહાનુભાવને ભૂલો જોવી હોય છે . લેખકને સીધો પત્ર લખવાની હિંમત એ બનાવી શકતા નથી . એ કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિને પત્ર લખે છે . એમાં તથાકથિત ભૂલની ચર્ચા કરે છે અને તે વિગત એ ત્રીજી વ્યક્તિ મને પહોંચાડે એવી‌ એ અપેક્ષા રાખે છે . આ જબરું કહેવાય . મને કહેવું છે તો મને સીધેસીધું કહી દેવું જોઈએ . કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ શું કામ વચ્ચે આવે ? પણ અમુક લોકોની માનસિકતા વિચિત્ર હોય છે . એમને ભૂલો દેખાય છે , ત્યારથી એમને એ ભૂલોનો પ્રચાર કરવાનું શૂરાતન ચડે છે . ભૂલ ખરેખર છે કે નહીં એ વિશે સૌથી પહેલાં સ્પષ્ટ થવું જોઈએ . ખરેખર ભૂલ હોય તો વ્યક્તિગત સંપર્ક કરવો જોઈએ . જો ભૂલ હોય જ નહીં તો પોતાને શીખવા મળશે . જો ભૂલ હશે તો જેમની ભૂલ હશે એમને શીખવા મળશે . ભૂલ થઈ છે કે નહીં એ નક્કી થાય એ પહેલાં જ ભૂલનો પ્રચાર કરવા માંડીએ એને પરિપક્વતાનો અભાવ કહેવાય . વાત એક ચોક્કસ તીર્થના એક ચોક્કસ ચરણ પાદુકાની છે . એ તીર્થમાં જે મુખ્ય સ્થાન છે ત્યાં જે ચરણ પાદુકા છે તે પ્રાચીન નથી . અને એ જ તીર્થમાં જે મુખ્ય સ્થાન નથી ત્યાં પ્રાચીન ચરણપાદુકા બિરાજમાન છે . મુખ્ય સ્થાન પાસે બધા આવે છે અને જે ચરણ પાદુકા મુખ્ય સ્થાને છે એને જ પ્રાચીન ચરણ પાદુકા માનીને વ્યવહાર કરે છે . તીર્થની ભક્તિની દૃષ્ટિએ વ્યવહાર સરસ રીતે ચાલી જ રહ્યો છે . ઉપેક્ષાની હાલતમાં પ્રાચીન ચરણ પાદુકા છે . પ્રાચીન ચરણપાદુકા એવી જગ્યાએ વિરાજમાન છે કે જ્યાંથી એમને મુખ્ય સ્થાને લાવવાનું થોડું અઘરું છે . આવી પરિસ્થિતિમાં મુખ્ય સ્થાને બિરાજમાન ચરણપાદુકાનું ગૌરવ અખંડ રહે અને એના થકી મુખ્ય સ્થાનનું ગૌરવ બનેલું રહે એ અગત્યનું છે . મુખ્ય સ્થાને પ્રાચીન ચરણ પાદુકા શું કામ નથી ? આ પ્રશ્ન વિચાર માંગી લે છે . મુખ્ય સ્થાને જે ચરણ પાદુકા છે તે નવા છે તો એ નવા ચરણપાદુકા મુખ્ય સ્થાને કેવી રીતે આવી ગયા આ પણ વિચાર માંગી લે એવો પ્રશ્ન છે . જ્યાં સુધી આખો મુદ્દો પ્રમાણપૂર્વક સ્પષ્ટ થાય નહીં ત્યાં સુધી આ વિષયમાં મોઘમ વાત કરવાની રહે . જે ભાગ્યશાળી ભૂલ જણાવવા ઉત્સુક છે એમને ફક્ત મુખ્ય સ્થાનમાં ચરણપાદુકા છે એટલી જ ખબર છે . એ સિવાયના સ્થાને બીજા પણ એક ચરણપાદુકા છે એનો એમને ખ્યાલ જ નથી . આવા અર્ધદગ્ધ મહાનુભાવો પણ પોતાની ભૂમિકાએ ચિત્ર વિચિત્ર પ્રતિભાવ મોકલતા રહે છે . આપણે હાથ જોડીને એ પ્રતિભાવને સ્વીકાર્ય લેખતાં રહેવાનું છે તે સમજાય છે . મારી પાસે બેય ચરણપાદુકાનો ફોટો છે . ફોટા પરથી જ સમજાય છે કે આ ચરણપાદુકા પ્રાચીન નથી અને આ ચરણપાદુકા પ્રાચીન છે . આપણે લોકો જ્યારે જે તીર્થમાં જઈએ છીએ ત્યારે ઊભા ઊભા જે જોવા મળી ગયું એટલું જોઈને નીકળી જઈએ છીએ . પછી જેટલું જોયું એના આધારે તીર્થના ઇતિહાસની ચર્ચા શરૂ કરીએ છીએ . તીર્થમાં ગયા પછી તીર્થમાં જે છે એ બધું જોવાની જવાબદારી આપણી છે . કશુંક જોવાનું રહી જાય તો એ આપણી કચાશ છે એ યાદ રાખવું જોઈએ . એ તીર્થમાં મુખ્ય સ્થાને કશું જ હતું નહીં એવી પણ પરિસ્થિતિ બનેલી . એ પરિસ્થિતિ આજે નથી . અત્યારે મુખ્ય સ્થાને ચરણપાદુકા છે અને એ ચરણપાદુકાએ મુખ્ય સ્થાનની ગરિમા વધારી છે એ ખુશીની વાત છે . એ તીર્થનું નામ જાહેર કરીને એનાં મુખ્ય સ્થાને બિરાજીત ચરણપાદુકાનું ગૌરવ ઘટાડવાની ફિલહાલ કોઈ આવશ્યકતા નથી .

૨ . કોલસાની ખાણનો વિસ્તાર : બેરમો

જંગલોથી હર્યુંભર્યું દેખાતું ઝારખંડ રાજ્ય કોલસાની ખાણો માટે મશહૂર છે . ભારત દેશનું કોયલા મંત્રાલય જણાવે છે કે દેશમાં ૪૨૬ કોયલા ખદાન એટલે કે કોલસાની ખાણ છે . એમાંથી ૧૧૯ કોયલા ખદાન ઝારખંડમાં છે . ત્રણ લાખ મજૂરોની એ જીવાદોરી છે . દર વરસે એકસો પંદર મેટ્રિક ટન કોલસો આ ખાણોમાંથી નીકળે છે . એક મેટ્રિક ટન એટલે એક હજાર કિલોગ્રામ . ૧૧૫ મેટ્રિક ટન એટલે કેટલા કિલો થાય એ જાતે ગણી લેજો . રાનીગંજ , ઝરીઆ , ચંદ્રપુરા , ધનબાદ , બોકારો , બેરમો , રામગઢ , કરણપુરા , ઔરંગા , હુટર , દલતોનગંજ , ઈખતોરી , છોપે , ગિરિડિહ , જૈન્તી , સહજોરી , કુન્ડિતકરિયા , બ્રહ્માણી , પછવારા , છૂપરભિટા , જીલવારી , હુરા . આ બધા વિસ્તારોમાં કોલસાની ખાણ છે . ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ સન્ ૧૭૭૪માં રાનીગંજમાં કોલસાની ખાણ ખોદી કાઢી . ત્યારથી માંડીને આજસુધી આ ઇલાકો કોલસા માટે જાણીતો છે . એમ કહેવાય છે કેટલીય ખાણના માલિક જૈન હતા . એમના લીધે ઝારખંડ રાજ્યના અમુક શહેરોમાં જૈન‌ શેઠિયાઓનો દબદબો હતો . અમદાવાદમાં કાપડ બજાર અને સુરતમાં હીરાબજાર પર જે રીતે જૈનોનો કબજો છે એ રીતે ઝારખંડમાં કોલસાની ખાણ પર જૈનોની પકડ બનેલી હતી . જે કોલસાની ખાણનો માલિક હોય છે તેની પર લક્ષ્મીદેવી મહેરબાન હોય છે . જોકે , કોલસાની ખાણ સ્વયં એક પડકાર હોય છે . જમીન ખોદ્યા જ કરવાની . જમીનને ખોદવાના , ખોતરવાના મોટા મોટા મશીનો જમીનની અંદર ભમરડા લેતાં ફર્યા કરે . કાળી માટી , કાળો ધુમાડો અને કાળી ધૂળની વચ્ચે કામ કરનારા મજૂરિયાઓ પગથી લઈને માથા સુધી કાળા થઈ જાય . સેંકડો સેંકડો ફીટ નીચે મજૂરિયાઓ ઉતરે . અંદરથી કાચો માલ ઉઠાવે . તોતિંગ લિફ્ટ વાટે બહાર મોકલાવે . અંદર રેલવેના પાટા પાથર્યા હોય , એની ઉપર બે ટાયરવાળી ટ્રોલીઓ ભાગતી હોય એ કોલસાની હેરાફેરી કરે . માથા પર ટોર્ચ વાળો પટ્ટો બાંધીને મજૂરે અંદર જવાનું . અંદર લાઈટ ન હોય . અજવાળું ન હોય . પૂરતો ઓક્સિજન ન હોય . ગરમી અને અંધારું હોય એમાં કામ કરવાનું . ગમે ત્યારે સુરંગ ફૂટે , અંદરથી પહાડ તૂટે . કોઈ વાર મજૂરિયાઓ દટાઈ મરે . કોઈ વાર મોટા પહાડમાં ઊભી તિરાડ પડે , બહાર વહેતી કોઈ નદીના પાણી નીચે ટનલમાં ધસી આવે અને મજૂરિયાઓ ફસાઈ મરે . મજૂરિયાઓ જીવતાં હોય એમના ફેફસાં કમજોર પડે . કોલસાની ખાણનું કામકાજ કોઈ પણ રીતે સરળ નથી . ખાણના માલિક પાસે હજારો કે સેંકડો મજૂરિયાઓ હોય , મોટી મોટી મશીનરી હોય , કેટકેટલાય ખટારા હોય , સરકારી અને બીન સરકારી ખરીદારો હોય , મોટ્ટી ઓફિસ હોય , મજબૂત મેનેજમેન્ટ અને મેનેજર્સ હોય . ઠાઠમાઠ તો કોઈ રાજા મહારાજા જેવો હોય . ભારત દેશ આઝાદ થયો તે પછી પણ કોલસાની ખાણના માલિકોનો ઠાઠમાઠ ચાલતો રહ્યો . ઇન્દિરા ગાંધીએ ઈમરજન્સી લાદી ત્યારે કોલસાની ખાણના માલિકો પાસેથી એ ખાણની માલિકિયત છીનવાઈ ગઈ . આવું બન્યું તે પછી કોલસાની ખાણ મોટાભાગે સરકાર હસ્તક થઈ ગઈ અને ખાણના માલિકો અંગૂઠાછાપ બનીને બેઠા રહ્યા . જૈનોનો દબદબો હતો તેમાં ફરક આવી ગયો .

મારે આ કોલસાની ખાણનો વિસ્તાર જોવાનો બાકી હશે . વિ.સં.૨૦૮૦ની સાલમાં ચૈત્ર મહિને હું ઋજુવાલિકાથી બેરમો જવા નીકળ્યો . પહેલો મુકામ પિરટાન્ડ , બીજો મુકામ પારસનાથ , ત્રીજો મુકામ નવાદિહ અને ચોથા મુકામે બેરમો . નવાદિહથી ફુસરો થઈને બેરમો જવાય . ફુસરોથી કોલ માઈન એરિયા શરૂ થઈ જાય છે . હાઈવે રોડ છે . બંને તરફ નાની નાની ટેકરીઓ ઉપસેલી છે . રોડને અડીને ઘણાય લીલા ઝાડ ઉગે છે . હું નીકળ્યો એ દિવસે તો પાર વિનાના પતંગિયાઓ વૃક્ષે વૃક્ષે ઉડાઉડ કરી રહ્યા હતા . કોલ માઈનની પહેલી નિશાની એટલે ઘણા બધા ટ્રકની સતત ઘરઘરાટી , બીજી નિશાની એટલે રોડના બંને કિનારે પથરાયેલી કાળીમસ ધૂળ . કોલસાઓથી ઠાંસોઠાંસ લદાયેલી ટ્રક , કાળા ધુમાડા ઓકતી ઓકતી ભાગે ત્યારે એના ટાયરથી કાળીમસ ધૂળ હવામાં ચોતરફ ફેલાય . આપણે રોડ પરથી ચાલીને જતા હોઈએ તો આપણા સફેદ કપડાં , માથાના વાળ , હાથ પગ , નાક અને આંખ – આ બધું જ કાળી કાળી ધૂળથી ભરાઈ જાય . પસીનો લૂંછીએ ત્યારે કપડાં પર , પસીનાની સાથે કાળી રજના ધાબા ચોટેલા દેખાય . નાકના બેય બાકોરામાં એ કાળાશના ધબ્બા વળગે . અમુક જગ્યાએ ટેકરીમાંથી ધુમાડા નીકળતા હતા . પૂછ્યું તો ખબર પડી કે સેંકડો ફૂટ નીચે જમીનમાં કોલસાને આગ લાગેલી છે એના આ ધુમાડા છે . ખતરનાક વાત હતી . હું બેરમો પહોંચ્યો એ પહેલાં સામે લેવા ઘણા શ્રાવકો દૂર સુધી આવ્યા હતા . એમની લાગણી હૃદયને સ્પર્શી જાય તેવી હતી . રસ્તામાં પાણીના મોટા મોટા તળાવ દેખાતા હતા. કોલસાના વિસ્તારમાં આ તળાવ કેવી રીતે બન્યાં એવું મેં પૂછ્યું તો જાણવા મળ્યું કે આ તળાવ હતા જ નહીં . આ વપરાઈ ચૂકેલી કોલસાની ખાણ હતી . ખાણમાંથી જેટલો કોલસો નીકળવાનો હતો તે નીકળી ગયો એ પછી ખુલ્લી પડી રહેલી ખાણમાં ચોમાસી વરસાદના ભરપૂર પાણી ભરાયા એનાથી તળાવ બની ગયાં હતાં . જે તળાવ મેં સૌથી પહેલું જોયું એ એક હજાર ફૂટ ઊંડું હતું . તળાવમાં કોઈ અંદર પડે તો બહાર આવવાનું અઘરું થઈ જાય . અમુક ખાણમાં કામ ચાલુ હતું. કોલસાને ખોદીને ભેગો કરવામાં આવેલો એ મોટી મોટી ટ્રકમાં ભરાઈ રહ્યો હતો . કોલસા ખોદતા પહેલાં જે માટી નીકળે એના મોટા મોટા ટીંબા ખાણની આજુબાજુમાં ઉભા થયેલા હતા . રાત્રે પણ કામ ચાલતું હોય એટલે મોટી મોટી ટાવર લાઈટ્સ ઉભી હતી . ટ્રકના અવાજ કાન થકવી દેતા હતા . ટ્રકની દોડધામ શ્વાસમાં શ્યામ રજકણો ભરી દેતી હતી . દૂરથી સુરંગ ફૂટવાના અવાજ આવી રહ્યા હતા . અહીં આ રોજનું હતું . સુરંગથી જમીન ફાટે પછી જમીનની અંદર ખોદકામ થાય . અંદર ઉતરતાં ઉતરતાં છેવટે કોલસો મળે . ખોદકામ અટકે . ટ્રકના કાફલા આવે અને જમીનને લૂંટી લે . આ બધું રોડ પરથી સહજ રીતે દેખાતું હતું . બેરમો આવ્યું . દેરાસર ઉપાશ્રય બેય પહેલાં માળે છે . પ્રભુનાં દર્શન કર્યા .

ઉપાશ્રયમાં પગ મૂક્યો . સાફસફાઈ તો થઈ ચૂકી હતી પણ કોલસાના વિસ્તારની હવાએ બારીબારણા પર કાળી રજ પાથરેલી હતી એ દેખાતું હતું . મકાનમાં એવી ગરમી કે સહન ના થાય . આ ગરમીનું કારણ ઉનાળો હતો એનાથી વધારે કોલસાનો વિસ્તાર હતો . સાધુસાધ્વીજીઓએ બેરમો જેવા વિસ્તારમાં જવું હોય તો શિયાળામાં જ જવું જોઈએ જેથી ગરમી હેરાન ના કરે . ઉનાળામાં અહીં રહેવાનું ઘણું જ અઘરું છે . આ વાત ઉનાળામાં ત્યાં પહોંચ્યા પછી સમજાઈ . જોકે , બેરમોમાં જે થોડા જૈન પરિવાર છે એમની ગુરુભક્તિ ઘણી ઉત્તમ છે . હું થોડા દિવસ રહ્યો . આશ્ચર્યની વાત એ રહી કે ચૈત્ર સુદ તેરસે શ્રી મહાવીર પ્રભુનાં જન્મ કલ્યાણકના વરઘોડામાં કોઈ મુનિ ભગવંતની નિશ્રા હોય એવું દૃશ્ય બેરમોના ઘણાંય ભાવિકોએ પહેલીવાર જોયું . ચૈત્ર સુદ પૂનમે સિદ્ધચક્ર પૂજન રાખ્યું હતું . બેરમોવાસીઓએ ૨૦ વર્ષ પછી સિદ્ધચક્ર પૂજન જોયું હતું . આપણે સહુ મોટા સંઘોમાં થનારી મોટી સંખ્યાની આરાધનાઓ સાથે એકદમ જોડાઈ ગયા છીએ . નાનો સંઘ હોય , નાની સંખ્યા હોય ત્યાં થનારી આરાધનાનું વાતાવરણ સમાચારના લિસ્ટમાં આવે એવું આપણને લાગતું જ નથી . આપણે મોટા શ્રીમંતો અને મોટી સંખ્યા પર અવલંબિત થઈ ગયા છીએ એવું ક્યારેક જરૂર લાગે છે . પાંચ પંદર ઘરવાળા સંઘમાં કોઈ મહારાજ સાહેબ પધારે , રોકાય અને આરાધના કરાવે એવા દૃશ્ય વિરલ થઈ ગયા છે . મોટી ધર્મશાળાઓ અને મોટા સંઘોનું પુણ્ય મોટું છે તેવી ધારણા જાણેઅજાણે મજબૂત બનેલી છે .

બેરમોમાં દેરાસર કેવી રીતે બન્યું એની એક કથા છે . દેરાસરની બહાર તકતી પર એ લખાઈ છે . ગૃહજિનાલય જેવું નાનું નમણું દેરાસર છે . પંચધાતુના શ્રી સંભવનાથ પ્રભુ , મૂળનાયક ભગવાન્ છે . વિ. સં. ૨૦૧૦માં પ્રભુ આવ્યા . પ્રભુ એકલા નથી આવતા . પ્રભુ આવે એટલે પ્રભુના પ્રતિષ્ઠાચાર્ય આવે . પ્રભુ આવે એટલે શાસનની પ્રભાવના આવે . પ્રભુ આવે એટલે સંઘની ઉન્નતિ આવે . પ્રભુ આવે એટલે ઘણુંબધું આવે .

પ્રભુ અજીમગંજથી આવ્યા . પ્રભુના પ્રતિષ્ઠાચાર્ય ઝરિયાથી આવ્યા . ઝરિયામાં બહુ મોટો પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવ થયો હતો . પ્રભુના પ્રતિષ્ઠાચાર્ય વિ.સં. ૨૦૦૮ની સાલમાં દિલ્હીમાં ચાતુર્માસ કરીને કલકત્તા પધાર્યા હતા . દિલ્હીમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ રાજેન્દ્ર પ્રસાદ , વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ અને અન્ય રાજનેતાઓએ એમની પાસેથી ભરપૂર જ્ઞાનપ્રસાદી મેળવી હતી . દિલ્હીમાં ચાતુર્માસ કર્યાબાદ એમણે વિ.સં. ૨૦૦૯ની સાલમાં કલકત્તામાં ચાતુર્માસ કર્યું હતું . કલકત્તામાં અવિસ્મરણીય શાસનપ્રભાવનાઓ થ‌ઈ હતી . કેનીંગ સ્ટ્રીટમાં શ્રી મહાવીર સ્વામી જિનાલય અંજનશલાકા પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવ યાદગાર બન્યો હતો . આ મહોત્સવમાં જ ઝરિયાના અભિનવ જિનાલયમાં બિરાજિત થનારા શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનની પ્રતિમાના પણ અંજનશલાકાવિધાન સંપન્ન થયા હતા . કલકત્તાથી તેઓ વિવિધ કલ્યાણકતીર્થોની યાત્રા કરીને ઝરિયા પધાર્યા હતા . કલકત્તામાં પણ વીરવિક્રમ પ્રાસાદમાં પ્રતિષ્ઠા થઈ હતી . ઝરિયામાં પણ વીરવિક્રમ પ્રાસાદમાં પ્રતિષ્ઠા થઈ હતી . તે પછી કરકેન્દ્ર , પુટકી , કુમારડીહ , નોર્થ કેસરગડા કોલિયારી , ભંડારીદહ , ફુસરો આ ક્ષેત્રોને લાભ આપીને , પ્રભુના પ્રતિષ્ઠાચાર્ય પ્રભુના આદેશથી પ્રભુ માટે બેરમો પધાર્યા હતા . સામૈયાનો દિવસ હતો વૈશાખ વદ બીજ . મૂળનાયક ભગવાન્ શ્રી સંભવનાથ પ્રભુ વૈશાખ વદ છઠે બેરમો પધાર્યા . વૈશાખ વદ સાતમે સવારે ૫.૦૦ વાગે પ્રભુનો જિનાલયમાં પ્રવેશ થયો અને સવારે ૭.૦૦ વાગે પ્રભુની મંગલ પ્રતિષ્ઠા સંપન્ન થઈ . પંચ કલ્યાણક પૂજા , મોહનીય કર્મ નિવારણ પૂજા , અંતરાય કર્મ નિવારણ પૂજા , નવપદજીની પૂજા , પાટલા પૂજન , અઢાર અભિષેક , શાંતિસ્નાત્ર અને સત્તરભેદી પૂજા થકી અઠ્ઠાઈ મહોત્સવ ઉજવાયો હતો . વિધિકારક હતા અમદાવાદના ભોગીલાલ ગુલાબચંદ અને ગાયક કલાકાર હતા અમદાવાદના જ ગજાનન ઠાકુર .

દ્વારોદ્ઘાટનના દિવસે વ્યાખ્યાન ઉપાશ્રયમાં થયું એમાં સકળ શ્રી સંઘ ઉપસ્થિત હતો . તદુપરાંત સ્થાનકવાસી પરંપરાના શ્રી જગજીવનજી મહારાજ પણ આવ્યા હતા . પ્રભુના પ્રતિષ્ઠાચાર્યની ધર્મદેશનામાં ચાર વસ્તુઓના ત્યાગ કરવાની વિશેષ પ્રેરણા કરી હતી : રાત્રિભોજન ત્યાગ , કંદમૂળ ત્યાગ , વાસી આહાર ત્યાગ અને દ્વિદળ ભક્ષણ ત્યાગ . શ્રોતાજનોએ પ્રેરણાનો યથા સંભવ અમલ કરવાની ભાવના બનાવી હતી . વૈશાખ વદ નોમે પ્રતિષ્ઠાચાર્ય સૂરિભગવંતે પાવાપુરી તરફ પ્રસ્થાન આદરી દીધું હતું . બેરમો પાસે હવે પોતાના ભગવાન્ હતા , પોતાનું જિનાલય હતું . વિ.સં.૨૦૮૦ની સાલમાં હું બેરમોના ઉપાશ્રય અને દેરાસરની દીવાલ પર એ પ્રતિષ્ઠાચાર્યનું નામ વાંચી રહ્યો હતો . લખ્યું હતું કે પૂ. આચાર્ય શ્રી રામચંદ્રસૂરીશ્વરજી મહારાજ કી નિશ્રા મેં શ્રી સંભવનાથ દાદા કી પ્રતિષ્ઠા સંવત્ ૨૦૧૦ વૈસાખ વદી ૭ તા. ૨પ – પ – ૧૯૫૪ કી હુઈ જિસ કી પ્રતિષ્ઠા કા લાભ બેરમો નિવાસી શ્રી મણીલાલ રાઘવજી કોઠારી ને લિયા .

આપણા ગુરુનું નામ ઉપાશ્રયની દીવાલ પર વર્ષો પહેલાં કોતરાયેલું હોય તે જોઈને કેટલો બધો રાજીપો થાય ? પૂર્વ ભારતના નાનામોટા સંઘોમાં જ્યારે ગુરુનિશ્રાનો લાભ નહીં જેવો મળતો ત્યારે તેઓ ગામે ગામે પધાર્યા . રોકાયા . ધર્મ સમજાવ્યો , શીખવાડ્યો . નાસ્તિકને આસ્તિક બનાવ્યા. અધાર્મિકને ધાર્મિક બનાવ્યા . ઢીલા હતા એમને મજબૂત બનાવ્યા . શૂન્યમાંથી સર્જન થયું હોય એવા પરિવર્તન આણ્યાં . જ્યાં ભગવાન્ નહોતા ત્યાં ભગવાન્ આવ્યા . જ્યાં દેરાસર નહોતા ત્યાં દેરાસર બન્યાં . ધર્મ નહોતો ત્યાં ધર્મ આવ્યો . સંસ્કાર નહોતા ત્યાં સંસ્કાર આવ્યા . જાગૃતિ નહોતી ત્યાં જાગૃતિ આવી . જે જીરણ હતું એનો ઉદ્ધાર થયો . જ્યાં કોઈ આવતું નહોતું ત્યાં ઘણાબધા લોકો આવતા થયા . આ મહાપુરુષ અંગ્રેજોના જમાનામાં વ્યાખ્યાન આપતા અને એ વખતેય તેમની સભામાં દસ દસ હજાર લોકો ભેગા થતા . આવું વરસો સુધી બનેલું છે. અંગ્રેજોએ ભારત છોડતાં પહેલાં ભારતને જે જે નુકસાન કરવાનું વિચારેલું તેમ જ ભારત છોડતી વખતે ભારતને જે જે નુકસાન કરીને જવાનું વિચારેલું એ આ મહાપુરુષ જાણતા હતા . એમણે અંગ્રેજોની છાયામાં આવી ગયેલા કાળા અંગ્રેજ જેવા ભારતીય લોકોને બુદ્ધિભ્રમથી બચાવવાનો ભરપૂર પુરુષાર્થ કર્યો હતો . અમુક લોકો અંગ્રેજોની છાયામાંથી બહાર આવીને ભારતીયતા સાથે જોડાઈ ગયા હતા . અગણિત આત્માઓ અંગ્રેજોની છાયામાં આવવાથી બચી ગયા હતા . દીક્ષા , બાળદીક્ષા , પ્રાચીન શાસ્ત્રોની ગરિમા , ગુરુ તત્ત્વનું ગૌરવ , આર્ય દેશની પરલોક પ્રધાન સંસ્કૃતિને ભૂંસી નાંખવા માટે ગોરા અંગ્રેજો અને કાળા અંગ્રેજો જે જે કારસ્તાન રચતા હતા તેની સામે એ જૂના જમાનામાં જે મહાપુરુષાર્થ થયેલો એમાં અન્ય મહાપુરુષોની સાથે સાથે આ મહાપુરુષનું પણ બહુ જ મોટું યોગદાન રહ્યું છે . એ યોગદાનને કારણે આજની તારીખે પણ લાખો લોકો આ મહાપુરુષને ઘણો મોટો આદર આપે છે .

આજકાલ અમુક મહાનુભાવો આ મહાપુરુષ વિશે ઘસાતું બોલવાનું અને ઘસાતું લખવાનું ચાલુ રાખે છે . એમને આ મહાપુરુષ માટે આદર નથી તે દેખાય છે. એમની માનસિકતા પણ સમજાય છે . જેમની માટે મને આદર નથી એમને લાખો લોકો શું કામ આદર આપે છે ? આ એમની પીડા છે . એવું કશુંક બોલવું કે લખવું જેથી એમની માટેનો આદરભાવ તૂટે – આમ એ વિચારી લે છે . કોઈક મુદ્દાને પકડીને , કોઈક પરિસ્થિતિને યાદ રાખીને તેઓ આમતેમ બોલે છે અથવા લખે છે . એ મહાનુભાવને બોલવાની સ્વતંત્રતા મળી છે. એ બોલે . એ મહાનુભાવને લખવાની સ્વતંત્રતા મળી છે . એ લખે . એમના લખવાથી કે બોલવાથી જૂના ઇતિહાસ બદલાવાના નથી . અંગ્રેજોના જમાનામાં અને ભારત સ્વતંત્ર થયું એ પછીના પ્રારંભિક વર્ષોમાં ધર્મની સુરક્ષા માટે આ મહાપુરુષે જે કર્યું છે એને આગામી દરેક પેઢી હંમેશ માટે આદરપૂર્વક યાદ કરતી રહેશે . કોઈ કંઈક બોલી દે એટલામાત્રથી કે કોઈ કંઈક લખી દે એટલામાત્રથી આ મહાપુરુષની ગરિમા લવલેશ પણ ઓછી થવાની નથી . પૂર્વ ભારતની ભૂમિ પર એમની ઉપકારધારા આજે પણ જીવિત છે . તે જોવાનું ગમે છે .

૩ . રાણકપુર મહાતીર્થના પ્રતિષ્ઠાચાર્ય

રાણકપુર મહાતીર્થ વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે . વિક્રમ સંવત્ ૧૪૩૪ માં રાણકપુરનાં દેરાસરનું બાંધકામ શરૂ થયું અને વિક્રમ સંવત્ ૧૪૯૬માં પ્રતિષ્ઠા થઈ એમ શેઠ શ્રી આણંદજી કલ્યાણજી પેઢીની ડોક્યુમેન્ટરી જણાવે છે . રાણકપુર મહાતીર્થના પ્રતિષ્ઠાચાર્ય તરીકે તપાગચ્છીય પૂજ્યપાદ શ્રી સોમસુંદર સૂરીશ્વરજી મહારાજાનું નામ અજર અમર છે. બેરમોના ૭૦ વર્ષ જૂના દેરાસરમાં શાંતિનાથ ભગવાનની પંચતીર્થી પ્રતિમા છે . એ ઘણી જ પ્રાચીન છે એવું સમજાયું એટલે એ પ્રતિમાના લેખને ઉકેલવાની કોશિશ કરી . પ્રતિમા ઉપર પાછળની તરફ જે લખ્યું છે એ બધું તો ન સમજાયું . પણ એ પ્રતિમા ઉપર જે સંવત્ લખી છે એ સમજાઈ અને એ પ્રતિમા ઉપર જે પ્રતિષ્ઠાચાર્યનું નામ લખ્યું છે એ નામ સમજાયું . વિક્રમ સંવત્ ૧૪૯૪ કે ૧૪૯૬ કે ૧૪૯૮ની સાલ લખેલી છે . પ્રતિષ્ઠાચાર્ય તરીકે તપાગચ્છીય શ્રી સોમસુંદર સૂરીશ્વરજી મહારાજાનું નામ લખેલું છે . આ સાલ જો ૧૪૯૬ જ હોય તો મૂર્તિની પ્રતિષ્ઠાનો સમય અને રાણકપુર દેરાસરની પ્રતિષ્ઠાનો સમય એકસમાન ગણાય . સોનામાં સુગંધ જેવી વાત એ છે કે જે ગુરુ ભગવંત પંચતીર્થી મૂર્તિના પ્રતિષ્ઠાચાર્ય છે તે જ ગુરુ ભગવંત રાણકપુર દેરાસરના પ્રતિષ્ઠાચાર્ય છે . આ તો કમાલ થઈ . સાવ ખોબા જેવડા બેરમો ગામમાં તપાગચ્છાધિરાજ શ્રી સોમસુંદરસૂરીશ્વરજી મહારાજાનાં જાણે કે દર્શન કરવા મળી ગયા .

આપણે લોકો તેરસના પ્રતિક્રમણમાં જે સંતિકરં સ્તોત્ર બોલીએ છીએ એ શ્રી મુનિસુંદરસૂરીશ્વરજી મહારાજાએ લખ્યું છે . એમના ગુરુ હતા શ્રી સોમસુંદરસૂરીશ્વરજી મહારાજા . દેરાસર ૭૦ વરસ પ્રાચીન અને પ્રતિમા આશરે ૫૮૪ વરસ પ્રાચીન . બેરમોમાં આવો ઇતિહાસ વસે છે એની કલ્પના બેરમોવાળાને પણ નહોતી . નગરશેઠ ગિરિશભાઈને આ ખબર આપી . એ રાજી રાજી થઈ ગયા . નાનકડા ગામમાં આપણે લોકો જતા નથી . જઈએ તો રોકાતા નથી . નાના ગામનું ગૌરવ સાચવવામાં આપણે કમજોર સાબિત થયા છીએ . જ્યાં ગૌરવ સાચવતા જ નથી આવડતું ત્યાં ગૌરવ વધારવાની આવડત તો આપણામાં ક્યાંથી આવવાની ? જે જે સાધુસાધ્વીજી શિખરજી આવે છે તે બધા બેરમો આવતા નથી . જે જે બેરમો આવતા નથી તે આ રાણકપુર પ્રતિષ્ઠાકાલીન પ્રતિમાના દર્શનથી વંચિત રહે છે . આ નુકસાન જેને જેને થયું છે તે જિંદગીભર પસ્તાશે . હું આ પસ્તાવાથી બચી ગયો છું . ધન્ય ઘડી , ધન્ય ભાગ્ય .

અલબત્ત , બેરમોની કહાની લાંબી છે . ગામની આજુબાજુમાં કોલસાની ખાણો ઘણી છે . એમાં સુરંગના વિસ્ફોટ થયા જ કરે છે . એવા વિસ્ફોટને લીધે એકવાર દેરાસરના મકાનના પાયા હલી ગયા . વિ . સં . ૨૦૪૦માં પ્રભુની પ્રતિષ્ઠા બીજી વાર કરવી પડી . બીજી વારની પ્રતિષ્ઠા પૂજ્ય મુનિરાજ શ્રી હેમરત્ન વિજયજી મહારાજ સાહેબના હાથે સંપન્ન થઈ . હું બેરમો વધારે રહેવાનો હતો . પરંતુ ગરમી અસહ્ય હતી અને કોલસાવાળી હવાને લીધે મને એલર્જીના શરદી ખાંસી ઉધરસ થઈ ગયાં . બેરમો જેવી જ ગરમી અને બેરમો જેવી જ કોલસા વાળી હવા , બોકારો – ધનબાદ – ઝરીયામાં છે એવી ખબર પડી એટલે બેરમોથી નીકળીને હું ચૂપચાપ પાછો ઋજુવાલિકા આવી ગયો . કોલસાવાળા વિસ્તારમાં વસેલા આપણા દરેક જૈન સંઘમાં જવાનું ઘણું મન છે પણ હજી સુધી જવાનું બાકી જ છે .

જૂના જમાનાની બાંધણીવાળો ડેલો બેરમો સંઘની ઈમારતને રોનકદાર બનાવે છે . એ વખતની પદ્ધતિ મુજબ દિવાલોમાં જ સ્લોગન બનાવેલા છે . બેરમો જૈન મંદિરના શિખર પર આંબાની ડાળો પથરાયેલી હોય છે . ધજાની આસપાસ કેરીઓ ઝૂલતી દેખાય છે . ભગવાનનાં ચૈત્ય ઉપર હંમેશ માટે આમ્રવૃક્ષની છાયા બનેલી રહે છે .

દેરાસરના મકાનની પાછળ તરફ ફૂલના કુંડાઓ છે એમાં ખૂબબધાં ગુલાબ આવે છે . ત્યાંની છત પર ઘણાબધા સફેદ કબૂતરોએ ઘર બનાવેલાં છે . દેરાસરના પૂજારીજી વરસોથી પ્રભુભક્તિ કરે છે . તેમને ભગવાનના ઘણાય ચમત્કારી અનુભવો થાય છે . એમનાં મોઢે એ અનુભવો સાંભળવાની મજા અનેરી છે . સંઘ પાસે પોતાની પાલખી અને ઘણી સામગ્રી છે . એક જમાનો હતો જ્યારે બેરમોમાં જૈનોના ઘણાં ઘર હતાં . વ્યાખ્યાનમાં એવી ભીડ થતી ઉપાશ્રયનો હોલ નાનો પડી જતો . બેરમો ગામ દામોદર નદીના કિનારે વસેલું છે . દામોદર નદી આસનસોલ પાસે પહોંચે છે ત્યારે એમાં ઋજુવાલિકા નદી આત્મસમર્પણ કરી દે છે . એટલે દામોદર નદી સાથે ઘરોબો બનેલો જ રહે છે .

આપણી પાસે જે છે એનાથી રાજી રહેવું અને આપણી પાસે જે નથી એ બાબતે દુઃખી ન રહેવું આ સંતોષી જીવનની નિશાની છે . આવો સંતોષ જીવનને પ્રસન્નતાથી ભરી દે છે . પરંતુ જૂઠો સંતોષ નુકસાનકારક હોય છે . આપણે નવાં જિનાલયોનાં નિર્માણથી પ્રસન્નતા અનુભવીએ છીએ . આનો સંતોષ રાખવો પણ જોઈએ . નવું જે મળે તેનો હરખ મનાવવાનો જ હોય . પણ જે જૂનું છે તે યથાવત્ બનેલું રહે તે બહુ જરૂરી હોય છે . એ પણ  બહુ જરૂરી છે કે જે જૂનું છે તેનો સમ્યગ્ ઉદ્ધાર થાય . એ તો એકદમ જરૂરી છે કે જે જૂનું છે અને આપણું છે તે આપણું જ બનેલું રહે . આપણી પાસે જે છે તે આપણું હોય તે આપણી નૈતિકતા છે. જે આપણું છે તે આપણી જ પાસે રહે એ આપણી જવાબદારી છે . જ્યારે જ્યારે આપણે કશુંક એ ગુમાવીએ છીએ જે આપણું પોતાનું છે ત્યારે ત્યારે એમ પુરવાર થાય છે કે આપણે જવાબદારીના મામલે નિષ્ફળ સાબિત થયા છીએ . 
પાલીતાણાની વાત લો . સિદ્ધગિરિરાજની ઉપર આપણાં જિનાલયો છે . આપણું ધ્યાન એ જિનાલયો પર છે . પરંતુ ગિરિરાજ પર ઘણીબધી ગુફાઓ છે . આપણું ધ્યાન એ ગુફાઓ પર છે જ નહીં . એ ગુફાઓ અતિશય સુંદર છે . આપણે લોકોએ એ ગુફાઓ પર નજર ન રાખી . આજે દુનિયાના સૌથી મોટા જૈન તીર્થની પાસે કહેવાપૂરતી એકબે ગુફા છે . ( જાલી મયાલી ઉવયાલીની ગુફા . ત્યાં કોઈ જતું નથી . સરસ્વતી ગુફા છે પણ એની આસપાસ નિર્માણ ઘણું થઈ ગયું છે .) આ બે સિવાય બીજી એક પણ ગુફા આપણા હાથમાં રહી નથી . મહારાષ્ટ્રના નાસિક પાસે ચાંદવડ છે . ત્યાં ટેકરી પર જૈન ગુફા છે , આપણે ધ્યાન આપ્યું નહીં . હવે એ ગુફાઓ પર શ્વેતાંબર જૈનોની માલિકી નથી રહી . દેશમાં આવી અગણિત ગુફાઓ સાથે જૈનોનો અને શ્વેતાંબર સંઘનો સંબંધ હતો .  અમુક ગુફાઓ આપણી નથી રહી . સો રૂપિયાની એક થેલી આપણે ખરીદી હોય અને એની પર બીજો કોઈ હાથ મારે તો આપણે એ થેલીને આપણા હાથમાંથી જવા દેતા નથી . સવાલ સો રૂપિયા બચાવવાનો નથી . સવાલ માલિકીનો છે . સો રૂપિયાની એક થેલી આપણે હાથમાંથી જવા દેતા નથી . પરંતુ આપણે હજારો વરસો જૂની કેટલીય ગુફાઓને હાથમાંથી જવા દીધી છે . આપણે શું ગુમાવ્યું છે ? એની જાણકારી આપણને મળે ત્યારે નાલેશીનો અહેસાસ થાય છે . આપણે શું ગુમાવ્યું છે ? એની જાણકારી પણ આપણી પાસે ન હોય ત્યારે અહેસાસ ફક્ત નાલેશીનો નથી થતો બલ્કે આત્મગ્લાનિનો પણ થાય છે .

આપણો વિશાળ શ્રમણ સમુદાય  જ્ઞાની છે , ધ્યાની છે , અનુભવી છે . શું સમગ્ર જૈન શ્રમણસમુદાય એ જાણે છે કે આપણી પાસે જૈન ગુફાઓ કેટલી હતી ? શું સમગ્ર જૈન શ્રમણસમુદાય એ જાણે છે કે આપણે કેટલી જૈન ગુફાઓ ગુમાવી દીધી છે ? કદાચ , આ દિશામાં આપણું ધ્યાન જ ઓછું છે . સકલતીર્થ સ્તોત્રની જેમ એક સકલગુફા સ્તોત્ર લખાય અને એ સ્તોત્ર સકલતીર્થની જેમ જ શ્રમણસંઘને કંઠસ્થ હોય એ બહુ જરૂરી છે . ભારતના દરેક રાજ્યમાં નાની મોટી પહાડીઓ છે અને લગભગ દરેક પહાડીમાં કોઈ ગુફા છે . દરેક ગુફા સાથે જૈન ધર્મ જોડાયો છે એવું ભલે નથી . પરંતુ ઘણીબધી પહાડીમાં એકાદ ગુફા એવી જરૂર છે જ્યાં જૈન ધર્મના નક્કર અવશેષો જોવા મળે છે . 
એક સમયખંડ એવો હતો જ્યારે અમુક મહાત્માઓ શહેરમાં રહેવાનું ટાળતા . ગોચરી લેવાની હોય ત્યારે શહેરમાં કે ગામમાં આવે . બાકી લોકોથી દૂર રહે . નિવાસ માટે ગુફાઓનો ઉપયોગ થતો . વનવાસી મહાત્માઓ જંગલના ઝાડની નીચે તો રહે નહીં . એ ગુફામાં રહે . શાંતસુધારસ ગ્રંથમાં એ મહાત્માઓને ખાસ વંદના કરવામાં આવી જે ઊંડી ગુફામાં ધ્યાનસ્થ બનેલા છે . આમ તો ગુફાઓમાં વાઘ ,સિંહ કે રીંછ રહે છે , ગુફાઓની છત પર ચામાચીડિયા ઊલટા લટકે છે , ગુફામાં સાપના સૂસવાટા અને વીંછીના ડંખ હોય છે , ગુફાઓમાં ઘોર અંધારું અને ભયંકર એકાંત હોય છે . છતાં ગુફાનો આનંદ એકદમ અલગ હોય છે . ગુફામાં ભીડ નથી હોતી . ગુફામાં અવરજવર કે કોલાહલ નથી હોતો . ગુફામાં મૌનનું વાતાવરણ હોય છે . ગુફામાં એકાંતનું અજવાળું હોય છે . ગુફામાં ડૂબકી હોય છે . ગુફામાં જગત્ ભૂલવાની ઘટના હોય છે . ગુફામાં એ જ જાય છે જેને સ્વપ્રચાર કરવો નથી . ગુફામાં એ જ બેસે છે જેને દુનિયાના લોકો પાસેથી આદર સત્કાર લેવાની જરૂર રહી નથી . ગુફામાં સ્વાભાવિકતાનું સામ્રાજ્ય હોય છે . રાચરચીલું ગુફામાં જામે જ નહીં . મંડપ અને માઇકને ગુફામાં મોકો ના અપાય . ખરબચડી દીવાલ , ફરસ અને છતના‌ કાળા રંગમાં ગુફાનો શણગાર પૂરો થઈ જાય છે . ગુફા એટલે દિવસના સમયે એકવાર અંદર આવતું સૂરજનો તડકો . ગુફા એટલે દીવા અને મશાલથી માંડ ભેદાય એવો અંધકાર . ગુફા એટલે ધોધમાર હવાનો અભાવ અને ચોખ્ખીચણક આબોહવા . ઓછામાં ઓછા સાધનો , ઓછામાં ઓછી વ્યવસ્થાઓ અને ઓછામાં ઓછી અપેક્ષાઓ સાથે જે જીવી શકે છે તેને જ ગુફા ફાવે . 

આંધ્રપ્રદેશના વિજયવાડામાં અંબાપુરમ્ ગુફા છે . એ ઈસુની સાતમી શતાબ્દીની ગણાય છે . એમાં મહાવીર સ્વામી ભગવાનની મૂર્તિ છે . કર્ણાટક રાજ્યના બગલકોટ જિલ્લામાં બદામી ગુફા છઠ્ઠી શતાબ્દીની ગણાય છે . ગુજરાતમાં રાજકોટની પાસે ઉપલેટાની નજીકમાં ઢંક પહાડી છે ત્યાં ગુફામાં શ્રી આદિનાથ પ્રભુ , શ્રી આદિનાથ પ્રભુ , શાંતિનાથ પ્રભુ અને પાર્શ્વનાથ પ્રભુની મૂર્તિ છે . મહારાષ્ટ્રમાં બાલાઘાટ પહાડીમાં ધારાશિવ શહેરની પાસે ધારાશિવ ગુફા છે . આ ગુફા પાંચમી શતાબ્દીની ગણાય છે . ગુફામાં શ્રી મહાવીર પ્રભુ , શ્રી પાર્શ્વનાથ પ્રભુની મૂર્તિ છે . મહારાષ્ટ્રમાં ઔરંગાબાદ જિલ્લામાં આવેલી ઈલોરાની ગુફાઓ વિશ્વ પ્રસિદ્ધ છે . આ ગુફાઓનો સમયકાળ છઠ્ઠીથી દશમી શતાબ્દી સુધીનો છે . એકસોથી વધુ ગુફાઓમાં ગુફા નંબર ત્રીસથી ચોત્રીસ જૈન છે . તામિલનાડુના મદુરાઈ ઇલાકામાં કુપ્પાલનાથમ્ ગામ પાસે પોઈગઈ માલાઈ ગુફા છે . આનો સમયખંડ નવમી દશમી શતાબ્દીનો છે . મહારાષ્ટ્રના નાસિક પાસે ત્રિરશ્મિ ગુફા છે , જેમાં ૨૩ ગુફાઓ છે . આમનો સમયખંડ પહેલીથી ત્રીજી શતાબ્દીનો ગણાય છે . આમાં અમુક મૂર્તિઓ જૈન છે , અમુક બૌદ્ધ . તામિલનાડુના પુદુકોટ્ટઈ જિલ્લામાં સિત્તનવાસલ ગુફાઓ વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે . આમનો સમય પહેલી/બીજી શતાબ્દીનો ગણાય છે . આમાં પ્રાચીન જૈન મૂર્તિ અને જૈન ચિત્રો છે . મધ્યપ્રદેશના વિદિશા વિસ્તારમાં ઉદયગિરિ ગુફા બહુ પ્રચલિત છે : સમય છે પાંચમી શતાબ્દી . આંધ્રપ્રદેશના ગુંટુર જિલ્લામાં ઉંડવલ્લી ગુફાઓ છે : સમય છે સાતમી શતાબ્દી .

ગુજરાતમાં ગિરનાર અને તળાજાની ગુફા  , ઓરિસ્સામાં ભુવનેશ્વરની ગુફા હોય , બિહારમાં રાજગૃહી તીર્થની રોહિણિયા ગુફા અને સોનભંડાર હોય , આ બહુ પ્રસિદ્ધ છે . એક કેલેન્ડર પણ નીકળ્યું છે જૈન ગુફાઓ પર . મારે એ જોવાનું બાકી છે . પણ મેં થોડીક ગુફાઓ નરી આંખે જોઈ છે . અચલગઢની એ ગુફા જેમાં એવું અંધારું છે કે અંદર જવાની હિંમત ન થાય . તારંગાની એ ગુફા જેમાં રાતવાસો કરવા વાઘ આવે છે . મહારાષ્ટ્રમાં જુન્નર પાસેની લેન્યાદ્રિ ગુફાઓ . સમેતશિખરજી પર પારસનાથદાદાની મોક્ષ ગુફા . ભારતભરમાં ઘણી ઘણી ગુફાઓ છે . અફઘાનિસ્તાનની ગુફાઓમાંથી જૈનધર્મના અવશેષો મળી આવ્યા છે એવું કુમારપાળભાઈ દેસાઈનાં મોઢેથી સાંભળવા મળ્યું છે . 

ઘણીવાર એવો વિચાર આવે છે કે જેમ દરેક જૈન સંઘ કે જૈન તીર્થ પાસે પોતાનું દેરાસર હોય છે , પોતાનો ઉપાશ્રય હોય છે એ રીતે દરેક સંઘ કે તીર્થ પાસે પોતાની ગુફા હોય તો કેવું સારું ? ગુજરાતમાં ઈડર તીર્થ પાસે પોતાની ગુફા છે . થોડા વરસ પહેલાં એમ કહી શકાતું કે મહારાષ્ટ્રના ભદ્રાવતી જૈન તીર્થ પાસે પણ પોતાની ગુફા છે . આજે દુઃખની વાત એ છે કે હવે એ ગુફાની બહાર જૈન ગુફા તરીકેનું બોર્ડ લખાતું નથી . એ ગુફાની બહાર બૌદ્ધ ગુફાનું પાટિયું લાગી ગયું છે . આપણી ગુફાને આપણે ગુમાવી દીધી છે . 

ગુફાને બહારથી જુઓ તો એક ટેકરી છે . ટેકરી પર ચડીએ તો આખાય ભદ્રાવતી શહેરનો નઝારો દેખાય છે . ગુફા ટેકરીની તળેટીમાં  છે . ગુફા તરફ જવાના ઘાટીલા પગથિયાં બનેલાં છે . એને પાર કરીને ગુફા પાસે જવાય છે . ભદ્રાવતી શ્રી સંઘના ભાઈબહેનોને સાથે લઈને હું એ ગુફાના દરવાજે પહોંચ્યો હતો . દેરાસરની જેમ જ ગુફાનાં કેન્દ્રસ્થાને ભગવાનનો ગભારો છે . એમાં દેવાધિદેવ શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનની જે મૂર્તિ હતી તે હવે ગૌતમ બુદ્ધની મૂર્તિ તરીકે દલિત બૌદ્ધો દ્વારા પૂજા પામે છે . જૈન મૂર્તિ અન્યધર્મીય મૂર્તિ બની જાય એ કેવી વાત છે ? જાણે આપણા પોતાના શ્વાસ પર બીજા કોઈ માલિકી જમાવી દે . આ દૃશ્ય જોવાનું આંખોને અઘરું પડે છે . બહુ સ્પષ્ટ છે કે આ મૂર્તિ હવે પછી ક્યારેય જૈન મૂર્તિ બનવાની નથી . આ વાક્યની સાથે કદાચ , શબ્દ જોડી શકાય છે . આપણી મૂર્તિ આપણી ના રહે , આપણી ભૂમિ આપણી ના રહે , આ કેવી મનહૂસ લાચારી ? એમ કહેવાય છે કે આ ગુફા બે હજાર વરસ પ્રાચીન છે . મૂર્તિ પણ એટલી જ પ્રાચીન હશે .

 ઈંટ પર ઈંટ મૂકીએ , સિમેન્ટ પાથરીએ ત્યારે મકાન બને છે . ગુફા ઈંટસિમેન્ટથી નથી બનતી . ગુફા નક્કર પહાડની પોલાદી પાષાણથી બનેલી હોય છે . પથ્થરના પર્વતને આરપાર ખોતરીફોડીને પહાડની ભીતરમાં જે નાનકડો અવકાશ બને છે તે ગુફા હોય છે . મકાનની છત અને દીવાલ માંડ એકાદબે ફૂટ જાડી હોય છે .  ગુફાની છત અને દીવાલ સેંકડો ફૂટ જાડી હોય છે . મકાનમાં બહારના અવાજ અંદર આવે છે . ગુફામાં બહારના અવાજ ન આવે . મકાન ઉનાળે તપે અને શિયાળે ઠરે . ગુફા ઉનાળે ટાઢક આપે અને શિયાળે હૂંફ આપે . ખબર નહીં કેમ પણ ગુફામાં પગ મૂકતાવેંત વિચારો સ્થિર અને શાંત થવા લાગે છે . સાચો સાધક તો દરેક પરિસ્થિતિમાં સ્વસ્થ , સંતુલિત અને પ્રસન્ન જ રહે . પણ ગુફામાં જે અહેસાસ મળે છે તે અલગ હોય છે . ઓમ્ કાર કે અન્ય મંત્રોના  કંઠ્ય ઉદ્ઘોષ ગુફામાં કરી જુઓ . ગુફા એક અલગ જ પડઘો સંભળાવશે . અજિતશાંતિ સ્તોત્ર કે અન્ય સ્તોત્ર  સ્તવનો ગાઈ જુઓ એક અલગ જ મસ્તી અનુભવાશે . અધ્યાત્મપરક સજ્ઝાયો લલકારશો ત્યારે એમ લાગશે કે આ તો સ્વયં આનંદઘનજી મહારાજા કે દેવચંદ્રજી મહારાજા બોલી રહ્યા છે . કથાની સજ્ઝાયો ઉચ્ચારશો તો એવો અનુભવ થશે કે આપણે એ પુરાતન સમયકાળમાં પહોંચી ગયા . શાસ્ત્રની ગાથાઓ ધીમે અવાજે વાંચશો તો અર્થનાં ચિંતનમનનનું નવું સ્તર ઉઘડી આવશે . કાઉસગ્ગ કરશો તો ठाणेणं मोणेणं झाणेणं દ્વારા શું વિસર્જન પામે છે એની ઝાંખી થશે . ભદ્રાવતીની વિજ્જાસન ગુફામાં આ બધું જ સંભવિત છે . ઘણાય જૈન સાધકોએ આ ગુફામાં સાધના કરી છે . ઘણાય જૈન ભક્તજનોએ આ ગુફામાં ભક્તિ કરી છે . બહાર રાની પશુ ફરતાં હોય અને અંદર સાધના ઉપાસના ચાલતી હોય એવો પણ એક જમાનો હતો . ગુફામાં  પચાસથી વધારે લોકો આરામથી બેસી શકે એટલી જગ્યા છે . ગુફાની અંદર જ અંતર્ગુફા જેવી બખોલ બેય તરફ બની છે . એમાં તો વળી ઔર ગહન શાંતિ છે . ગભારો મોટો છે . પ્રતિમા બહુ મોટી છે . બેહદ અફસોસની વાત છે કે આધિકારિક રીતે આ ગુફા સરકારી સંપત્તિ બની ગઈ છે . આપણે વિઝિટર તરીકે આવી શકીએ છીએ . કેવી વાત છે ? ઘર આપણું છે , એમાં આપણે મહેમાન તરીકે થોડાસમય માટે આવવાનું છે અને પછી સ્મિતપ્રદર્શનપૂર્વક ચૂપચાપ નીકળી જવાનું છે . શું કરવાનું છે અને  શું નથી કરવાનું એ બોલવાનો આપણને હક નથી . દશ ડિસેમ્બર બે‌ હજાર બાવીસના દિવસે વિજ્જાસન ગુફાને છેલ્લીવાર જોઈ . પછી થોડા દિવસમાં ઋજુવાલિકા માટે વિહાર થયો . વિજ્જાસન ગુફામાં બેસીને જે અનુભૂતિ મેળવી હતી તે કોઈ અલગ જ હતી . એ ગુફા આપણી નથી રહી એની પીડા ત્યારે જેટલી હતી એટલી જ આજે છે . 

ગુફા હાથમાંથી જતી રહી એમાં વાંક કોનો ? એકલો સ્થાનિક તીર્થના સંચાલકોનો વાંક કાઢી શકાય નહીં . વાંક યાત્રાળુઓનો છે કે ગુફા જવાનું એમણે યાદ જ ન રાખ્યું . જો નિયમિત રીતે યાત્રાળુઓ ગુફાએ જતાં હોત તો પરિસ્થિતિ જુદી હોત . વાંક અમારા જેવા સર્વે શ્રમણશ્રમણીઓનો છે . જો અમે તીર્થના સંપર્કમાં રહીને આ બાબતે માર્ગદર્શન આપતા રહેત તો આવા દિવસો જોવા ના પડત .  આપણી ગુફાઓ માટે આપણે શું કરી શકીએ આ પ્રશ્ન પર ચર્ચા તો થવાની જ . દૂર બેઠાં બેઠાં સૂફિયાણી સલાહો આપવાને બદલે આ વિષય પર પ્રામાણિક ચિંતન કરવું જોઈએ . 

ચિંતન એક : ભારતમાં જ્યાં જ્યાં જૈન ગુફાઓ છે એની માહિતી એકત્રિત કરવી જોઈએ અને પ્રસારિત થવી જોઈએ . અમુક ગુફાઓ એકલી જૈન ગુફા છે . અમુક ગુફાઓમાં જૈન ગુફા અને બૌદ્ધ ગુફાઓનું સાયુજ્ય છે . અમુક ગુફાઓમાં જૈન ગુફા , બૌદ્ધ ગુફા અને હિન્દુ ગુફાઓનું સંમિલન  છે . કોઈ ગુફા નિસર્ગનિર્મિત છે , કોઈ ગુફા માનવનિર્મિત છે . કેટલીક ગુફાઓમાં એક કે બે કે ત્રણ માળ છે , કેટલીક ગુફાઓ એકતલ છે એટલે કે કોઈ માળ નથી . ક્યાંક ગુફાઓની શ્રેણી છે , ક્યાંક એકલી ગુફા છે . કોઈ કોઈ ગુફામાં મૂર્તિ છે , કોઈ કોઈ ગુફામાં મૂર્તિ નથી . કોઈ ગુફા જૈન હતી અને જૈન નથી રહી . કોઈ ગુફા શ્વેતાંબર હતી અને શ્વેતાંબર નથી રહી . આ બહુ જ મોટો રિસર્ચ ટોપિક છે . ડિટેઈલ્ડ સ્ટડી થવો જોઈએ . ચિંતન બે : ગીતાર્થ જ્ઞાની ગુરુ ભગવંતો વ્યાખ્યાન , વાચના અને લેખનમાં ગુફાસંસ્કૃતિ વિશે રજૂઆત કરે . ગુફાઓનો ઉપયોગ શો હતો ? સાધુ સાધ્વીજીઓ કેવી કેવી પરિસ્થિતિમાં ગુફામાં નિવાસ કરતા ? ગુફાઓમાં રહેવાની મર્યાદાઓ શું હતી અને સમસ્યાઓ શું હતી ? ગુફામાં ઓરડાઓ શું કામ બનાવતા ? ઘણી ઘણી વાતો થાય . આજે ભલે ગુફાસંસ્કૃતિ સક્રિય નથી . પણ જે જમાનામાં ગુફાસંસ્કૃતિ સક્રિય હતી ત્યારે ગુફાઓમાં શું ગતિવિધિઓ થતી એનો બોધ સકલ શ્રી સંઘને મળવો જોઈએ . સાધુસાધ્વીઓ પચખાણ પારીને જે સત્તર ગાથા ગણે છે એમાં ત્રણ ગાથા સાથે ગિરનારની રાજીમતી ગુફા જોડાયેલી છે .   ચિંતન ત્રણ : પુરાણા સમયમાં ગુફાઓમાંથી જે મળતું તે મેળવવા આજના સમયમાં  શું કરી શકાય ? સામાન્યતઃ ઉપાશ્રયમાં ભોંયરા રચીને આપણે ગુફાની ખોટ પૂરી કરી છે . અમદાવાદમાં ભગવાનનગર ટેકરાનો ઉપાશ્રય અને સાબરમતીમાં પુખરાજ રાયચંદ આરાધના ભવનમાં જે ભોંયરું બનેલું છે તે ગુફાઓની ખોટ વર્તાવા દેતું નથી . આ વ્યવસ્થા ઘણા ઉપાશ્રયોમાં છે . ગુફાઓમાં જવા ન મળે તો ગુફાનું વાતાવરણ કેવી રીતે મેળવવું આ શીખવા જેવું છે . આ ડેકોરેશનવાળો બનાવે છે તે ફિઝિકલ ગુફાની વાત નથી . આ એકાંત અને અધ્યાત્મનું વાતાવરણ રચવાની વાત છે . ગુફા ભીતરનો અવાજ સાંભળવાની પ્રક્રિયા છે . એને બાંધકામ અને વાસ્તુ સમજવાની ભૂલ ન કરાય . ચિંતન ચાર : આજની સ્કૂલોમાં પાષાણયુગની ગુફા તરીકે જેનું વર્ણન થાય છે તે ગુફા અભણ અવસ્થાની લાચારી બતાવે છે . આપણી જૈન  ગુફાઓમાં સુઘડ યોજના છે , કળા છે , સંસ્કૃતિ છે . જૈન ગુફાઓનો  સત્તાવાર પરિચય જૈન પરિભાષા મુજબ જ આપવાનો હોય . કોઈ અર્ધ દગ્ધ પ્રોફેસર પોતાની અક્કલ મુજબનો પરિચય વર્ણવે તે ન ચાલે . ચિંતન પાંચ : આપણે ગુફાઓની ચૈત્યપરિપાટી ગોઠવી શકીએ . ભારતદેશનાં દરેક રાજ્યમાં જે જે ગુફાઓ છે ત્યાં આપણા લોકો જાય . જુએ અને જાણે કે ગુફા શું હોય છે . દરેક ગુફાનો પોતપોતાનો ઇતિહાસ મોટેભાગે સ્થાનિક લોકો કે સ્થાનિક ગાઇડ પાસેથી જાણી જ શકાય છે . તે તે રાજ્યમાં બનેલી ઐતિહાસિક ઘટનાઓનો તંતુ એ ગુફા સાથે જરૂર જોડાયેલો હશે . 

આ દિશામાં ચિંતન કરતા રહીએ અને સજાગ બનીએ . વિજ્જાસનની ગુફા હાથમાંથી ગઈ . બીજી ગુફા ન જવી જોઈએ . 

( વર્તમાન સમયમાં મને સૌથી વધુ કયા મહાત્મા ગમે છે ? આ વિષય પર એક ગ્રંથ પ્રકાશિત થવાનો છે . સંપાદક : પૂજ્યપાદ આચાર્ય ભગવંત શ્રી હર્ષસાગરસૂરીશ્વરજી મહારાજા . અનેક ગુરુભગવંતોએ આ વિષય પર લેખ લખ્યા છે . પ્રસ્તુત લેખ એ ગ્રંથ માટે , સંપાદક સૂરિદેવના આત્મીય આગ્રહથી લખવામાં આવ્યો છે. )

તમે કોઈ એક કામને સમર્પિત છો અને એ કામને સારી રીતે કરવા શકાય તે માટે તમે કોઈ બીજાં એક કામથી અળગા થઈ શકો છો એવી ભૂમિકાને ત્યાગની ભૂમિકા કહી શકાય છે . આવો ત્યાગ ઊંચી સમજદારી વિના આવતો નથી . એકથી વધુ જવાબદારી સંભાળવાની ક્ષમતા સૌમાં ઓછેવધતે અંશે હોય જ છે . કંઈ જવાબદારી રાખવી અને કંઈ જવાબદારી સંભાળવી એનો નિર્ણય સમયસર કરી લેવાનો હોય છે . બધું જ હું કરીશ આ અભિગમ ખોટો . બધું બીજાનાં માથે ઢોળી દો , આપડે છુટ્ટા – આ વૃત્તિ પણ ખોટી . હું શું કરીશ અને હું નહીં કરીશ તે શું હશે – આનો નિર્ણય સારી રીતે થવો જોઈએ .

If you are truely intelligent , you would do what you want. But if you are genius, do what is needed. તમને જે ગમતું હશે એ તમે કરતા હશો આ એક પરિસ્થિતિ છે . તમે એ કામ કરતાં હશો જે ખૂબ જરૂરી છે . આ બીજી પરિસ્થિતિ છે . જરૂરી કામને વધુ સમય આપવા માટે , મનગમતાં કામને ઓછો સમય આપવો છે આવો નિર્ણય સરળ નથી . આવો નિર્ણય જેઓ કરી ચૂક્યા છે એમને અહોભાવપૂર્વક યાદ કરવા છે . જેમ આંબેલ કરનારો વિગઈનો ત્યાગ કરે છે , ઉપવાસ કરનારો આહારનો ત્યાગ કરે છે અને એ ત્યાગ જ એમને તપસ્વી બનાવી દે છે તેમ મનગમતી પ્રવૃત્તિનો ત્યાગ કરનારો , પોતાની ભૂમિકાનો તપસ્વી બની જાય છે . આવા તપસ્વીઓને ત્યાગી તરીકે માનસન્માન મળે કે ન મળે – એમને ફરક પડતો નથી . જેમ માતા પોતાના દીકરાને પ્રેમ કરતી હોય છે , એને દીકરાને પ્રેમ કરવાના બદલામાં યશ કે ગૌરવની અપેક્ષા હોતી નથી એમ આ geniusને પોતાનાં કામ માટે ઘણો પ્રેમ હોય છે અને એ પ્રેમ એમને બીજી બધી બાબતોથી બેપરવા બનાવી દે છે .

તમે જે કામ કરો છો તે જેમ અગત્યનું છે તેમ તમે જે કામ છોડો છો કે ટાળો છો તે કામને છોડવું કે ટાળવું પણ ઘણું અગત્યનું હોય છે . એ કામ જે છોડવાનું છે તે છોડવામાં એટલું આસાન હોતું નથી . કામ આસાન હોય ત્યારે કામને છોડવાનું આસાન નથી હોતું . અઘરું કામ હોય ત્યારે એ કામને છોડવાનું અઘરું નથી હોતું . આસાન કામ છોડવા જેવું છે એવી વાત નથી . અઘરું કામ અપનાવવા જેવું છે એની વાત છે .

આજે ચોતરફ વાતાવરણ વ્યાખ્યાનલક્ષી છે . જેમને વ્યાખ્યાન સરસ આપતા આવડતું હોય એ જરૂરથી વ્યાખ્યાન આપે . વ્યાખ્યાન સારું હોય એને લીધે શ્રોતા ઘણા મળે , ભક્તો ઘણા બને , નામના ઘણી થાય અને ગામો ગામની વિનંતીઓ ચાલતી આવે સતત . એ વિનંતી સ્વીકારીને ગામો ગામ જવાનું , વ્યાખ્યાનો આપવાના , શ્રોતા અને ભક્તો વધારવાના . શાસન પ્રભાવના કરવાની અને , અને લોકપ્રિયતાનાં નવા નવા શિખરો સર કરવાના . લોકપ્રિયતા લોકપૂજ્યતા બને , લોકપૂજ્યતા લોકમાનનીયતા બને એ ક્રમ ચાલતો રાખવાનો . આ સ્વાભાવિક છે , કરણીય છે , ઉપકારની પ્રવૃત્તિ છે . જે આ કરે છે તે પરંપરાનું નિર્વહન , સંવર્ધન કરે છે . એમનું પુણ્ય ઊંચું ગણાય છે એમાં શક નથી .

પરંતુ એકાદ ઓલિયો એવો નીકળી આવે છે જેને ખબર છે કે મારું વ્યાખ્યાન સરસ છે , લોકાકર્ષક છે છતાં એ વ્યાખ્યાનથી દૂર થઈ ગયો છે . મારું સૌભાગ્ય છે કે એવા થોડાક ઓલિયાઓ મેં જોયા છે .
પ્રથમ નામ યાદ આવે છે શ્રી હેમવલ્લભ સૂરિજી મ.નું . બીજું નામ યાદ આવે છે શ્રી વૈરાગ્યરતિ વિજયજી મ.નું . ત્રીજું નામ યાદ આવે છે શ્રી વિમલહંસ વિજયજી મ . અને સાથોસાથ શ્રી પરમહંસ વિજયજી મ.નું . વધુ એક નામ યાદ આવે છે શ્રી આત્મરતિવિજયજી મ.નું .

(૧) પૂજ્ય આચાર્ય શ્રી હેમવલ્લભસૂરિજી મ.સા.

શ્રી ગિરનાર તીર્થમાં પહેલાં યાત્રાળુઓ ઓછા હતા અને આશાતનાઓ ઘણી હતી . શ્રી હેમવલ્લભ વિજયજી મ . તરીકે તેઓ ગિરનાર આવ્યા ત્યારે એમને ગિરનારમાં કે તીર્થરક્ષાનાં કોઈપણ કાર્યક્ષેત્રમાં કોઈ ઓળખતું નહોતું . પડકારો ઘણા હતા . ધારેલી સફળતા ના મળે એવી પરિસ્થિતિનો દબાવ બનેલો હતો . તેઓ ત્યાં રહ્યા . એમણે ત્યાગને કામે લગાડી દીધો . વ્યાખ્યાન નહીં . લોકોમાં ચમકવાનો મારગ દૂર . પગ દબાવવાવાળું કોઈ નહીં . કામકાજ પૂછવાવાળું કોઈ નહીં , લગભગ . વડીલો અને સંનિષ્ઠ યુવાનો સાથે હતા પણ પોતાના તરફથી તીવ્ર સમર્પણનું વાતાવરણ એમણે સ્વયં ઊભું કર્યું . રોજની એક યાત્રા કરવાની જ . શ્રી નેમનાથ દાદાએ વિઘ્નહરણ શક્તિ તરીકે આંબેલનો ઉપદેશ આપેલો એ યાદ રાખીને આંબેલ ચાલુ કર્યાં . યાત્રા કરીને નીચે ઉતરે તે પછી જૂનાગઢ ગામના અજૈન ઘરોમાં ગોચરી લેવા જાય , લૂખી રોટલીથી નિર્દોષ ગોચરીની વિધિ જાળવે . શરૂશરૂમાં દર્શનાર્થીઓ, યાત્રાળુઓ, ભક્તજનો ખાસ વધારે આવતા નહીં . એ વખતે મનમાં ફરિયાદો જાગી શકતી હતી . વાણી દ્વારા એ ફરિયાદો રજૂ થઈ શકતી હતી . કંઈ ફરિયાદો ?
૧ . અરે , કોઈ મળવા જ આવતું નથી .
૨ . કંઈ કામ હોય તો કોને કહેવાનું ?
૩ . આખા દિવસમાં વાત કરવાની કોની સાથે ?
૪ . વ્યાખ્યાનમાં તો કોઈ આવતું નથી .
૫ . અમારું ધ્યાન કોણ રાખે છે ?
૬ . આ કામ બાકી છે , એ કામ બાકી છે ?
૭ . આમને મોકલો , એમને બોલાવો .
૮ . હું બધાને ખુલ્લા પાડી દઈશ .
૯ . તમને ખબર નથી , હું કોણ છું તે .
૧૦ . બધાની સાન ઠેકાણે લાવી દઈશ , હા .
આવી ઘણીબધી ફરિયાદો બની શકતી હતી . જેમ વિગઈનો ત્યાગ , માંગલિક ગણાય છે – આંબેલ રૂપે . તેમ ફરિયાદોનો ત્યાગ પણ માંગલિક ગણાય છે – સહનશીલતા રૂપે . શ્રી હેમવલ્લભસૂરિજીમ . એ જેની ફરિયાદ કરી નથી તેવી પરિસ્થિતિઓ અગણિત હશે . તેઓ બધું હજમ કરી ગયા છે . ફરિયાદ ફરિયાદ ન લાગે એ સાધના છે . ફરિયાદ કરવાનું યાદ ન આવે એ તપસ્યા છે . જેમના હાથમાં સત્તા હોય , જેમની પાસે જવાબદારી હોય એમની નિંદા કરીને વાતાવરણ બગાડી શકાતું હોય છે . ઓલિયાઓ નિંદા નથી કરતા , વાતાવરણ નથી સળગાવતા . ઓલિયાઓ સહન કરી લે છે . શ્રી હેમવલ્લભસૂરિ મ.ને ગિરનારના રક્ષણહાર માનીને વાંદનારા આજે અગણિત લોકો છે . એમની હજારો આંબેલની તપસ્યા સૌ જાણે છે . તેઓ એ બધું નથી જાણતા જે શ્રી હેમવલ્લભસૂરિ મ . ચૂપચાપ , એકલપંડે સહન કરી ચૂક્યા છે .

અને ખાસ વાત , જેટલા વરસ એમણે ગિરનાર તીર્થને આપ્યા એટલા વરસ એ અલગ અલગ શહેરોમાં ચોમાસું કરી શકતા હતા . ચોમાસાં ગાજ્યાં જ હોત . નામના બની જ હોત. અનુષ્ઠાનો , પ્રસંગો , કાર્યક્રમોની હારમાળાઓ સર્જાઈ જ હોત . શાસનપ્રભાવનાના ઈતિહાસ રચાયા જ હોત . સમાચાર વિભાગ જે જે મુખપત્રોમાં હોય છે તેમાં લાંબી લાંબી ખબરો આવી જ હોત . પણ હેમવલ્લભસૂરિ મ . એ ગિરનારમાં રહેવા સિવાયનું બીજું કશું વિચાર્યું જ નહીં . બે પ્રેરણા મળે છે : એક , વ્યાખ્યાનથી દૂર રહેવામાં સંકોચ ના રાખો . બે , કોઈ એક પવિત્ર જવાબદારીને નિઃસ્વાર્થ ભાવે સમર્પિત થઈ જાઓ . એ જવાબદારી તમારી મર્યાદાને અનુરૂપ હોય એટલે બસ . મનેં શ્રી હેમવલ્લભ સૂરિ મ . માટે બે કારણસર વિશેષ આદર છે .
૧) તેમને લોકપ્રિય બનવામાં કોઈ જ રસ નથી . ૨) તેમને ગિરનારી નેમજીમાં સર્વોચ્ચ રસ છે .

( ૨ ) પૂજ્ય ગણિવર્ય શ્રી વૈરાગ્યરતિ વિજયજી મ .

એમનાં વ્યાખ્યાનો જેમણે સાંભળ્યાં છે તેઓ એમને ભૂલી જ ના શકે . અવાજ , રજૂઆત , પદાર્થ વિશ્લેષણ , મૂળભૂતતા અને મૌલિકતાનો સંગમ . એક તરફ આ વાત છે . બીજી તરફ તેઓ વરસોથી વ્યાખ્યાનને સાઈડ ટ્રેક કરી ચૂક્યા છે . એક વ્યવહાર એવો બની ગયો છે કે સાધુ ભગવંત ઉપાશ્રયમાં આવે એટલે વ્યાખ્યાન આપવાનું જ હોય એમણે . ગૃહસ્થને શ્રાવક કહેવામાં આવે છે કેમકે ધર્મશ્રવણ કરવું એ શ્રાવકનો ધર્મ છે . સાધુનો ધર્મ છે યથા આવશ્યક વિનિયોગ . હું વ્યાખ્યાન આપું નહીં તો મારી પાસે લોકો આવશે નહીં આવી ભયગ્રંથિ સાધુમાં હોવી જોઈએ નહીં . હું વ્યાખ્યાન આપીશ તો લોકોમાં મારો પ્રચાર થશે આની લાલચવૃત્તિ પણ સાધુમાં હોવી જોઈએ નહીં . વ્યાખ્યાન બાબતે સાધુ નિર્ગ્રંથ હોવો જોઈએ . અમુક કામો કરાવવાના છે અને તે માટે વ્યાખ્યાન આપવું જરૂરી છે આવું માનસ બને છે ત્યારે જવાબદારીનું બંધન જોયું છે એ સૂચિત થાય છે . અમુક વખતે વ્યાખ્યાન આપવાનો શોખ કે રસ ઘણો વધારે છે અને વ્યાખ્યાન આપવાની પ્રતિભા ઘણી ઓછી છે , એવી પરિસ્થિતિ જોવી મળતી હોય છે . નિયમ એ છે કે જે શક્તિશાળી છે તે વ્યાખ્યાન આપે . એને બદલે નિયમ એવો માની લેવાયો છે કે જે વ્યાખ્યાન આપવા પાટ પર બેસે છે એ શક્તિશાળી છે . વિનિયોગની ભૂમિકાએ બોલવું એ સાધુનો ધર્મ છે . પણ વ્યાખ્યાન આપવા માટે એકદમ તલપાપડ રહેવું એ સાધુનો ધર્મ નથી . વ્યાખ્યાન આપવા ન મળે તો પણ પ્રસન્ન રહેવું એ સાધુનો ધર્મ છે .

ખબર નહીં કેમ ? ગૃહસ્થો વ્યાખ્યાનદાતાઓને જ મહત્ત્વ આપે છે . આ પણ હકીકત છે . આવી પરિસ્થિતિ વચ્ચે એવો નિર્ણય કરી લેવો કે વ્યાખ્યાન આપવું એ મારી પ્રાથમિકતા નથી . એ અઘરું છે . એમણે વ્યાખ્યાનને બદલે વ્યાખ્યા પર પસંદગી ઉતારી છે . તેઓ શ્રુતસંપદા સાથે સંશોધનની ભૂમિકાએ જોડાયા છે .

વ્યાખ્યાન આપતી વખતે તમારી સામે શ્રોતા હોય છે . સંશોધન કરતી વખતે તમારી સામે તમારું એકાંત હોય છે . વ્યાખ્યાન આપતી વખતે તમે બીજાની પાસેથી મેળવેલું – ઊઠાવેલું બોલી શકો છો . સંશોધનમાં તમારી સ્વતંત્ર ક્ષમતા પર જ બધો આધાર હોય છે . વ્યાખ્યાનમાં તમને જે શ્રોતા મળે છે તે તમારી પરીક્ષા લે એ જરૂરી નથી , શ્રોતા તમારી વાતને , રજૂઆતને આદરપૂર્વક સ્વીકારી શકે છે . સંશોધનમાં તમારી એક એક લાઈન સમીક્ષકોના ચશ્માતળે આવે છે અને ગમે તેટલી મહેનત કરી હોવા છતાં એકાદ ભૂલનો હિસાબ ચૂકવવો ભારે પડી શકે છે . વ્યાખ્યાનમાં તમારો પ્રચાર ઘણો થાય , થઈ શકે કેમકે વ્યાખ્યાન શ્રવણના પ્રેમીઓ ઘણા બધા છે . દરેક વક્તાએ યાદ રાખવાનું છે કે શ્રોતાને તમારું વ્યાખ્યાન ગમે છે માટે એ વ્યાખ્યાન સાંભળવા આવ્યો છે એવો ભ્રમ રાખવાનો નહીં . શ્રોતાને ભગવાનની વાણી સાંભળવી ગમે છે માટે તે વ્યાખ્યાનમાં આવે છે . અને વાણીના પ્રેમીઓની સંખ્યા વિશાળ છે . કેમકે વાણી , વ્યાખ્યાનવાણી સરળ હોય છે . સંશોધન સરળ હોય છે ? ના . બિલકુલ નહીં . જેણે સંશોધનનું ક્ષેત્ર અપનાવ્યું છે એમને પૂછજો . માથાના વાળ ધોળા થઈ જાય , ખાલી થઈ જાય એટલી બધી મહેનત કરવાની આવે છે સંશોધનમાં . અને તે પછી જે સંશોધિત સાહિત્ય તૈયાર થાય છે તેના વાંચનારો / સમજનારો વર્ગ ઘણો નાનો હોય છે . સંશોધનને સમર્પિત થયા હોય એવા વિદ્વાનોનો પ્રચાર કેટલો થાય ? વ્યાખ્યાનદાતાઓ જેટલો પ્રચાર પામે છે તેના કરતાં ઘણો જ ઓછો પ્રચાર થાય સંશોધકોનો . આ કડવી હકીકતની જાણ હોવા છતાં પોતાને વ્યાખ્યાનથી દૂર રાખવાનો નિર્ણય એમણે લીધો એ નાનોસૂનો ત્યાગ નથી .

જો એ વ્યાખ્યાન આપવા માટે નિયમિત રીતે લોકસંપર્ક બનાવી રાખત તો એમના હાથે શ્રુતભવનના માધ્યમે જે મહાન્ કાર્યો થયા તે કદાચ , સંપન્ન ન થાય . શ્રુતભવન સંશોધન કેન્દ્ર થકી કેટલી બધી હસ્તલિખિત પ્રતોનો ડિજિટલ ડાટા તૈયાર થયો છે ? આજ સુધી ક્યારેય પ્રકાશિત ન થઈ હોય એવી કેટલી બધી રચનાઓ પ્રકાશમાં આવી છે ? આજ સુધી એકબીજાના સંપર્કમાં ન હોય એવી કેટલી સંસ્થાઓ એકબીજાના સંપર્કમાં આવી છે ? આનો જવાબ તમે જાતે શોધજો . એક ગંજાવર ઈતિહાસ રચીને બેઠું છે શ્રુતભવન . અને એના માર્ગદર્શક તરીકે શ્રી વૈરાગ્યરતિવિજયજી મ.સા . એ એક નિયમ પાકો બનાવી રાખ્યો છે : ખૂબ જ અગત્યનું કામ હોય ત્યારે વ્યાખ્યાન આપવું . બાકી વ્યાખ્યાનથી દૂર રહેવું . વ્યાખ્યાન સિવાયનું એક વિશ્વ એમણે રચી લીધું છે અને પોતાનાં વિશ્વમાં રમમાણ રહેવાવાળા જોગંદર બની ચૂક્યા છે તેઓ .

મનેં એમની એક પરિકલ્પના ખૂબ જ ગમી છે : દુનિયામાં જેટલા પણ જ્ઞાનભંડારો છે , લાઈબ્રેરી છે એમાં રહેલી હસ્તલિખિત પ્રતોને સ્કેન કરીને એ તમામ ડિજિટલ પ્રતો એક જગ્યાએ એ રીતે સંગૃહીત કરવી કે જેનો ઉપયોગ દુનિયાના દરેક ખૂણેથી કરી શકાય . આ દિશામાં કામ કેટલું થયું છે ? ૮૪ જ્ઞાનભંડાર પાસેથી દોઢ લાખ હસ્તલિખિત ગ્રંથ મળ્યા છે અને અંદાજે એંશી લાખ હસ્તલિખિત પાનાંનું સ્કેનિંગ થઈ ચૂક્યું છે . ચાળીસ જ્ઞાનભંડારમાંથી મળેલી પાંસઠ હજાર હસ્તલિખિત પ્રતોનું સૂચીકરણ પણ થઈ ચૂક્યું છે . આ શ્રુતસેવા જ પોતાની જવાબદારી છે એવું એમનું માનસ સ્પષ્ટ છે . તેઓ વ્યાખ્યાન અર્થે ગામે ગામે અને સંઘે સંઘે જતા નથી બલ્કે શ્રુતભવનમાં રહે છે . સામે એ પરિણામ આવ્યું છે કે જૈન શાસનના કોઈ પણ મોટા આચાર્ય ભગવંત પૂના પધારે છે તો તેઓ શ્રુતભવન આવવાનું ચૂકતા નથી અને શ્રુતભવન આવ્યા બાદ ધન્યતા અનુભવે છે . શ્રુતભવને આ એક વાત સજ્જડ રીતે સાબિત કરી દીધી છે : First they will ignore you, then they will critisize you, then they will try to copy you and then you win. ખેર , હજી જે કામો બાકી છે તેની માટે તેઓ એટલા ઉત્સાહિત અને પ્રતિબદ્ધ છે કે જે થઈ ચૂક્યું છે એનો હરખ મનાવવા તરફ એમનું ધ્યાન જ નથી .

( ૩ ) પૂજ્ય પંન્યાસ શ્રી વિમલહંસ વિજયજી મ ./ પૂજ્ય પંન્યાસ શ્રી પરમહંસ વિજયજી મ .

શ્રી અંતરીક્ષજી તીર્થનો પ્રશ્ન . એવી ગૂંચ હતી કે ઉકેલ જ ના દેખાય . કોર્ટનો નિર્ણય આવશે એવું કહેવાતું પણ દર વખતે કોર્ટે નવી તારીખ આપી છે એટલા જ સમાચાર આવતા . લોકોએ આવવાનું ઓછું કરી દીધું હતું . દિગંબરોના ઘરો ઘણાં . શ્વેતાંમ્બરનાં ઘર એક કે બે . તીર્થની ધર્મશાળા-ભોજનશાળનાં મકાનો જૂનાં .અવર જવરના અભાવે વ્યવસ્થાતંત્ર પણ ઢીલું છે એવું ચર્ચાતું . આવાં વાતાવરણમાં લાંબો સમય માટે રહેવા કોણ મહાત્માઓ આવી શકે ?

આજકાલ દરેક સમુદાયને ચાતુર્માસની વિનંતીઓ ઘણીબધી આવે છે . સંઘમાં ચોમાસું કરો એટલે વ્યાખ્યાનોમાં ભીડ થાય , ભક્તો બને ,જાહોજલાલી સર્જાય અને શાસનનો ડંકો વાગ્યો છે એવું પ્રમાણપત્ર મળે . આ બે મહાત્માઓએ બાર વરસ સુધી એ ભીડ , એ જાહોજલાલીથી સ્વયંને દૂર રાખવાનો પુરુષાર્થ કર્યો . એમણે બાર વરસમાં મોટા મોટા સંઘોમાં ચોમાસાં કર્યા હોત અને એમનાં નામની આગળ શાસન પ્રભાવક એવું બિરૂદ લખાયું હોત . પણ એવું થયું નહીં . એમણે પોતાના ગુરુદેવ પૂજ્ય પંન્યાસ પ્રવર શ્રી ચંદ્રશેખર વિજયજીમ . માટે એક સપનું જોયું . શું સપનું ? ગુરુદેવનું સપનું સાકાર થવું જોઈએ એ જ સપનું . ગુરુનાં સપનાનો વારસો શિષ્યોને જ મળે ને . પૂજ્ય પન્યાસજી ભગવંતના શિષ્યોને વ્યાખ્યાન કલા વારસામાં મળેલી હોય છે . એમના પરિવારના મહાત્માઓ જ્યાં જાય ત્યાં સભાઓ ગજવતાં હોય છે અને મોટા મોટા હોલ નાના પડે છે . આ બે મહાત્માઓ એ દિશામાં જઈ જ શકતા હતા . એ માટેની ઈચ્છા કે જીદ્દ રાખી શકતા હતા . એમણે એવું કર્યું ? ના . એમણે જીદ્દ ના રાખી અને ઈચ્છાઓ ન રાખી . આ ત્યાગ નાનોસૂનો નથી . વિગઈનો ત્યાગ નજરે ચડે છે . પ્રસિદ્ધિનો ત્યાગ નજરે ચડતો નથી . જે નજરે ચડે એની પ્રશંસા થાય . જે નજરે જ ના ચડે તેની પ્રશંસા શી થવાની ? જેમનાં વસ્ત્ર મલીન હોય , જેઓ નિર્દોષ ગોચરીપાણીના આગ્રહી હોય તેમને ત્યાગી કહેવામાં કશું ખોટું નથી . જે હકીકત તે છે . પરંતુ સંભવિત પ્રસિદ્ધિનો મોકળો માર્ગ જેમણે પડતો મૂક્યો એમને ત્યાગી કેમ ન ગણાય ? પ્રસિદ્ધિની આકાંક્ષાને સમેટી લેનારા પૂજ્ય પુરુષને પણ સંયમી તરીકેનું સન્માન કેમ ન મળે ? સતત એક જ વિષય પર કરવામાં આવતો પુરુષાર્થ પ્રચંડ જાગૃતિ લાવે છે . મનેં એક વિધિકારકે કહ્યું હતું કે : ‘ સાહેબ , દેવદ્રવ્યની આવક બધા ગુરુભગવંત કરાવે . સાધારણ દ્રવ્યની આવક બહુ ઓછા ગુરુભગવંત કરાવી શકે . શ્રી વિમલહંસ વિજયજી મ . ની માસ્ટરી છે સાધારણની આવકમાં . ‘ તમે તુલના કરજો . ક્યાં પહેલાંનું અંતરીક્ષતીર્થનું સંકુલ ? અને ક્યાં અત્યારનું નવનિર્મિત સંકુલ ? અલબત્ત , પ્રાચીન પરમાત્મા પર જ તીર્થ અવલંબે છે . પરંતુ યાત્રાળુઓ આવે , આવતા રહે , આવતા જ રહે એ માટેનો માહોલ રચવાનો હતો . એ માહોલ રચવામાં પોતાની મર્યાદાને ધક્કો ના લાગે તે પણ જોવાનું હતું . આ બેય મહાત્માઓએ તીર્થ માટે જે કર્યું તેની યશોગાથા ઘણી લાંબી થાય . તીર્થ માટે જે કર્યું તે એમનેમ નથી થયું . કશુંક કરવા માટે કશુંક છોડવું પડે છે . તીર્થ માટે એમણે જેનો ત્યાગ કર્યો તે સમજવાનું છે . વર્ષોથી એક જ જગ્યાએ ચોમાસું કરવામાં કંટાળો આવે , સાધુ તો ચલતા ભલા એટલે જ તો લખાયું છે . પણ એ કંટાળાનો ત્યાગ કર્યો . ઘરની રસોઈ અને તીર્થના રસોડાની રસોઈમાં ફરક હોય છે . રસોડાની રસોઈ રોજરોજ લેવાની અને છતાં ઘરની રસોઈ યાદ નહીં કરવાની . સંઘમાં રહે તો શ્રાવકશ્રાવિકાઓ સેવામાં ઉપસ્થિત હોય . તીર્થમાં મોટે ભાગે નોકરભરોસે નૈયા . સંઘમાં રહેવાનું સ્થાન સારું હોય . તીર્થમાં વ્યવસ્થાની અનુકૂળતા અને અનુકૂળતાની વ્યવસ્થા પર આપણો કોઈ અંકુશ ના હોય . તીર્થમાં માણસ ન હોય તો કોઈ ન હોય અને હોય તો સીધા છસ્સો કે હજાર માણસની લાઈન લાગી હોય . કોઈ ના હોય એનો સન્નાટો પણ વાગે . અને મોટી સંખ્યામાં યાત્રાળુ આવે એનો ધસારો પણ કોઈક રીતે અસુવિધાજનક જ રહે .

સાધુ દરેક પરિસ્થિતિમાં એક સમાન માનસિકતા , પ્રસન્નતા રાખે છે , એ જ સાધુનો ધર્મ છે . એ વાત સાચી . એક જ સ્થાનમાં લાંબો સમય રહેવા મળે તે પછી જ ખબર પડે કે એકસમાન માનસિકતા , પ્રસન્નતા બનાવી રાખવાનું કેટલું અઘરું છે . આશા હતી કે શ્વેતાંમ્બર પરંપરાની તરફેણમાં જ સુપ્રીમ કોર્ટ ફેંસલો સુણાવશે પરંતુ એ ફેંસલો ક્યારે સુણાવશે , ખબર પડતી ન હોતી . તારીખ પર તારીખ પડતી જતી હતી . એમની પ્રતિબદ્ધતા આ તીર્થ પ્રત્યે એટલી બધી મજબૂત હતી કે એકવાર તેઓ આકોલા – સંભવનાથજી સંઘમાં એમનું ચોમાસું નક્કી થઈ ચૂક્યું હતું તે કેન્સલ કરીને તેઓ ચોમાસા પૂર્વે અંતરીક્ષજી પાછા આવી ગયા હતા . કારણ કે એ ચોમાસામાં જ સુપ્રીમ કોર્ટનો ફેંસલો આવી જશે એવી એ વખતે સંભાવના બની હતી . પોતાનું મોટું ચોમાસું છોડી દે એવો વિરલો તમે જોયો નહીં હોય જિંદગીમાં . જે સંઘમાં ચોમાસું હતું એ સંઘ નારાજ થઈ શકતો હતો કેમ કે છેલ્લી ઘડીએ ચોમાસું અંતરીક્ષમાં કરવાનો નિર્ણય લેવાયો એટલે એ સંઘ બીજા ગુરુભગવંતને લાવી શકે કે કેમ એ પ્રશ્ન હતો . પ્રસિદ્ધિ પામવાનો અવસર છોડી દેવો અને એક જગ્યાએ અપયશ થાય એવો નિર્ણય લેવો એ કાચાપોચાનું કામ નથી .

સન્ ૨૦૨૩માં સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય આવ્યો અને અંતરીક્ષ પ્રભુના દરવાજા ખૂલશે એવા સમાચાર સકલ સંઘને આપવાના હતા તે વખતે શ્રી પરમહંસ વિજયજી મ . એ જે ટૂંકું વક્તવ્ય આપ્યું તેમાં એમણે પોતાનો યશ ગાવાનો નાનોસરખો પણ પ્રયાસ કર્યો નહોતો . તીર્થ સાથે જે જે લોકો સંકળાયેલા છે તે સૌની મહેનતને એમણે યશ આપી દીધો . મારે મહેનત કરવાની છે પરંતુ સફળતાનો યશ મારે લેવાનો નથી આવી સભાનતા ક્યારે આવે ? લોકસંજ્ઞા પર પ્રચંડ જીત મેળવી હોય ત્યારે . મને એમની આ સભાનતા બહુ ગમી . ઇન્દ્રિયસંયમની જેમ કષાયસંયમનો પણ મહિમા ઘણો મોટો છે .

नमो लोए सव्वसाहूणं

વર્તમાન સમયના શ્રેષ્ઠ સંયમીઓ વિશે વિચારું છું ત્યારે અલગ અલગ બે પંક્તિઓ યાદ આવે છે .
એક , नमो लोए सव्व साहूणं ‍- બધા સાધુ ઉત્તમ છે . ઉત્તમ સાધુ બધે જ છે . અમુક સાધુ ઉત્તમ છે અને અમુક સાધુ ઉત્તમ નથી આવો વ્યવહાર – લેખની ભૂમિકાએ હું ના કરી શકું .
બે , जावंत के वि साहू – જે પણ સાધુ છે તે ઉત્તમ તત્ત્વથી અલંકૃત છે . આ પંક્તિ દેરાસરમાં ભગવાન્ સામે પણ બોલી શકાય છે . તેનું કારણ જ્યાં જ્યાં સાધુતા છે ત્યાં ત્યાં આજ્ઞાનુસારિતા અને ઉત્તમતા છે – એવી સ્પષ્ટતા .

અમુક મહાત્માનું સંયમ સારું છે એમ કહેવા દ્વારા અનુમોદના જરૂર થાય છે . એ અનુમોદના સારી પણ છે . બને છે એવું કે ભાષારચનાના નિયમ અનુસાર એ વાક્યનો અર્થ એવો નીકળે છે કે અમુક મહાત્માનું સંયમ સારું છે અર્થાત્ અમુક મહાત્મા એવા પણ છે જેમનું સંયમ સારું નથી . આવો કોઈ ભાવ મનમાં બનાવી શકાય નહીં . આવી કોઈ રજૂઆત કરવાની ભૂમિકા આપણી પાસે હોઈ શકે નહીં . कूरगडू મુનિને કેવળજ્ઞાન મળી ગયું અને એમની માટે તિરસ્કાર વ્યક્ત કરનારા ત્રણ તપસ્વી મહાત્માઓ કેવળજ્ઞાનથી વંચિત રહ્યા . જ્યાં મહાત્મા સ્થૂલભદ્રજી ના હાર્યા , ત્યાં સિંહગુફાવાસી મહાત્મા હારી ગયા . શ્રી સિદ્ધચક્ર મહાપૂજનમાં ચારિત્રપદનાં પૂજન વખતે જે મંત્ર બોલાય છે તેનો રોજ જાપ કરવો જોઈએ . तत्त्वपरिणतिरूपाय श्री सम्यक् चारित्राय नम: | ‍જેમની પરિણતિ નિર્મળ છે , નિર્દોષ છે , નિર્ભેળ છે તેમનામાં ચારિત્ર છે .

મોટી તપસ્યા નહીં કરી શકનારા પૂજ્ય પંન્યાસપ્રવર શ્રી ચંદ્રશેખર વિજયજી મ.સા , પોતાની આ કમજોરીને યાદ કરી કરીને જાહેરમાં આત્મનિંદા કરતાં કરતાં રડી પડતા હતા . એ હતી तत्त्वपरिणति . પૂજ્યપાદ આચાર્ય ભગવંત શ્રીમદ્ વિજય રામચંદ્રસૂરીશ્વરજી મહારાજા મુંબઈમાં આધુનિકતાવાદીઓ અને સુધારકોની સામે પ્રખર પ્રવચનો ફરમાવી રહ્યા હતા અને હજારો શ્રોતાઓ ભાવવિભોર થઈ એ પ્રવચનો સાંભળી રહ્યા હતા પ્રતિદિન . તે વખતે એક સભામાં એક વિરોધીએ એમને જાહેરમાં પૂછ્યું : આ તમે મુહપત્તિના ઉપયોગ વગર બોલો છો તે ચાલે ? આ સવાલના જવાબમાં પોતાનો બચાવ કર્યા વગર સૂરિ ભગવંતે કહી દીધેલું કે ‘ આ અમારી ભૂલ ‘ . પોતાની ભૂલનો બચાવ ના કરવો એ तत्त्वपरिणति જ છે .

( ૪ ) પૂજ્ય મુનિરાજ શ્રી આત્મરતિવિજયજી મ.

જેમનું ચારિત્ર પાલન કડક છે અને પોતાના એ કડક ચારિત્ર પાલનની પ્રશંસા જેઓ સ્વયં કરે છે અને એવી પ્રશંસા અન્ય પાસે કરાવડાવે છે તેમની માટે પૂરેપૂરો આદરભાવ બનેલો રહે છે પણ એ દૃશ્ય સમજાતું નથી . જેઓ પોતાના કડક ચારિત્રપાલન બાબતે ક્યારેય બાંધછોડ કરતા નથી અને સાથોસાથ પોતાના કડક ચારિત્રપાલનનો રેફરન્સ વાપરીને જે , ન તો પોતાની પ્રશંસા કરે છે , ન તો અન્યની નિંદા / સમીક્ષા કરે છે એવા મહાત્માઓની શ્રેણિમાં એક નામ છે પૂ . આત્મરતિવિજયજી મ.નું . દીક્ષા લીધી ત્યારથી = ચાલીસ વરસથી તેઓ વરસીતપ કરી રહ્યા છે . તેમણે છેલ્લા ચાલીસ વરસોમાંથી વીસ વરસો કેવળ ઉપવાસ કરવામાં વિતાવી દીધા છે . બાકીના વીસ વરસોમાં તેમણે કેવળ એકાસણાં જ કર્યા છે . એકાસણાને બદલે આંબેલ કે ઉપવાસ કર્યા હશે . પણ એકાસણાથી ઓછું તપ કર્યું નથી . પારણાના દિવસે ગોચરી એ જ ઘરોમાંથી લેવાની જ્યાં એમના આ વરસીતપની જાણકારી ના હોય . સમજો કે એવા ઘેરથી ગોચરી લેવાની આવે જ્યાં એમના વરસીતપની જાણ હોય તો તેઓ સાદું સહજ દ્રવ્ય લઈને નીકળી જાય . આ તપસ્યામાં વિહાર પણ કર્યા . વડીલોની સેવા પણ કરી . સમુદાયની માંડલીના કામ પણ કર્યા . જવાબદારીઓ સંભાળી . કપડાં મેલા જ હોય એમના . સામાન એમનો કેટલો ? પોતાનાથી ઊંચકી શકાય એટલો . ગૃહસ્થો સાથેના વાર્તાલાપ , ગૃહસ્થોને આપવાની પ્રેરણા સંબંધે એમના કડક નિયમો છે . તપની વાતમાં ઉમેરવાનું છે કે ચાલીસ વરસીતપ કર્યા અને આ વરસોમાં જ એકવાર ૩૧ ઉપવાસ કર્યા , બે વાર ૧૬ ઉપવાસ કર્યા . લાંબા ઉપવાસનાં પારણે એકાસણું જ . દર વરસે બે વાર નવપદની ઓળી. ઓળીમાં ઉપવાસનાં પારણે આંબેલ . દર મહિને એક અઠ્ઠમ . એક વાર સળંગ પંદર મહિના સુધી ઉપવાસનાં પારણે આંબેલ અને આંબેલ ઉપર ઉપવાસ આ રીતે વરસીતપ ચાલ્યો . વરસો સુધી જૈનેતરોનાં ઘરના છાસરોટલા વાપર્યા . એમનો ત્યાગ ઊંચો છે , વંદનીય છે , અનુમોદનીય છે . અને સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે હું તપસ્વી છું કે ત્યાગી છું કે ઊંચું ચારિત્રપાલન કરું છું આવું પ્રદર્શન કરવાનો અભરખો એમનામાં જોવા મળતો નથી . મારું આચારબળ ઉત્તમ છે એવું બતાવીને અન્ય કોઈનું આચારબળ ઢીલું છે એવી સમીક્ષા કરવાનો ભાવ એમનામાં જોવા મળતો નથી . જેમ જ્ઞાનનું ઘમંડ તે તે વ્યક્તિનાં જ્ઞાનની ગરિમાને ઘટાડે છે તેમ તપત્યાગનું ઘમંડ તે તે વ્યક્તિનાં તપત્યાગની ગરિમાને જ ઘટાડે છે . આ વ્યક્તિગત સમજણની વાત છે . જ્ઞાન અથવા તપત્યાગની ગરિમા સદા સર્વદા એકસરખી હોય છે . વ્યક્તિનું વલણ પ્રશ્નો સર્જે છે .

વર્તમાન સમયના સંયમી મહાત્માઓ સૌ વંદનીય છે . પૂજનીય છે , આદરણીય છે , અભિવાદનીય છે , મોહનીય કર્મના ઉત્કૃષ્ટ ક્ષયોપશમ વિના , વીર્યાંતરાયને કમજોર પાડ્યા વિના ઉચ્ચ દરજ્જાનું ચારિત્ર પાળી શકાતું નથી . શરીર પાસેથી જેટલું કામ કઢાવી શકાય , કઢાવી જ લે છે સંયમીઓ . જેના વગર ચાલે છે તેનો ત્યાગ કરી જ લે છે સંયમીઓ . જે સહન કરવાનું અઘરું છે તેને સહન કરી જ લે છે સંયમીઓ . સંયમીઓ પાસે પ્રચંડ મનોબળ છે , ઉદ્દંડ સહનશીલતા છે , પ્રકાંડ ત્યાગશક્તિ છે . આવતા ભવે મોક્ષમાં જવાની સંભાવના આ સંયમી મહાત્માઓમાં સૌથી વધારે હોય છે . એ સંભાવનાને અનંત અનંત વંદના .

અને સાથોસાથ એ મહાત્માઓ પણ છે જેમણે શાસનનું મોટું કામ પાર પાડવા માટે જીવનની ભૂમિકાએ કોઈ મોટો ત્યાગ , કોઈક ભવ્ય પરિત્યાગ કરી દીધો છે . એ મહાત્માઓ પણ છે જેમને પોતાના સંયમજીવનની કમીઓ કઠે છે , જેમને પોતાની કમજોરીઓનો સતત પસ્તાવો થાય છે અને પોતાનાથી ઊંચું ચારિત્રપાલન કરનારા મહાત્માઓ માટે જેમને ખૂબ મોટો આદર છે .

મનની સામે કષાય કરવાનું આલંબન આવે છે તે પછી મન થકી કષાયોનું સર્જન થાય છે , એ કષાય પછી જીવન પર ફેલાય છે . આ સિલસિલો જેમણે તોડી પાડ્યો છે તે સંયમી છે . જેમણે કષાયનાં આલંબનોને નિષ્ફળ બનાવી દીધા છે તે સંયમી છે . કષાયનું કારણ ન હોય ત્યારે પણ જે કષાયમુક્ત રહે છે અને કષાયનું કારણ ઉપસ્થિત થાય ત્યારે પણ જે કષાયમુક્ત રહેવાનું જાણે છે તે સંયમી છે . એવા સૌ સંયમીઓને વંદના .

૧ . સવારે નદીકિનારે જાપ

વૈશાખ સુદ દશમનો દિવસ યાદગાર રહ્યો હતો . ઘણા  સાધુ ભગવંતો હતા . ઘણા ઘણા સાધ્વીજી ભગવંતો હતા . જીવનમાં પહેલીવાર સૌ પ્રભુવીરની કૈવલ્યભૂમિ પર , પ્રભુવીરના કૈવલ્યદિવસે ઉપસ્થિત હતા . વહેલી સવારે ૫.૩૦ વાગે સૌ ઋજુવાલિકાના તટ પર બેઠા હતા . નદીને પેલે પાર દૂર શિખ૨જી સન્મુખ જોતાં જોતાં ૨પ૮૦ વરસ પૂર્વેના સમયની યાદમાં સરી પડ્યા હતા . પ્રભુ પધારેલા . નદીના ઉત્તરી કિનારે તપ અને ધ્યાન સાધ્યું . એ ધ્યાન કેવું હશે ? એ ધ્યાન મુદ્રા કેવી હશે ? એ ધ્યાનનો ધારક કેવો હશે ? જિજ્ઞાસાઓ જાગતી જ રહી , જાગતી જ રહી . 
આતમરામને નડી રહેલી ચાર સમસ્યાઓનો સતત અફસોસ અનુભવ્યો . પહેલી સમસ્યા જ્ઞાનાવરણમાંથી આવી છે . ધાર્મિક જ્ઞાન ઓછું છે . આત્મજ્ઞાનનું ઠેકાણું નથી . જે અભ્યાસ કર્યો છે એનાથી અનેકગણો અભ્યાસ બાકી છે. .  વિધિઅવિધિની પૂરી સમજણ નથી કેળવાઈ . ભણવાનું થાય છે ઓછું અને ભણેલું ભૂલાય છે વધુ . કેટલાબધા ગ્રંથો વાંચવાના બાકી છે ? કેટલાબધા પદાર્થોને સમજવાના બાકી રહ્યા છે ? કેટકેટલી ક્રિયાઓથી વંચિત રહ્યા છીએ ? અમુક તત્ત્વજ્ઞાન અઘરું અઘરું લાગે છે . નવું શીખવાનો કંટાળો આવે છે . જૂનું શીખેલું છે એનું પુનરાવર્તન કરવામાં આળસ બને છે . પ્રભુએ ઋજુવાહિની ઋજુવાલિકાના તીરે વૈશાખ સુદ દશમના દિવસે જ્ઞાનાવરણનો પૂર્ણ નાશ કર્યો હતો . પ્રભુનાં ગોદોહિકા આસનને યાદ કરીકરીને પ્રાર્થના કરી હતી કે મારું જ્ઞાનાવરણ કર્મ કમજોર પડે એવી કૃપા કરજો . પ્રભુને કેવલજ્ઞાન થયું એ ક્ષણ કેવી હશે એની કલ્પના મનમાં ચાલતી રહી હતી . 
આતમરામને નડી રહેલી બીજી સમસ્યા દર્શનાવરણમાંથી આવી છે . આંખો થોડું વાંચે છે અને થાકે છે  , એ થાક ગમતો નથી . આંખો પ્રભુને જોતાં જોતાં પલક ઝપકાવે છે એ નથી ગમતું . એમ થાય છે આંખો અપલક કેમ નથી રહેતી ? બપોરે અને રાત્રે ઊંઘ ચડે છે . નાકના નસકોરા ગાજતા રહે એવી રીતે નિદ્રા માણવામાં કેટલો બધો સમય જાય છે ? એ ઊંઘવાના સમયમાં ન તો સ્વાધ્યાય થાય છે , ન તો સાધના થાય છે . ચોવીસ કલાકમાં ઊંઘ જ ના આવે તો કામ કરવાનો અનુપાત કેટલોબધો વધી જાય ? આ વિચાર ઘણો મોટો છે . જોકે , આ વિચાર સાકાર થવાનો નથી , એનું દુઃખ મનમાં રહે છે . ક્યારેક તો બેઠા બેઠા ઝોકાં આવે છે અને બગાસાં ચડે છે . દર્શનાવરણને લીધે આ પ્રમાદભાવ આવે છે. પ્રભુની અખંડ કાર્યોત્સર્ગ સાધનાને યાદ કરતાં કરતાં પ્રભુને પ્રાર્થના કરી હતી કે મારા નિદ્રાસંબંધી પ્રમાદભાવનો નાશ થાય એવા આશિષ વરસાવજો .
આતમરામને નડી રહેલી ત્રીજી સમસ્યા મોહનીયમાંથી આવી છે . ગુસ્સો આવે છે . ઘમંડ ચડે છે . જૂઠ અને દંભનું ચડી વાગે છે .  લોભલાલચ ખતમ જ નથી થતાં . આ છે ચાર કષાયો . ઠઠ્ઠા મશ્કરી અને હંસીમજાક કરવાની ધૂનમાં બીજાનાં દિલ તૂટી જાય છે તેનો ઉપયોગ રહેતો  નથી .  સુખ મળે એનો રાજીપો ઘણો થાય છે અને દુ:ખ આવે તેમાં પીડાની સંવેદના તીવ્ર બને છે . ડર લાગે છે . હતાશાઓ અનુભવમાં આવે છે . સૂગ ચડે છે . કામવાસના અંદર ઉકળ્યા જ કરે છે . આ છે નવ નોકષાય . અહીં પ્રભુએ ક્ષપકશ્રેણિ દ્વારા મોહનીયનો નાશ કર્યો એટલે કે ચાર કષાય અને નવ નોકષાયનો નાશ કર્યો  અને બારમું ગુણઠાણું મેળવ્યું . શાંત ધારાએ વહેતી નદીનાં નીરને નિરખતાં નિરખતાં પ્રભુની વીતમોહ અવસ્થાનું સ્મરણ કર્યું હતું અને પ્રભુ સમક્ષ અકષાય અવસ્થાનો આનંદ માંગ્યો હતો . મોહનીય કર્મમાંથી પ્રગટનારી એક એક નબળાઈઓનો નાશ માંગ્યો હતો , પ્રભુ પાસે . 
આતમરામને નડી રહેલી ચોથી સમસ્યા અંતરાય કર્મમાંથી આવી છે . આપવું જોઈએ એ આપી  શકાતું નથી. મળવું જોઈએ મળતું નથી. માણવું છે એ માણવા મળતું નથી. કરવું જોઈએ એ કરી શકાતું નથી. જોશ હોવું જોઈએ એની જગ્યાએ ઢીલાશ રહે છે . સ્ફૂર્તિ હોવી જોઈએ એની બદલે કમજોરી વર્તાય છે . કામ કરવું જોઈએ એના બદલે કામ ન કરવાના બહાનાઓ જ ચાલતા હોય છે . પ્રભુએ સાડાબાર વરસ સુધી ઘોર તપસ્યાનો મહાપુરુષાર્થ કર્યો એનાથી બધાય અંતરાયનો નાશ થઈ ગયો હતો . નદીની રેતીમાં અને શિલાઓમાં પ્રભુનો સ્પર્શ વસેલો છે એને ગદ્ગદભાવે યાદ કરતાં કરતાં પ્રભુને પ્રાર્થના કરી હતી કે મારા સૌ અંતરાયો તૂટે અને મારો ધર્મ પુરુષાર્થ ઉત્કૃષ્ટ બને એવી કૃપા કરજો . 
નદીની પ્રશંસા સ્તવના કરાય ? આ પ્રશ્ન પર ચર્ચા કરી હતી . શત્રુંજયમાહાત્મ્ય ગ્રંથમાં શ્રી ધનેશ્વરસૂરીશ્વરજી મહારાજાએ લખ્યું છે કે ઇન્દ્ર મહારાજાએ ભરત ચક્રવર્તી સમક્ષ શત્રુંજય નદીનું મહિમાગાન વિસ્તારથી કર્યું હતું . મહામહોપાધ્યાય શ્રીમેઘવિજયજી મહારાજાએ દિગ્વિજયમહાકાવ્યમાં ગંગા અને યમુના નદીની સ્તવનાનાં અષ્ટકો લખ્યાં છે . નદીની સાથે પ્રભુનું જે કથાનક જોડાયું છે એનું સ્મરણ કરવામાં લાભ જ લાભ છે . એકલી નદીને સુંદર નદી તરીકે જોવામાં આવે ત્યારે અનર્થદંડ લાગે . એ જ નદીને પ્રભુ સાથે જોડાયેલા પ્રસંગોની સાક્ષિનદી તરીકે જોવામાં આવે ત્યારે એ નદી પ્રભુનું સ્મરણ કરાવી આપે છે . પ્રભુનાં સ્મરણથી વધુ સુંદર આ વિશ્વમાં બીજું શું હોય ? આવી સંવેદના પૂર્વક ઋજુવાલિકા નદીનું અષ્ટક ગાયું હતું : 

૨ . ૠજુવાલિકા સ્તવના 

૩ . ગોદોહિકા આસને જાપ

પ્રભુ પધાર્યા ત્યારે પ્રભુએ પૂર્વ દિશા તરફ જ મુખ રાખ્યું હતું એ યાદ હતું . નદીથી પૂર્વદિશામાં જ કેવળજ્ઞાન કલ્યાણકનું જિનાલય દેખાય છે . પૂરવ સન્મુખ થઈ પ્રભુનાં જિનાલયને ત્રણ ખમાસમણાં આપી લઘુ ચૈત્યવંદન કર્યું હતું . સમય હોત તો મોટું ચૈત્યવંદન કરત પણ નદીની સ્તવનામાં ઘણો સમય વીતી ગયો હતો . બરોબર યાદ હતું કે નદીની પૂજા હોતી નથી . નદીને વંદના કરવાની હોતી નથી . પૂજા અને વંદના માટે તો જિનાલય અને જિનમૂર્તિ જ હોય . 
નદીકિનારે જાપ કર્યો હતો . દીવાળીમાં આપણે બે જાપ કરીએ છીએ . એક ,  સર્વજ્ઞ અવસ્થાનો જાપ . બીજો , મોક્ષ કલ્યાણકનો જાપ . આ રીતે વૈશાખ સુદ દશમના દિવસે બે જાપ કરી શકાય . એક , દીક્ષા કલ્યાણકના મંત્ર સાથે દીક્ષિત અવસ્થાનો જાપ : ॐ ह्रीं श्रीं महावीर स्वामी नाथाय नमः ….. બે , કેવળજ્ઞાન કલ્યાણકનો જાપ : ॐ ह्रीं श्रीं महावीर स्वामी सर्वज्ञाय नमः ….. . બંને જાપ ભાવપૂર્વક કર્યા હતા . નદી કિનારે સૌ પૂર્વસન્મુખ બેઠા હતા. કોઈએ એક માળા ગણી . કોઈએ પાંચ માળા ગણી . કોઈએ વીશ માળા ગણી . ગોદોહિકા આસનમાં લાંબો સમય બેસવાનું અઘરું પડે છે . જેટલો જાપ ગોદોહિકામાં થયો તેટલો ગોદોહિકામાં કર્યો. બાકીનો જાપ સુખાસને કર્યો .
 પ્રભુ જેટલો વખત ઋજુવાલિકાતીરે રહ્યા એ દરમિયાન પ્રભુએ ગોદોહિકામુદ્રામાં જ સ્થિરતા ધરેલી . આસન પાથરીને બેસવાનું કે સંથારો પાથરીને સૂવાનું કે પાટ પર ગોઠવાઈ જવાનું કે પ્લાસ્ટિકના સિંહાસને બિરાજમાન થવાનું કોઈ કામ ભગવાને કર્યું નહોતું . એ આરામનાં કામ આપણે કરીએ છીએ .  પ્રભુએ તો ગોદોહિકામાં જ આખો દિવસ વીતાવેલો . સવારનો તડકો આંખો પર આવ્યો ત્યારેય ગોદોહિકા . સૂરજ ઉપર ચડ્યો અને તડકો તીખો થયો ત્યારેય ગોદોહિકા . મધ્ય આકાશમાં સૂરજ આવ્યો ત્યારે તડકો શાલિવૃક્ષે ઝીલી લીધો હતો અને પ્રભુ પર શાલિવૃક્ષનો પડછાયો પથરાયો હતો . એ વખતેય ગોદોહિકા આસન અભંગ હતું. બપોર ઢળી ત્યારે પીઠ પર અને પગના પંજા પર તડકો રેલાયો તે સમયે પણ ગોદોહિકા આસન અવિચલ હતું . જે ક્ષણે કેવળજ્ઞાન થયું એ ક્ષણે પણ ગોદોહિકા આસન અભંગ હતું . કેવો મહિમા આ ગોદોહિકાનો ? નદીકિનારે જે અલ્પકાલીન ગોદોહિકા અમે કર્યું એમાં પ્રભુની ગોદોહિકાનું ભાવુક સ્મરણ સાથે જ રહ્યું .

 ૪. કેવળજ્ઞાન કલ્યાણક મંદિરમાં ધ્વજારોહણ 

પ્રભુને કેવળજ્ઞાન થાય છે. સમવસરણ રચાય છે . સમવસરણની બહાર ગગનચુંબી ઈન્દ્રધ્વજ ઊભો હોય છે . તેને યાદ કરી શકાય તેવો લાભ વૈશાખ સુદ દશમે મળ્યો હતો . કેવળજ્ઞાન કલ્યાણકમંદિરની વાર્ષિક ધ્વજાનો લાભ . ओम् पुण्याहं पुण्याहंના ઉદ્ઘોષપૂર્વક લાલધવલ ધ્વજા આસમાનમાં લહેરાઈ હતી . કેવળજ્ઞાન કલ્યાણકમંદિરમાં ગર્ભગૃહની દેરી છે એની ઉપર ધ્વજા ચડે છે અને જિનાલયનાં શિખરે પણ ધ્વજા ચડે છે . આઈ સુંદર નાર .  કર કર સિગાર . ઠાડી ચૈત્ય દ્વાર . મન મોદ ધાર . પ્રભુ ગુણ વિચાર . અઘ સબ ક્ષય કીનો . શ્રી આત્મારામજી મહારાજ કહે છે કે ભગવાનના ગુણનો વિચાર મનમાં ચાલે છે . મસ્તક પર ધજા ઊંચકી છે એનો આનંદ હૈયામાં છલકાઈ રહ્યો છે . ધજાના સન્માનમાં ઉત્તમ શણગાર સજ્યાં છે . પ્રભુના દરવાજે ઉભા ઉભા વિચાર બને છે કે પ્રભુના શિખરે ધ્વજા લહેરાશે , કેવો ઉત્તમ લાભ મળશે . આ ભાવધારા ઉત્કટ બને છે અને અગણિત પાપોનો ક્ષય થવા લાગે છે . વિધિ ધ્વજાની છે . સંવેદના પ્રભુગુણચિંતનની છે . લક્ષ્ય કર્મનિર્જરાનું છે . નીચેથી ઉપર સરકતી ધ્વજા આત્માનાં ઊર્ધ્વ આરોહણની પ્રેરણા આપે છે . ધ્વજદંડને સ્પર્શીને અટકતી ધ્વજા હવાના ધક્કે લહેરાય છે . એમ લાગે કે જાણે વીતરાગદશાએ  બિરાજીત થઈને જીવ અનંત સુખોમાં મહાલે છે .  

૫ . નંદપ્રભા જિનાલયમાં કેવલજ્ઞાન કલ્યાણકની પૂજા 

+ ચોવીસ તીર્થંકર ભગવંતોનું કેવળજ્ઞાન કલ્યાણક એક જ તીર્થમાં સંપન્ન થયું છે ? ના . દરેક પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ અલગ છે . શ્રી આદિનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી પુરિમતાલ તીર્થ . શ્રી અજિતનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી અયોધ્યા તીર્થ . શ્રી સંભવનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી શ્રાવસ્તી તીર્થ . શ્રી અભિનંદન પ્રભુની અને શ્રી સુમતિનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી  અયોધ્યા તીર્થ . શ્રી પદ્મપ્રભ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી કૌશંબી તીર્થ . શ્રી સુપાર્શ્વનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી ભદૈની તીર્થ – બનારસ . શ્રી ચંદ્રપ્રભ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી ચંદ્રપુરી તીર્થ – બનારસ . શ્રી સુવિધિનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી કાકંદી તીર્થ . શ્રી શીતલનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી ભદ્દિલપુર તીર્થ . શ્રી શ્રેયાંસનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી સિંહપુરી તીર્થ – બનારસ . શ્રી વાસુપૂજ્ય પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી ચંપાપુરી તીર્થ . શ્રી વિમલનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી કંપિલપુર તીર્થ . શ્રી અનંતનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી અયોધ્યા તીર્થ . શ્રી ધર્મનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી રત્નપુરી તીર્થ . શ્રી શાંતિનાથ પ્રભુ , શ્રી કુંથુનાથ પ્રભુ અને શ્રી અરનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી હસ્તિનાપુર તીર્થ . શ્રી મલ્લિનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી મિથિલા તીર્થ . શ્રી મુનિસુવ્રત પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી રાજગૃહી તીર્થ . શ્રી નમિનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી મિથિલા તીર્થ . શ્રી નેમિનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી ગિરનાર તીર્થ . શ્રી પાર્શ્વનાથ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી વારાણસી તીર્થ . શ્રી મહાવીર પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિ છે શ્રી ઋજુવાલિકા તીર્થ . કેવલજ્ઞાન કલ્યાણકની પૂજામાં ચોવીસ પ્રભુની કૈવલ્યભૂમિઓનું સ્મરણ કરીને પ્રથમ જલપૂજા થઈ હતી .

+ ચોવીસ તીર્થંકર ભગવંતોનું કેવળજ્ઞાન કલ્યાણક તપ એક સમાન છે ? ના . દરેક પ્રભુનું કૈવલ્ય તપ અલગ છે . શ્રી આદિનાથ પ્રભુ , શ્રી મલ્લિનાથ પ્રભુ , શ્રી નેમિનાથ પ્રભુ અને શ્રી પાર્શ્વનાથ પ્રભુ – અઠ્ઠમ તપ કરીને  કેવળજ્ઞાન પામ્યા હતા . શ્રી વાસુપૂજ્ય પ્રભુ એક ઉપવાસ કરીને કેવળજ્ઞાન પામ્યા હતા . બાકીના ઓગણીસ પ્રભુ છઠ કરીને કેવળજ્ઞાન પામ્યા હતા . આ મુજબ તપ તરંગિણી અનુસાર ચોવીસ તીર્થંકર ભગવંતોનું કેવળજ્ઞાન કલ્યાણક તપ યાદ કરીને ચંદન કેસર પૂજા થઈ હતી .

+ દરેક પ્રભુ વૃક્ષની નીચે જ કેવળજ્ઞાન પામે છે . જે વૃક્ષની નીચે પ્રભુને કેવળજ્ઞાન થાય એને કૈવલ્ય વૃક્ષ કહેવાય છે . પ્રભુનું સમવસરણ રચાય એમાં અશોકવૃક્ષની ઉપર આ કૈવલ્યવૃક્ષ જ , ચૈત્યવૃક્ષ તરીકે બિરાજીત હોય છે . શ્રી આદિનાથ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે  : વટ વૃક્ષ . શ્રી અજિતનાથ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : સપ્તચ્છદવૃક્ષ ( સપ્તપર્ણ વૃક્ષ ) . શ્રી સંભવનાથ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : સાલ વૃક્ષ . શ્રી અભિનંદન પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે  : રાયણ વૃક્ષ . શ્રી સુમતિનાથ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે  :  પ્રિયંગુ વૃક્ષ . શ્રી પદ્મપ્રભ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે  :  વટ વૃક્ષ . શ્રી સુપાર્શ્વનાથ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે  :  શિરીષ વૃક્ષ . શ્રી ચંંદ્રપ્રભ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : પુન્નાગ વૃક્ષ . શ્રી સુવિધિ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : માલુર વૃક્ષ . શ્રી શીતલ  પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : પીપળો વૃક્ષ . શ્રી શ્રેયાંસ  પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : અશોક વૃક્ષ . શ્રી વાસુપૂજ્ય પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : પાટલ વૃક્ષ . શ્રી વિમલનાથ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : જંબૂ વૃક્ષ . શ્રી અનંતનાથ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : અશોક વૃક્ષ . શ્રી ધર્મનાથ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : દધિપર્ણ વૃક્ષ . શ્રી શાંતિનાથ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે :  નંદી વૃક્ષ . શ્રી કુંથુનાથ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : તિલક વૃક્ષ . શ્રી અરનાથ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : આમ્ર વૃક્ષ . શ્રી મલ્લિનાથ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : અશોક વૃક્ષ . શ્રી મુનિસુવ્રત પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : ચંપક વૃક્ષ . શ્રી નમિનાથ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : બોરસલ્લી વૃક્ષ . શ્રી નેમિનાથ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : વેતસ વૃક્ષ . શ્રી પાર્શ્વનાથ પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : ધાતકી વૃક્ષ . શ્રી મહાવીર પ્રભુનું કૈવલ્યવૃક્ષ છે : સાલ વૃક્ષ . દરેક પ્રભુનાં કૈવલ્ય વૃક્ષોનું મંગલ  સ્મરણ કરીને હજારો ફૂલો દ્વારા પુષ્પ પૂજા થઈ હતી . 

+ દરેક તીર્થંકર ભગવાને દીક્ષા લીધા બાદ જ કેવળજ્ઞાન મેળવ્યું છે . દરેક પ્રભુનો પોતપોતાનો છદ્મસ્થ અવસ્થાનો સંયમપર્યાય છે. આ દીક્ષાકાળની સાધના જ પ્રભુને કેવળજ્ઞાન સુધી લઈ ગઈ હતી . શ્રી આદિનાથ ભગવાનનો છદ્મસ્થ અવસ્થાનો સંયમપર્યાય એક હજાર વરસનો હતો . શ્રી અજિતનાથ ભગવાન્  : બાર વરસ .  શ્રી સંભવનાથ ભગવાન્  :  ચૌદ વરસ .  શ્રી અભિનંદન ભગવાન્  : અઢાર વરસ .  શ્રી સુમતિનાથ ભગવાન્  : વીશ વરસ .  શ્રી પદ્મપ્રભ ભગવાન્  : છ માસ .  શ્રી સુપાર્શ્વનાથ ભગવાન્ : નવ માસ . શ્રી ચંંદ્રપ્રભ ભગવાન્ : ત્રણ માસ . શ્રી સુવિધિનાથ ભગવાન્ : ચાર માસ . શ્રી શીતલનાથ ભગવાન્ :  ત્રણ વરસ . શ્રી શ્રેયાંસનાથ ભગવાન્ : બે માસ . શ્રી વાસુપૂજ્ય ભગવાન્ : એક માસ . શ્રી વિમલનાથ ભગવાન્ : બે વરસ . શ્રી અનંતનાથ ભગવાન્ : ત્રણ વરસ . શ્રી ધર્મનાથ ભગવાન્ : બે વરસ . શ્રી શાંતિનાથ ભગવાન્ : એક વરસ  . શ્રી કુુંથુનાથ ભગવાન્ : સોળ વરસ . શ્રી અરનાથ ભગવાન્ : ત્રણ વરસ . શ્રી મલ્લિનાથ ભગવાન્ : એક દિવસ . શ્રી મુનિસુવ્રત ભગવાન્ : અગિયા૨ માસ . શ્રી નમિનાથ ભગવાન્ : નવ માસ . શ્રી નેમિનાથ ભગવાન્ : ચોપ્પન દિવસ . શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાન્ : ચોર્યાસી દિવસ . શ્રી મહાવીર ભગવાન્ : સાડા બાર વરસ .દરેક પ્રભુનો છદ્મસ્થ અવસ્થાનો સંયમપર્યાય કેટલો હતો એનું સ્મરણ કરતાં કરતાં મઘમઘતી  ધૂપપૂજા થઈ હતી . 

+ પ્રભુ ચાર ઘાતી કર્મનો નાશ કરે છે . પ્રભુને ચાર  અનંતતા પ્રાપ્ત થાય છે . અનંત જ્ઞાન . અનંત દર્શન . અનંત શાંતિ . અનંત ઉર્જા . આનું સ્મરણ કરવાપૂર્વક ઝગમગતી દીપપૂજા થઈ હતી . 

+ પ્રભુ કેવળજ્ઞાન પામ્યા બાદ સર્વપ્રથમ ધર્મતીર્થની સ્થાપના કરે છે . એ મહાન્ ઘટનાને યાદ કરીને એકાવન સ્વસ્તિક રચવાપૂર્વક અક્ષતપૂજા કરી હતી .  

+ જે દિવસે પ્રભુ કેવળજ્ઞાન પામે છે એ દિવસે પ્રભુ પ્રથમ દેશના આપે છે . પ્રથમ દેશના સાંભળીને પ્રભુના હાથે જે સર્વપ્રથમ દીક્ષા પામે છે તેમનું અહોભાગ્ય મોટું ગણાય છે . ચોવીશ તીર્થંકરનાં શાસનમાં પ્રભુના હાથે સર્વપ્રથમ કોણે દીક્ષા લીધી અને કેટલાની સાથે લીધી ? સર્વપ્રથમ દીક્ષા ગણધર લે છે . શ્રી આદિનાથ ભગવાનના હાથે સર્વપ્રથમ દીક્ષા ઋષભસેન આદિ ચોર્યાસી ગણધરોએ લીધી . શ્રી અજિતનાથ ભગવાનના હાથે સિંહસેન આદિ પંચાણું ગણધરો . શ્રી સંભવનાથ ભગવાનના હાથે  ચારુ આદિ એકસો બૅ ગણધરો . શ્રી અભિનંદન ભગવાનના હાથે  વજ્રનાભ આદિ એકસો સોળ ગણધરો . શ્રી સુમતિનાથ ભગવાનના હાથે ચમર આદિ એકસો બે ગણધરો . શ્રી પદ્મપ્રભ ભગવાનના હાથે સુવ્રત આદિ એકસો સાત ગણધરો . શ્રી સુપાર્શ્વનાથ ભગવાનના હાથે વિદર્ભ આદિ પંચાણું ગણધરો . શ્રી ચંદ્રપ્રભ ભગવાનના હાથે દત્ત આદિ ત્રાણું ગણધરો . શ્રી સુવિધિનાથ ભગવાનના હાથે વરાહ આદિ અઠ્યાસી ગણધરો . શ્રી શીતલનાથ ભગવાનના હાથે આનંદ આદિ એક્યસી ગણધરો . શ્રી શ્રેયાંસનાથ ભગવાનના હાથે ગોશુભ આદિ છોત્તેર ગણધરો . શ્રી વાસુપૂજ્ય ભગવાનના હાથે સૂક્ષ્મ આદિ છાસઠ ગણધરો . શ્રી વિમલનાથ ભગવાનના હાથે મંદર આદિ સત્તાવન ગણધરો . શ્રી અનંતનાથ ભગવાનના હાથે પશ આદિ પચાસ ગણધરો . શ્રી ધર્મનાથ ભગવાનના હાથે અરિષ્ટ  આદિ તેતાલીસ ગણધરો . શ્રી શાંતિનાથ ભગવાનના હાથે ચક્રાયુધ આદિ છત્રીસ ગણધરો . શ્રી કુંથુનાથ ભગવાનના હાથે સ્વયંભૂ આદિ પાંત્રીસ ગણધરો . શ્રી અરનાથ ભગવાનના હાથે કુંભ આદિ તેત્રીસ ગણધરો . શ્રી મલ્લિનાથ ભગવાનના હાથે ભિષક આદિ અઠ્યાવીસ ગણધરો . શ્રી મુનિસુવ્રત ભગવાનના હાથે ઈન્દ્ર આદિ અઢાર ગણધરો . શ્રી નમિનાથ ભગવાનના હાથે કુંભ  આદિ સત્તર ગણધરો . શ્રી નેમિનાથ ભગવાનના હાથે વરદત્ત આદિ અગિયાર ગણધરો . શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનના હાથે આર્યદત્ત આદિ દસ ગણધરો . શ્રી મહાવીર ભગવાનના હાથે ગૌતમ આદિ અગિયાર ગણધરો .પ્રભુ કેવળજ્ઞાની થયા તે પછી પ્રભુના હાથે સર્વપ્રથમ દીક્ષા પામનારા મહાભાગી આત્માઓને યાદ કરીને વિધવિધ એકાવન મીઠાઇઓ દ્વારા નૈવેદ્ય પૂજા થઈ હતી .

 + કેવળજ્ઞાન પ્રભુને મળે છે તે પછી પ્રભુ ચિરકાળ સુધી ધરાતલ પર વિહરમાન રહે છે . સંપૂર્ણ જીવનકાળ દરમ્યાન પ્રભુના હાથે કેટલા આત્માઓ કેવળજ્ઞાન પામે છે ? આંકડાઓ સ્પષ્ટ મળે છે : શ્રી આદિનાથ ભગવાનના હાથે વીશ હજાર આત્માઓ કેવળજ્ઞાન પામ્યા . શ્રી અજિતનાથ ભગવાનના હાથે બાવીશ હજાર આત્માઓ કેવળજ્ઞાન પામ્યા . શ્રી સંભવનાથ ભગવાનના હાથે પંદર હજાર . શ્રી અભિનંદન ભગવાનના હાથે ચૌદ હજાર . શ્રી સુમતિનાથ ભગવાનના હાથે તેર હજાર . શ્રી પદ્મપ્રભ ભગવાનના હાથે બાર હજાર . શ્રી સુપાર્શ્વનાથ ભગવાનના હાથે અગિયાર હજાર . શ્રી ચંદ્રપ્રભ ભગવાનના હાથે દશ હજાર . શ્રી સુવિધિનાથ ભગવાનના હાથે સાડા સાત હજાર . શ્રી શીતલનાથ ભગવાનના હાથે સાત હજાર . શ્રી શ્રેયાંસનાથ ભગવાનના હાથે સાડા છ હજાર . શ્રી વાસુપૂજ્ય ભગવાનના હાથે છ હજાર . શ્રી વિમલનાથ ભગવાનના હાથે સાડા પાંચ હજાર . શ્રી અનંતનાથ ભગવાનના હાથે પાંચ હજાર . શ્રી ધર્મનાથ ભગવાનના હાથે સાડા ચાર હજાર . શ્રી શાંતિનાથ ભગવાનના હાથે ચાર હજાર . શ્રી કુંથુનાથ ભગવાનના હાથે ત્રણે હજાર બસ્સો . શ્રી અરનાથ ભગવાનના હાથે બે હજાર આઠસો . શ્રી કુંથુ નાથ ભગવાનના હાથે ત્રણ હજાર બસ્સો . શ્રી અરનાથ ભગવાનના હાથે બે હજાર આઠસો .  શ્રી મલ્લિનાથ ભગવાનના હાથે બે હજાર બસ્સો . શ્રી મુનિસુવ્રત  ભગવાનના હાથે  અઢારસો . શ્રી નમિનાથ ભગવાનના હાથે સોળસો . શ્રી નેમિનાથ ભગવાનના હાથે પંદરસો . શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનના હાથે એક હજાર .  શ્રી મહાવીર ભગવાનના હાથે સાતસો આત્માઓ કેવળજ્ઞાન પામ્યા . પ્રભુ પાસેથી કેવળજ્ઞાન મેળવનારા બડભાગી આત્માઓને યાદ કરીને એકાવન લીલા નાળિયેર દ્વારા ફળપૂજા થઈ હતી . ફળપૂજાની માંગણી આ હતી : ઓ સાહેબજી , આવતા ભવમાં કેવળજ્ઞાન મને આપજો . ઓ જિનવરજી  ,  સિદ્ધશિલા દરબારે સ્થાન મને આપજો . 

૬ . કેવળજ્ઞાન સૂત્રવાંચન

વૈશાખ સુદ દશમે ત્રીજા પ્રહરના અંતે પ્રભુને કેવળજ્ઞાન થયું હતું. ત્રીજા પ્રહરના અંતનો સમય અને ચતુર્થ પ્રહરના પ્રારંભનો સમય ઋજુવાલિકામાં સૌથી વધુ અગત્યનો હોય છે . આ સમય સાથે બારસાસૂત્રની વાંચના રાખવામાં આવી હતી . જીર્ણોદ્ધારકેસરી પૂજ્યપાદ આ.શ્રી મુક્તિ પ્રભસૂરીશ્વરજી મહારાજાએ બારસાસૂત્ર અંતર્ગત શ્રી મહાવીર સ્વામી કેવળજ્ઞાન ઉત્પત્તિ સૂત્રનો મંગલ પાઠ સૌને સંભળાવ્યો હતો . પછી એ પાઠનો ભાવાર્થ હિંદી ભાષામાં સૌને સાંભળવા મળ્યો હતો . પ્રભુને કેવળજ્ઞાન થયું એની જાહેરાત થઈ એ સાથે જ શંખ ફૂંકાયા હતા , દુંદુભિનાદ તરીકે મોટું નગારું વાગ્યું હતું , ઘંટનાદ થયો હતો , થાળીએ સત્યાવીસ ડંકા દેવાયા હતા , વારંવાર જયજયકાર થયા હતા . ભક્તો નાચ્યા હતા . આખો દિવસ યાત્રાળુઓની હલચલ બનેલી રહી હતી .  

૭ . શાલિવૃક્ષની છાયા 

નંદપ્રભા જિનાલયના રંગમંડપમાં ગોદોહિકા આસનધારી પ્રભુ મહાવીરજી શાલિવૃક્ષતળે બિરાજમાન છે એવી રચના કરવામાં આવી હતી . સાચુકલા શાલિવૃક્ષોનું નાનું એવું જંગલ ઊભું હતું. ઋજુવાલિકાની રેત પાથરીને નાનક્ડી નદી રચવામાં આવી હતી . એમાં ઋજુવાલિકાના જ પથ્થરો પાથર્યા હતા . વૈશાખ સુદ દશમનો આખો દિવસ એ શાલિવૃક્ષની પર્ણઘટા ઝૂલતી રહી હતી .  શાલિના એક એક પાંદડાં પર ઓજસ આવી ગયું હતું . ગોદોહિકાબદ્ધ દર્શનીય મૂર્તિ વૃક્ષની નીચે હતી . મુખમુદ્રા પર અપરિસીમ આનંદ હતો . વિશાળ આંખોમાં નિઃસ્પૃહદશાનો નશો હતો . મૃદુ સ્મિતરેખાથી અંકિત હોઠો પર મૌનની મધુરતા હતી . વિશાળ ભાલપ્રદેશ પર વિશ્વવિજેતાનું પરમતેજ હતું . સાડા બાર વરસની તપસાધનાની ખુમારી રોમરોમમાં વિલસતી હોય એ રીતે મૂર્તિ  દેદીપ્યમાન લાગતી હતી . પ્રભુ પર છાંયડો પાથરી રહેલા શાલિવૃક્ષવનનો લીલોછમ પર્ણવિસ્તાર હવામાં ઝૂમી રહ્યો હતો . ઋજુવાલિકા નદીના સામા કિનારે ઉભેલા અગણિત વૃક્ષો પણ આ દૃશ્ય નિહાળીને હરખના હિલોળા લેતા રહ્યા હતા . જાણે એ કહી રહ્યા હતા : દર વરસે આ જ રીતે વૈશાખ સુદ દશમ ઉજવજો . ( વિ .સં. ૨૦૮૦ )

જાણવું અને અનુભવ કરવો આ બે વચ્ચે ઘણો તફાવત છે . પુસ્તકનાં પાનાં પર કાળા અક્ષરોથી જે છપાયું છે એની પર આંખ ફેરવવી અને જે દેખાયું એની પર બુદ્ધિ ચલાવવી – આ બધી જાણવાની વાત છે . જાણવું એ ઉપરછલ્લી પ્રક્રિયા છે . અનુભવ કરવો એટલે અંદર ઉતરવું . જેને તરતાં આવડતું નથી એ પાણીમાં અંદર ઉતરવા જાય તો ડૂબી મરે . અંદર ઉતરવું સહેલું નથી .  અંદર ઉતરવું એક પ્રક્રિયા છે . આ પ્રક્રિયામાં સૌ કોઈ એકસરખા પારંગત હોય એ જરૂરી નથી . પરંતુ જે અંદર ઉતરે છે એને તળિયાનાં રત્ન મળી આવે છે . જે અંદર ઉતરે છે એ રત્નોને બહાર લાવે છે . આ રત્નો દુર્લભ હોય છે અને એટલે જ એ યોગ્ય જગ્યાએ સચવાય એ જરૂરી હોય છે . બધા જ લોકો પાણીની અંદર ઉતરવાના નથી .  પણ બહાર નીકળેલાં રત્નોને જરૂરથી બધા જોઈ શકશે . વચનરતિ આ પુસ્તકમાં જલની ભીતરથી બહાર આવેલાં રત્નોનો સંગ્રહ છે . અંદર ઉતરવાનો આનંદ જેમણે લીધો છે તે ગીતાર્થ છે , જ્ઞાની છે , પ્રબુદ્ધ ચિંતક છે. 
પૂર્વના મહાપુરુષો જે ગ્રંથો લખી ગયા તે એમના સમયમાં વર્તમાન સાહિત્ય તરીકે ઓળખાતાં. એ વખતે એમણે પોતાના પૂર્વપુરુષોને નજર સમક્ષ રાખીને રચના કરી હતી. આજે આપણે જે લખીએ છીએ તે જો ત્રણસો ચારસો વરસ ટકી ગયું તો ? તો બે વાત છે . એક , આપણે લખ્યું છે તે નબળું નહીં હોય તો ભવિષ્યમાં એનું સન્માન થશે. બે , આપણે લખ્યું એ જો નબળું હશે તો ભવિષ્યની એ પેઢી એને આદર કે સ્વીકારની નજરે જોશે નહીં . 

લેખન કરનારે યાદ રાખવું જોઈએ  કે મનેં લખવાની છૂટ મળી છે એટલે હું કાંઇ પણ લખ્યા કરું એવું ના હોય . લખવાનું મન થતું હોય તો ત્રણ સ્પષ્ટતા મનમાં કરી લેવાની . એક , જે વિષય પર વારંવાર , વારંવાર લખાતું જ આવ્યું છે એ વિષયને અડવાની જરૂર નથી . જો એવા વિષય પર લખવું જ છે તો એ વિષયની છણાવટ અથવા રજૂઆત  એ રીતે કરવાની કે વાચકને નવી સ્પષ્ટતા , નવી દૃષ્ટિ જરૂર મળે . આપણાં શાસ્ત્રો ચર્વિતચર્વણનું ખાસ સમર્થન કરતા નથી .બે , હું જે લખું તે શાસ્ત્ર અને પરંપરા અનુસાર લખું  . આ બરાબર છે . પરંતુ બીજાએ લખેલાં પુસ્તકમાંથી ઉઠાંતરી કરી કરીને લખવાની કોઈ જરૂર નથી . સારાં સારાં પુસ્તકો દરેક ભાષામાં લખાતાં જ આવ્યાં છે. તે તે પુસ્તકોએ જે સફળતા મેળવી છે એવી સફળતા મારાં પુસ્તકને પણ મળે એવી ધારણા રાખીને લખવા ન બેસાય . હું આના જેવું લખીશ કે હું એની જેમ લખીશ એવો વહેમ રાખવાનો નહીં . હું જે લખીશ તે મારી પ્રતિભાનું નીપજેલું હશે આવો અભિગમ રાખવાનો . અન્ય લેખકનો જેટલો આધાર લેવાયો એટલો યશ એ લેખકને આપવાની વૃત્તિ અવશ્ય કેળવવાની .ત્રણ , આજે સમગ્ર માનવજાતિને શાંતિ અને સંતૃપ્તિની ઘણી જરૂર છે . મારું લેખન સમગ્ર માનવજાતિને ભાવનાત્મક ભૂમિકાએ સાચી શાંતિ અને બૌદ્ધિક ભૂમિકાએ સાત્ત્વિક સંતૃપ્તિ આપી શકે એવું હશે આ લક્ષ્ય રાખવાનું . એક પુસ્તકની એક હજાર કોપી છપાતી હોય તો એ પુસ્તકને પાંચ હજાર કે દશ હજાર વાચક વાંચશે જ . સંખ્યા વધારે પણ થાય . મારાં પુસ્તકથી વાચકનાં હૃદયમાં કેવી ભાવના અંકુરિત થશે એની કલ્પના લેખકને હોવી જ જોઈએ . સારી ભાવના સુધી પહોંચાડે એવું લખવાનું . સારી ભાવના ન જગાડી શકે એવું લખવાનો કશો અર્થ નથી  .
વિચારરતિ , વિકાસરતિ , વચનરતિ , વિબોધરતિ , વિશોધરતિ , વૈરાગ્યરતિ અને મિચ્છા મિ દુક્કડં – સાત પુસ્તકોના કુલ મળીને બસ્સો લેખોમાંથી પસાર થઇએ ત્યારે એના લેખકનાં મનમાં આ ત્રણેય સ્પષ્ટતાઓ છે એ સમજાય છે . આજનો વાચક એટલાં બધાં પ્રલોભનોથી ઘેરાયેલો છે કે એને નક્કર વાંચનનો સંતોષ નહીં મળે તો એ પુસ્તકને અડધેથી પડતું મૂકી દેશે . આ પુસ્તકો માટે એમ કહી શકાય કે સત્ સાહિત્યના પ્રેમીઓ આ પુસ્તકોને વારંવાર વાંચશે . 
તપાગચ્છાધિરાજ મહામહિમ સૂરિસમ્રાટ્ પૂજ્યપાદ આચાર્ય ભગવંત શ્રીમદ્ વિજય રામચંદ્ર સૂરીશ્વરજી મહારાજાના પ્રભાવશાળી શિષ્યરત્ન પૂજ્ય ગણિવર્ય શ્રી વૈરાગ્યરતિ વિજયજી મ.સા.નું વ્યક્તિત્વ  અનેક આયામી છે . તેઓ પ્રબુદ્ધ પ્રવચનકાર છે . તેઓ વરિષ્ઠ વાચનાદાતા છે . વર્તમાન સમયમાં નવ્યન્યાયનો ઊંડો બોધ જે જૂજ મહાત્માઓ પાસે છે એમાં એક નામ એમનું આવે છે . પ્રાચીન શાસ્ત્રો વિશે કાંઈ નક્કર કરવું છે એવી ભાવનામાંથી નિર્માણ પામેલ શ્રુત ભવન સંશોધન કેન્દ્રની શાસ્ત્ર સુરક્ષા પ્રવૃત્તિઓના તેઓ કુુશલ માર્ગદર્શક છે . આ સિવાય તેઓ આગવી શૈલીના પદાર્થ ચિંતનકાર છે . આપણને જે વિષય સામાન્ય લાગે એ જ વિષયમાં કેટલું ઊંડાણ છે એ તેઓ રજૂ કરે છે ત્યારે એમ થાય કે આ તો કમાલ થઈ ગઈ .તેઓ વાચકોને રાજી રાખવા માટે નહીં બલ્કે વાચકનું સ્તર ઊંચું કરવા માટે લખે છે . એમના લેખોમાં વિષય આગવો હોય છે અને એની છણાવટ અનેરી હોય છે . અઘરી ભાષા ન વાપરવાની સભાનતા એ હંમેશા રાખે છે . કોઈ એક શાસ્ત્ર કે શાસ્ત્રીય પદાર્થ ઉપર જ એમનું લેખન કેન્દ્રિત હોય છે . વચનરતિમાં તેમના દશ લેખ સંંગૃહીત છે . 

કલ્પસૂત્રમાં આંસુનાં સરનામાં કેટલાં છે તે પ્રથમ લેખમાં વાંચવા મળે છે . તો સ્કીલ ઑફ કમ્યુનિકેશન માટે કલ્પસૂત્ર પાંચ મુદ્દા બતાવે છે : સાંભળવું , વિચારવું , પૂછવું , નક્કી કરવું અને સન્માન આપવું . આ મુદ્દાઓનું વિશ્લેષણ દ્વિતીય લેખમાં છે .

ત્રીજો લેખ પ્રમાદ વિશે છે . પ્રમાદનું આવું વિશ્લેષણ છે  આજસુધી જોવા મળ્યું નથી . તેઓ લખે છે : હું કોણ છું અને હું શું કરું છું આ બે વાતોનું વિસ્મરણ એ પ્રમાદ છે.  હું કોણ છું આનો અર્થ એ થાય કે હું શું શું કરી શકું એમ છું એ મારે વિચારવાનું છે, સતત . હું શું કરું  છું એનો અર્થ એ છે કે મારામાં જે જે ક્ષમતા છે એ તેમાંની કેટલી ક્ષમતા વપરાયા વગરની એમને એમ પડી છે એનો વિચાર કરવો . આ વિચારવાનું ભૂલાય છે એટલે જ પ્રમાદ આવે છે. આ પ્રમાદને ચાર રીતે જોઈ શકાય છે. એક – માન્યતાનાં સ્તરનો પ્રમાદ , જે ધર્મના અનાદર રૂપે વ્યક્ત થાય છે . બે – લાગણીનાં સ્તરનો પ્રમાદ , જે રાગ, દ્વેષ અને મતિભ્રંશ રૂપે વ્યક્ત થાય છે . ત્રણ – બુદ્ધિનાં સ્તરનો પ્રમાદ , જે અજ્ઞાન , સંશય અને મિથ્યા જ્ઞાન રૂપે વ્યક્ત થાય છે . ચાર – આશય નાં સ્તરનો પ્રમાદ , જે મન – વચન – કાયાનાં દુષ્પ્રણિધાન રૂપે વ્યક્ત થાય છે. 

પ્રમાદ વિશેનું આ વિશ્લેષણ વાંચ્યા બાદ અંતરમાં થોડું પરિવર્તન જરૂર આવે છે . 

ચતુર્થ લેખમાં દશવૈકાલિક સૂત્રનાં ગહન ગંભીર પદ સૂત્રોનો આસ્વાદ છે . ચૂર્ણિકારના સંદર્ભ સાથે લખેલી વાત : આત્માને અનુલક્ષીને જે કંઈ પણ કરો તે અધ્યાત્મ છે . આ જ લેખમાં સાધુતાનો આસ્વાદ પામવાનાં ત્રણ સોપાન બતાવ્યાં છે : ચિત્તને સમાધિમાં રાખવું , મનને જિનવચનથી ભાવિત કરવું  અને આત્માર્થી બનવું  . સાચો સાધુ કોણ એની સુરેખ વ્યાખ્યા આમાંથી મળી રહે છે .

 પાંચમો લેખ ઉપમિતિ ભવપ્રપંચાની વાત માંડે છે . ઉપમિતિ પાસેથી કંઈ કંઈ સમસ્યાઓનું સમાધાન મળે છે તે જુઓ : ૧ .લાગણીઓ અને આવેશો કેવી રીતે દોષ કે પાપને જન્મ આપે છે ? ૨. આવેશ કેવી રીતે પેદા થાય છે ?૩ . આવેશની વિચારો ઉપર શું અસર થાય છે ?૪ . આવેગ અને આવેશમાં વ્યક્તિનું વર્તન કેવું બને છે ?૫  . ઈન્દ્રિયો કેવી રીતે વિષય તરફ આકર્ષિત થાય છે ?૬. કેવી રીતે મનમાં નબળી ભાવનાઓ જાગે છે ?
આ સાધના પ્રેમીને નડી રહેલા પ્રશ્નો છે. મારે આ પ્રશ્નોનું સમાધાન શોધવું છે એવી ભાવના બનાવો અને પછી ઉપમિતિ વાંચો . તમને ઉપમિતિ દરેક પ્રશ્નના જવાબ આપી દેશે .

છટ્ઠો લેખ એક અલ્પ પરિચિત કૃતિ વિશે છે : શિક્ષા શત દોધક . 
કોઈ પણ ગ્રંથ વિશે બોલવું કે લખવું હોય તો સૌપ્રથમ એના ગ્રંથકાર વિશેની  ઐતિહાસિક જાણકારી પ્રસ્તુત કરવી જોઈએ . અહીં માહિતી આ મુજબ મળે છે : અઢારમી સદીમાં થયેલા ઉપાધ્યાય શ્રી હંસરત્નજી ગણિએ તેની રચના કરી છે. પ્રસ્તુત કૃતિના કર્તા , પ્રખ્યાત કવિ શ્રી ઉદયરત્નજીના સગા ભાઈ છે . આ બંને ભાઈઓ મૂળ ખેડાના વતની હતા. સંસારી નામ : હરખચંદ અને ઉત્તમચંદ . જ્ઞાતિએ પોરવાલ . પિતા વર્ધમાન . માતા માનબાઈ . તપાગચ્છની રત્નશાખાના આચાર્ય ભગવંત શ્રી વિજય રાજસૂરીશ્વરજી મહારાજાની પરંપરામાં પં.શ્રી જ્ઞાનરત્ન ગણિવરે હરખચંદને દીક્ષા આપી . હરખચંદ દીક્ષા બાદ  શ્રીન્યાયરત્ન ગણિવરના શિષ્ય થયા . નામ : હર્ષરત્ન મુનિવર . દીક્ષા પૂર્વ હરખચંદનું બીજું નામ હેમરાજ પણ મળે છે . દીક્ષા બાદ હર્ષરત્ન મુનિવરનું બીજું નામ હંસરત્ન મુનિવર પણ મળે છે. આગળ જતાં તેઓ ઉપાધ્યાય બન્યા. એમના ભાઈ ઉત્તમચંદને શ્રીસિદ્ધિરત્ન ગણિવરે દીક્ષા આપી . ઉત્તમચંદ બન્યા ઉદયરત્ન મુનિવર . તેઓ પણ આગળ જતાં ઉપાધ્યાય બન્યા . નાના ભાઈ શ્રી ઉદયરત્નજીએ મોટા ભાઈ હંસરત્નજી માટે એક સજ્ઝાય લખી છે. કૃતિના રચનાકાર વિશે  આટલી વિગતો પણ ઘણી હતી. પરંતુ આનાથી વધારે વિગતો લેખમાં મળે છે . હવે રચનાની વાત . અજૈન અને જૈન કોઈ પણ સંપ્રદાયની ઉપાસના પદ્ધતિને અનુસરતા સાધકને નજર સામે રાખીને આ રચના લખાઈ છે આ જરૂરી સ્પષ્ટતાથી પ્રારંભ થયો છે . શિક્ષા શતમાં એકસો ચિંતન સૂત્ર મળે છે એમાંના એક સૂત્રનો સાર આ મુજબ છે : આતમાનો અનુભવ પામવો છે ? ચાર બાબતો પર ધ્યાન આપો .૧ . જે પરમ તત્ત્વને જોઈ શકાય એમ નથી એની પર શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ . ૨ . જે પરમ તત્ત્વને જોવાનું બાકી છે એના વિશે તીવ્ર જિજ્ઞાસા રાખવી જોઈએ.૩ . પરમ તત્ત્વને પામવા માટે ગુરુનું શરણ સ્વીકારવું જોઈએ . ૪ . સતત શાસ્ત્રનાં શ્રવણ – વાંચન સાથે જોડાયેલા રહેવું જોઈએ . ઘણા ખરા વાચકો આ શિક્ષાશતનો અભ્યાસ સૌપ્રથમ વાર કરશે . જે કૃતિને પ્રાયઃ કોઈએ જોઈ નથી એ કૃતિનો આસ્વાદ એ રીતે આપવામાં આવ્યો છે કે સમગ્ર કૃતિનો સારાંશ મળી જાય .

સાતમા લેખમાં અઢાર પાપ સ્થાનક બાલાવબોધનો સારભૂત પરિચય છે .  અવબોધકાર છે શ્રી દેવચંદ્રજી મહારાજા . જોવા જેવી વાત છે કે શેઠ ભક્તિદાસના સ્વાધ્યાય માટે આ અવબોધ લખાયો છે . આમાં પાપસ્થાનકની વ્યાખ્યાઓ વિશિષ્ટ છે. + પોતાના જ્ઞાન આદિ ગુણોને હણવા તે ભાવહિંસા છે . + પોતાના સ્વભાવને પોતાનો ન કહેવો અને શરીર‌ , ઘર , પરિવાર વગેરે મારા છે એમ કહેવું એ ભાવ અસત્ય છે . + જીવ સિવાયના પુદ્ગલ વગેરેને ગ્રહણ કરવા તે ભાવથી ચોરી છે .+ આત્મા સિવાયની બહારની ભૌતિક વસ્તુઓમાં આનંદ અનુભવવો તે મૈથુન છે ,  ભાવમૈથુન . + આત્મા સિવાયના બીજા તમામ ભાવોને મનમાં કે આત્મામાં સંઘરી રાખવા તે પરિગ્રહ છે.આ રીતે અઢારે અઢારની વ્યાખ્યા મળે છે . મિથ્યાત્વની વ્યાખ્યા જુઓ : મિથ્યાત્વ એટલે જગતનાં તત્ત્વોને સ્યાદ્વાદ રૂપે ન માનવા , પોતાની કલ્પના મુજબ માનવા . આત્મ પરિણતિ જેમાં ન સધાતી હોય તેને ધર્મ માનવો એ મિથ્યાત્વ છે . 
અઢાર પાપ સ્થાનક અને એની આલોચના સંબંધી બોધ આપે છે બાલાવબોધ . 

આઠમો લેખ દ્રવ્યાનુયોગના એક લઘુ ગ્રંથનો પરિચય આપે છે . આ લેખમાં એક જગ્યાએ દર્શનાચારના આઠ નિયમોનું બિલકુલ આધ્યાત્મિક અર્થઘટન વાંચવા મળે છે . 

નવમો લેખ મુનિવર શ્રી ચરણકુમારજી વિરચિત સમકિતની સજ્ઝાય આધારે સમ્યગ્ દર્શનનું  ચિંતન મનન નિદિધ્યાસન કરે છે . ચિંતનનો પ્રારંભ બે મુદ્દાથી થાય છે. એક , આત્માને જ્ઞાન થાય છે. બે , આત્મા સુખ અનુભવે છે . આત્માનું આત્માની ભૂમિકાનું જ્ઞાન અને સુખ પામવાનો માનસિક પુરુષાર્થ કરીએ એ સમકિત છે . મારામાં સમકિત આવ્યું છે એની ખબર શી રીતે પડે ? આ સોળ ગુણો તમારામાં આવ્યા હોય તો સમજવું કે સમકિત આવ્યું છે . ૧ . સમકિતી જીવ નવ તત્વનો અભ્યાસુ હોય છે. ૨ . સમકિતી જીવ આગમ સૂત્રનો પ્રેમી હોય છે .૩ . સમકિતી જીવ ગુણોનો અનુરાગી હોય છે. ૪.  સમકિતી જીવ અવગુણનો ત્યાગી હોય છે. પ . સમકિતી જીવ ધૈર્યવાન્ હોય છે , ઉતાવળિયો નહીં . 
૬ . સમકિતી જીવને વિષય વિકાર માટે અણગમો હોય છે . ૭ . સમકિતી જીવ વ્યક્તિગત વાદવિવાદ અને પરનિંદાથી દૂર રહેતો હોય છે . ૮ . સમકિતી જીવના રાગદ્વેષમાં તીવ્રતા ઓછી  હોય છે . ૯ . સમકિતી જીવમાં સમતા અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહ યથાસંભવ જોવા મળે છે. ૧૦ . સમકિતી જીવ સ્યાદ્વાદ સિદ્ધાંતમાં વિશ્વાસ  રાખે છે. ૧૧ . સમકિતી જીવ કુમતિ અને કદાગ્રહને દૂર રાખે છે. ૧૨. સમકિતી જીવ આત્માનું સાચું સ્વરૂપ શું છે તેનો બોધ રાખે છે. ૧૩ . સમકિતી જીવ હંસ જેવી પરીક્ષક દૃષ્ટિ ધરાવે છે. ૧૪. સમકિતી જીવ સાત નયોનો જાણકાર હોય છે.૧૫. સમકિતી જીવ આઠ કર્મોની દરેક પ્રકૃતિનો બોધ ધરાવે છે.૧૬. સમકિતી જીવ અન્યના મર્મને ખોલતો નથી.

દશમા લેખમાં એક પ્રાચીન આદેશપત્રનું અવલોકન છે : अणहिल्ल पाटक संघादेश पत्रम् . આદેશપત્ર લખાયું તે સમયે ગુજરાતમાં અમદાવાદની સ્થાપના થઈ નહોતી અને જૈન ધર્મમાં સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથી પરંપરા શરૂ થઈ નહોતી . વિ. સં. ૧૨૯૯ નો સમય હતો . પાટણમાં અલગ અલગ ગચ્છના અને ભિન્ન ભિન્ન સામાચારીના શ્રમણ શ્રમણીઓ પધારતા . આદેશપત્ર જાહેર કરીને પાટણ સંઘમાં બારેય મહિના એકસરખો વહેવાર જળવાય એવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી . લેખક સમજાવે છે કે આ આદેશપત્ર ચાર વિભાગમાં વહેંચાયેલું છે . ૧ . આદેશ જેમણે જારી કર્યો છે તે સત્તાધીશો .૨ . આદેશ જેમને લાગુ પડે છે આશ્રિત પક્ષ .૩ . આદેશની બાર કલમો . ૪ . આદેશને માન્યતા આપનારા સાક્ષિજનો .
આદેશપત્રમાં નીતિનિયમોની વાત છે . સંઘમાં શું કરવું અને શું ન કરવું એના આદેશ છે . એ આદેશ શું છે તે લેખમાં વિસ્તારથી સમજાવ્યું છે.એ સમયની પરિસ્થિતિ શું હતી એની ઝીણી ઝીણી વિગતો અને એ સમયે જેનાં નામ મોટાં ગણાતાં એમની જાણકારી લેખમાં અવતરિત થઈ છે . 

આપણે ત્યાં જે રીતનાં પુસ્તકો લખાય છે એના કરતાં અલગ પડે છે આ પુસ્તક . અહીં એવા વિષયની વાતો છે જેના વિશે આપણે ઓછું જાણીએ છીએ . અહીં જે જે વાતો રજૂ થઈ છે તેની માટે શાસ્ત્રપાઠ અને સંદર્ભ મૂકવામાં આવ્યા છે . અહીં એવો દૃષ્ટિકોણ મળે છે જે કેળવવો જરૂરી છે . સમગ્ર લેખનનું લક્ષ્ય એમણે સ્પષ્ટ રાખ્યું છે : જીવનનું કેન્દ્રબિંદુ શરીર નથી , આત્મા છે . હું આ શરીરમાં કેવી રીતે આવ્યો ? શરીર છૂટી જશે પછી હું ક્યાં જઈશ ? શરીર વગર મારું અસ્તિત્વ હોઈ શકે ? હું શરીરમાં શું કામ આવ્યો ? મારાં જીવનમાં દુઃખ કેમ છે ? હું આત્મા છું તો મને  મારો આત્મા દેખાતો કેમ નથી ? આત્માને જાણવા શું કરવું જોઈએ ? આવા પ્રશ્નો મનમાં ચાલે તો સાધનાની યાત્રા શરૂ થઈ એમ કહી શકાય . 

જૈનશાસનને અને જૈનશાસનની જ્ઞાનપરંપરાને પોતાનું સમગ્ર અસ્તિત્વ સમર્પિત કરનારો મરજીવો કેવો હોય તે જોવું હોય તો તમારે પૂજ્ય ગણિવર્ય શ્રી વૈરાગ્યરતિવિજયજી મ.સા.નાં  દર્શન કરવાના . મરજીવો બનવાની વાતો કરીએ ત્યારે રોમાંચ થાય છે પરંતુ ખરેખર મરજીવો બનવાનો સમય આવે ત્યારે ભલભલાના હાંજા ગગડી જાય છે . પૂજ્ય ગણિવર્યે મરજીવા બનવા માટે જે સહન કરવું પડે તે સહન કર્યું છે , જે છોડવું પડે તે છોડ્યું છે અને જે બોજો ઉઠાવવો પડે તે એકલા ખભે ઉઠાવ્યો છે. શાસ્ત્રોનાં સંરક્ષણ માટે શું શું કરી શકાય આ દિશામાં પૂજ્ય ગણિવર્યે પૂનામાં શ્રુતભવનનાં માધ્યમે એક અનોખી કેડી કંડારી છે.  ખુશીની વાત છે કે એમની છાયા લઈને અનેક સંસ્થાઓ આ જ રીતે શ્રુત સેવા કરવા સક્રિય બની છે. મહાજનો યેન ગતઃ સ પંથા . 

આજના સમયના વાચકોને જે બૌદ્ધિક સંતુષ્ટિ જોઈએ છે તે આ સાત પુસ્તકોમાં મળે છે. આ પુસ્તકો દ્વારા જે બોધપદાર્થ અને પદાર્થબોધ સંઘને મળ્યો છે એ મરજીવાનું મોતીકર્મ છે . આ મોતીઓ સૌના કંઠે હાર બનીને બેસે એવી શુભ અભિલાષા .  

( વૈશાખ સુદ દશમ , ૧૮.૫.૨૦૨૪ પ્રભુવીર કૈવલ્યભૂમિ , ઋજુવાલિકા મહાતીર્થ )

સ્વભાવ સારો હોય તેના ફાયદા ઘણા છે પરંતુ ફાયદો મેળવવાની લાલચ , સ્વભાવને સુધારવામાં મદદ કરતી નથી . લાલચ રાખ્યા વિના સાહજિક રીતે સારો સ્વભાવ કેળવાય તેનું ધ્યાન રાખવાનું છે . સારો સ્વભાવ ધરાવનારી વ્યક્તિ દશ નિયમની મર્યાદામાં રહેતી હોય છે .  ૧. શબ્દો ઉત્તમ હોય છે . ૨. વહેવાર ઉત્તમ હોય છે . ૩ . પસંદગી ઉત્તમ હોય છે . ૪. સમજણ ઉત્તમ હોય છે . ૫. લાગણી ઉત્તમ હોય છે . ૬. જિજ્ઞાસા ઉત્તમ હોય છે . ૭. ગુણો ઉત્તમ હોય છે . ૮. વિચારણા ઉત્તમ હોય છે . ૯. અભિપ્રાય ઉત્તમ હોય છે . ૧૦. શ્રદ્ધા ઉત્તમ હોય છે .  તમારો સ્વભાવ સારો છે કે નહીં તે જાણવું હોય તો આ દશ નિયમોનો અભ્યાસ કરતા રહેજો .    

ઉત્તમ શબ્દો 

માનસિક રીતે સ્વસ્થ હોઈએ તો મોઢામાંથી અપશબ્દો નીકળે જ નહીં . બીજાને ઉતારી પાડવાની ભાવનાથી બોલાયેલા શબ્દોને અધમ શબ્દ કહેવાય . ગાળ ઉપરાંત મજાક – મશ્કરી – કટાક્ષની ભાષા પણ ઉત્તમ શબ્દોની મર્યાદામાં ગોઠવાતી નથી . સામી વ્યક્તિ તુચ્છ છે એવું દેખાડવા માટે જે કોઈ શબ્દપ્રયોગ થાય છે તે અધમ શબ્દો છે . સામી વ્યક્તિ ઉત્તમ ન હોય તો તેના વિશે કશું જ ન બોલવું . સામી વ્યક્તિ ઉત્તમ હોય તો તેના વિશે ઉત્તમ રીતે બોલવું . બોલવું તેનો મતલબ એ નથી કે મનમાં આવ્યા તે શબ્દોને ઉચ્ચાર બનાવી દેવા . બોલવું તેનો મતલબ એ છે કે તમારી રજૂઆતને સારા અને સમુચિત શબ્દોથી સજાવી લેવી . પ્રશંસા કરો , પ્રેરણા આપો , જિજ્ઞાસાભાવે પ્રશ્ન પૂછો , સારી વાતનો પ્રચાર કરો , સચ્ચાઈને સારી રીતે સમજાવો – આ બધું તમે કરો છો તો તમે ઉત્તમ શબ્દો પ્રયોજી રહ્યા છો . તમારા શબ્દો તમારા સ્વભાવનો પડછાયો છે . ગમે તેવું બોલીને ગુનેગાર બનવું છે કે ઉત્તમ શબ્દો બોલીને નિર્દોષ પૂરવાર થવું છે તે તમે નક્કી કરો . તમારી ભાષા અને તમારાં મોઢે આવતા શબ્દોનું ચોક્કસ રીતે ચયન કરો . તમારો સ્વભાવ સારો બને તેની માટે આ જરૂરી છે .

ઉત્તમ વહેવાર

તમે જેમને મળો છો તેમને તમે પ્રેમ કરતા જ હશો એવો નિયમ નથી . સારા સ્વભાવનો નિયમ એ છે કે તમે જે વ્યક્તિને મળો છો તે વ્યક્તિને તમે આદર અને સદ્ભાવ આપતા રહો છો . ઉપેક્ષા કરવી એ અનાદર છે . દૂરી ઉભી રાખવી તે અનાદર છે . યોગ્ય રીતે જવાબ ન આપવો તે અનાદર છે . અનાદર વહેવારને ઉત્તમ બનવા દેતો નથી . સદ્ભાવ આપવો તેનો મતલબ એ છે કે તમારા તરફથી સામી વ્યક્તિને તમે લાગણી દર્શાવો છો . સહાનુભૂતિ અને સમાનુભૂતિ તમારા સ્વભાવને ઉત્તમ બનાવે છે કેમકે આ બંનેની અભિવ્યક્તિ માટેનો વહેવાર નમ્રતાપૂર્ણ હોય છે . પોતાની ધૂનમાં ચાલતા રહેવાથી વહેવાર બગડે છે . એક માત્ર હું જ બોલ્યા કરું આવી પદ્ધતિથી વહેવાર બગડે છે . બે જણા વાત કરતા હોય તેમાં વચ્ચે હસ્તક્ષેપ કરવાથી વહેવાર બગડે છે . સામી વ્યક્તિ તમારા વર્તન દ્વારા કંઈક પામે છે . વર્તન દ્વારા વાત પહોંચાડવી તે વહેવાર છે . સારો વહેવાર હોય તો સારી વાત પહોંચે . સારો વહેવાર ના હોય તો સારી વાત પહોંચતી નથી . બોલવા દ્વારા સારી વાત પહોંચાડીએ તે તો સારું જ છે . બોલીએ નહીં અને વહેવાર એવો રાખીએ કે એના દ્વારા સારી વાત પહોંચે તો એ ઉત્તમ વહેવાર છે .  

ઉત્તમ પસંદગી 

તમને શું ગમે છે અને શું નથી ગમતું તે તમારા સ્વભાવને ઓળખવા માટે તમારે સ્પષ્ટ રીતે જાણી લેવું જોઈએ . પસંદગીનું ધોરણ ઉત્તમ – સાત્ત્વિક હોય તો સ્વભાવ સારો ઘડાય છે .  ખાવાપીવાની બાબતમાં , પહેરવેશની બાબતમાં , મનોરંજનની બાબતમાં , સંબંધોની બાબતમાં , કામ અને જવાબદારીની બાબતમાં અને બીજી ઘણી બધી બાબતમાં તમે તમારી રીતે પસંદગી કરી લીધી છે . મને આ ગમે , આ ન ગમે . મને આમ ફાવે , આમ ન ફાવે . આ પસંદગીનું ધોરણ નાનીનાની વસ્તુઓમાં અટવાઈ પડે અને મામૂલી બાબતોની પસંદગી થયા કરે તે સારા સ્વભાવની નિશાની નથી . સારો સ્વભાવ સ્વાધીનતામાં માને છે . સારા સ્વભાવની વિશેષતા એ છે કે તે અનુકૂલન સાધી શકે છે . પરિસ્થિતિ પ્રમાણે રહેવાની આવડત , સારા સ્વભાવની નિશાની છે . નાની નાની બાબતમાં ગમો – અણગમો રાખીને તેમાં રચ્યા કરવું તે ઉત્તમ સ્વભાવ નથી . નાનીનાની બાબતોમાં જે હોય તે ચલાવી લેવાની વૃત્તિ રાખવી અને મહત્ત્વની બાબતોમાં સાત્ત્વિકતા અને સચ્ચાઈનું ધોરણ પસંદ કરવું . તમે જે પસંદ કરો છો તે તમારા સ્વભાવને પ્રભાવિત કરે છે . તમારો સ્વભાવ તમારી પસંદગીને પ્રભાવિત કરે છે .

ઉત્તમ સમજણ 

સારો સ્વભાવ બહાર વ્યક્ત થાય છે . વ્યક્ત જ્યાંથી થાય છે તે સરનામું અંદર છે . સારો સ્વભાવ , સારી સમજણમાંથી આવે છે . સ્વભાવનો અર્થ છે સંતુલિત વિચારણા . વિચારણા ઉત્તમ હોય તો સ્વભાવ ઉત્તમ બનવાનો જ છે . તમારા વિચારોને તમે પોતે પારખી શકો , વિચારો સારા હોય તો પોતાની જાતને શાબાશી આપી શકો , વિચારો નબળા હોય તો પોતાની જાત પાસેથી પરિવર્તનનો આગ્રહ કરી શકો . આ સારા સ્વભાવનાં ભીતરની ભાગોળ છે . સામી વ્યક્તિનો સ્વભાવ અને આશય સમજવાની આવડત હોવી જોઈએ . સામી વ્યક્તિની નબળાઈ અને ઉણપ ઓળખી શકે તેવી દૃષ્ટિ હોવી જોઈએ . સામી વ્યક્તિની માનસિકતા સમજીને તેની સાથે વાત કરવા માટે સમજણપૂર્વક બોલવું પડે છે . વાણીની છટા અહીં કામ નથી લાગતી . સામી વ્યક્તિ તમને કંઈ કહેવા માંગે છે તો તેના શબ્દો ઉપર ધ્યાન આપવાને બદલે તેનું મન વાંચવા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ . એ શું બોલે છે તે મહત્ત્વનું હશે પરંતુ એ શું વિચારીને બોલે છે તે વધારે મહત્ત્વનું છે . પોતાને સાચી રીતે સમજવાની આવડત , સામી વ્યક્તિને સારી રીતે સમજવાની આવડત તે ઉત્તમ સમજણ  છે .

ઉત્તમ લાગણી 

લાગણીમાં વળતરની અપેક્ષા ન હોય , અધિકારનો ભાવ ન હોય અને પ્રદર્શનની વૃત્તિ ન હોય તો લાગણી ઉત્તમ . લાગણી તમારા હ્નદયમાંથી ઉઠે છે . સ્વાર્થ તમારાં મનમાંથી ઉઠે છે . હ્રદય અને મન સાથે કામ કરતા હોય ત્યારે હ્રદયનો અવાજ બુલંદ હોવો જોઈએ . મન આટાપાટા ખેલે છે . હ્રદય સીધી લીટીમાં ચાલે છે . મને શું મળ્યું અને મને શું ન મળ્યું આ મનની રજૂઆત છે . મેં શું આપ્યું અને મારે શું કરવું જોઈએ આ હ્રદયની રજૂઆત છે . મન શું કરશે ? સામી વ્યક્તિને દોષિત પૂરવાર કરીને છટકી જશે . હ્રદય શું કરે , સામી વ્યક્તિ દોષિત હશે તો દયા કેળવીને પણ જવાબદારી નિભાવશે . તમને મહત્ત્વ મળે તો તમે કામ કરો – એ મનની ભાષા છે . તમારી જવાબદારી છે માટે તમે કામ કરો તે હૃદયની ભાષા છે . લાગણી હોય ત્યાં શું વિચાર આવે કે મારે શું કરવું જોઈએ ? અહંકાર હોય ત્યાં વિચાર આવે કે તમારે શું કરવું જોઈએ . લાગણીમાં સ્વાર્થ ન હોય , લાગણીમાં દેખાડો ન હોય . લાગણીમાં હોય એક અપરિસીમ આદરભાવના .  

ઉતમ જિજ્ઞાસા

મનમાં સતત સવાલો ચાલતા હોય છે . આતમા શું છે ? આતમા શરીરમાં શું કામ છે ? કર્મોનું બંધન કેમ લાગુ પડ્યું છે ? ભગવાન વીતરાગ છે તો તેમનો સ્વભાવ કેવો છે ? ગુરુભગવંતની સાધનાનું બળ કયું છે ? ધર્મ કરીએ તો તેનું અંતિમ પરિણામ શું ? ધર્મ ન કરો તો શું નુકસાન થાય ? આવા સુંદર મજાના પ્રશ્નો સતત મનમાં ચાલતા રહેવા જોઈએ . મનને ખોટા સવાલોમાં ફસાઈ જવાની આદત છે . કામ વગરના સવાલો કરવાથી હાથમાં કશું આવતું નથી . તમારા સવાલો કેવા છે ? એ તમારા સ્વભાવનું લક્ષણ બને છે . સુંદર મજાના સવાલો પરથી સમજાય છે કે જિજ્ઞાસા ઉત્તમ છે . જિજ્ઞાસા , માનસિકતામાંથી આવે છે . માનસિકતા ઉત્તમ એટલે જિજ્ઞાસા ઉત્તમ . જિજ્ઞાસા ઉત્તમ એટલે સ્વભાવ ઉત્તમ . 

ઉત્તમ ગુણો 

પૈસાની જેમ ગુણોની કમાણી પણ વધતી રહેવી જોઈએ . સારો બિઝનેસ હોય તો પૈસાની કમાણી સારી થાય . સારો સ્વભાવ હોય તો ગુણોનું ઘડતર સારું થાય . અભિમાન કર્યા વિના પોતાના ગુણોને જોવા જોઈએ . પોતાના ગુણો માટે મમતા રાખવી જોઈએ . ગુણો ઘટે નહીં તેની પૂરી તકેદારી રાખવી જોઈએ . ગુણોમાં સતત ઉમેરો કરવાનો હોય . એક ગુણ દ્વારા બીજો નવો ગુણ આવે . બીજા ગુણ દ્વારા ત્રીજો નવો ગુણ આવે . આ રીતે ગુણોની પાછળ ગુણો આવતા રહેવા જોઈએ . ઉંમર વધતી જાય છે . બંધાઈ રહેલાં કર્મો વધતા જાય છે તો ગુણો પણ વધતાં રહેવા જોઈએ . દસ નાના ગુણના મૂળમાં એક મોટો ગુણ હોય છે . આવા મોટા અને મુખ્ય ગુણો ઘણા હોય તો નાના નાના ગુણો તો પાર વિનાના મળી રહે છે . ગુણોની ભૂમિકા ઊંચી હોવી જોઈએ . બીજાની સામે મહાન્ પૂરવાર થવા માટે ગુણો કેળવવાના નથી . ગુણો પોતાની જાતને ઉત્તમ બનાવવા માટે કેળવવાના છે . ગુણો સાહજિક રીતે મળ્યા હોય તો ઉત્તમ . ગુણો કેળવવા માટે મહેનત કરીને ગુણો મેળવ્યા હોય તો પણ ઉત્તમ . ગુણવાન વ્યક્તિને દુનિયામાં કોઈ દુઃખી કરી શકતું નથી . ગુણવાન વ્યક્તિની વિશેષતા એ હોય છે કે તે પ્રેમ , પ્રેરણા અને ધર્મ આપવામાં સફળ રહે છે .

ઉત્તમ વિચારણા    

વિચારશીલતા  એ મનુષ્યનો સ્વભાવ છે . સતત અને સતત વિચારતા રહેવાની શક્તિ મનુષ્યને મળી છે . આપણને મુદ્દો નક્કી કરીને વિચારવાની આદત નથી હોતી એટલે આડેધડ વિચારો ચાલુ રહે છે . મનની આ દોડધામને ઉત્તમ વિચારણા કહી શકાય નહીં . ઉત્તમ વિચારણા ત્રણ બાબતની અપેક્ષા રાખે છે . ૧.  શરીર અને મન સિવાયની ત્રીજી દુનિયા છે . આત્માની દુનિયા . મૃત્યુ થશે તે પછી આતમા સાથે આવશે . શરીર અહીં જ રહી જશે . શરીર પર કેન્દ્રિત વિચારોને વિષયવાસના કહેવાય . મન પર કેન્દ્રિત વિચારોને કષાયવાસના કહેવાય . વિષય અને કષાયની આધીનતા ઓછી થાય તે પછી જે વિચારણા ચાલે તે ઉત્તમ વિચારણા છે . ૨ . બીજાના ગુણો , બીજાનો ધર્મ , બીજાનું સુખ અને બીજાની સફળતા જોઈને રાજી થવું એ મૈત્રીભાવનામૂલક પ્રમોદભાવના છે . આ જ તો ઉત્તમ વિચારણા છે . ૩.  મારે સ્વતંત્ર રીતે વિચારવું હોય તો મારું અજ્ઞાન મને સમ્યક્ વિચારણા નહીં કરવા દે . મારું સદ્ વાંચન અને શાસ્ત્રશ્રવણ ચાલુ હશે તો જ સમ્યક્ ચિંતન થઈ શકશે . ‘ આવી સભાનતા એ ઉત્તમ વિચારણા છે .  

ઉત્તમ અભિપ્રાય        

ઘટનાઓ અને વ્યક્તિઓ તમને હંમેશા જોવા મળશે . તમે ઘટનામાંથી બોધપાઠ લેતા રહો . તમે વ્યક્તિઓમાંથી ગુણોનું ગ્રહણ કરતા રહો . આદત પડી છે ફરિયાદો કરવાની અને ભૂલો કાઢવાની અને દોષો જોવાની . આ આદતની અસરહેઠળ રહીને તમે જે અભિપ્રાય આપો છો તે ઉત્તમ હોતો નથી . તમારો અભિપ્રાય ગુણગ્રાહી હોવો જોઈએ . તમારો અભિપ્રાય મૂલ્યસાપેક્ષ હોવો જોઈએ . તમારો અભિપ્રાય સંતુલિત હોવો જોઈએ . તમે તટસ્થ અભિપ્રાય આપી શકો છો તેવું બીજાને ક્યારે જાણવા મળે ? સામાન્ય વહેવારમાં ઘટના અને વ્યક્તિઓની બાબતમાં તમારો અભિપ્રાય સારું ધારાધોરણ ધરાવતો હોય તો જ બીજી – ત્રીજી વ્યક્તિઓ તમારા અભિપ્રાયને માન આપશે . ઉત્તમ અભિપ્રાયનું સ્તર બનાવવું હોય તો સમજી – વિચારીને બોલવાની આદત રાખવી પડે . મનમાં આવ્યું તે તુરંત બોલી નાખવું આવી વૃત્તિ હોય તો ઉત્તમ અભિપ્રાયનું સ્તર ઘડાતું નથી . તમે બીજાની માટે શું બોલો છો અને કેવું બોલો છો તે જોતા રહો . બીજા તમારી માટે શું બોલશે અને કેવું બોલશે તેની તમને ખબર પડી જશે .   ઉત્તમ અભિપ્રાય તમારી વ્યક્તિમત્ત્તાને ઉત્તમ બનાવે છે . 

 ઉત્તમ શ્રદ્ધા      

દેવ – ગુરુ – ધર્મની શ્રદ્ધાને સમકિત કહેવાય છે . શ્રદ્ધા એક માનસિકતા છે . ‘ મારામાં રહેલી ઉણપ દૂર કરવા માટે મારે જેમની જરૂર છે તેમને હું સમર્પિત રહીશ . ‘ આવો સ્પષ્ટ આશય સતત જીવતો હોય તે શ્રદ્ધા છે . ફક્ત સમર્પિત હોવું તે સાધારણ શ્રદ્ધા છે . પોતાની ઉણપ સમજતા રહીને , તે તે ઉણપને દૂર કરવાનું લક્ષ્ય રાખીને સમર્પિત રહેવું તે ઉત્તમ શ્રદ્ધા છે .  ત્રણ દોષ સંસારને વધારતા રહે છે . રાગ – દ્વેષ અને મોહ . શ્રી યોગશતક ગ્રંથમાં આ ત્રણને વશમાં લેવાનું માર્ગદર્શન મળે છે .  શ્રદ્ધા વ્યક્તિગત હોય છે તેવું લાગે છે . હકીકતમાં શ્રદ્ધા ચિન્તનપ્રધાન હોવાથી આત્મગત છે . વ્યક્તિગત શ્રદ્ધા દેવ અને ગુરુ અને ધર્મ અંગેની ચોક્કસ ક્રિયાઓ સાથે જોડાયેલી હોય છે . ચિન્તનપ્રધાન આત્મગતશ્રદ્ધા રાગ – દ્વેષ અને મોહના પ્રભાવને કમજોર બનાવવાનાં લક્ષ્ય સાથે જોડાયેલી હોય છે .  ઉત્તમ શ્રદ્ધાનો મતલબ છે કે આતમા ઉત્તમ બની શકે છે તેવી શ્રદ્ધા . ઉત્તમ શ્રદ્ધાનો મતલબ છે કે હું પ્રયત્ન કરીશ તો મારો આતમા વધુ ને વધુ ઉત્તમ બનતો જશે – એવી શ્રદ્ધા . ઉત્તમ શ્રદ્ધાનો મતલબ છે કે મારે મારા આતમાને પરમાતમા બનાવવાનો છે તેવી ભાવનાપૂર્વકની શ્રદ્ધા .  

આતમાનો સ્વભાવ 

ધર્મ અસ્તિત્વની યાત્રા છે . સંસાર વ્યક્તિત્વની યાત્રા છે . વ્યક્તિત્વની સીમામાંથી બહાર આવી અસ્તિત્વની વિશાળ દુનિયામાં પ્રવેશ કરવા માટે સારો સ્વભાવ કેળવવો જરૂરી છે . સારા સ્વભાવને પણ પૂર્ણ સ્વભાવ કહી શકાય નહીં . સારો સ્વભાવ વ્યક્તિની મર્યાદામાં જ જોવા મળે છે . પૂર્ણ સ્વભાવ અસ્તિત્વની અનુભૂતિસ્વરૂપ છે . તે કેવળ મોક્ષમાં હોય છે . આતમાનો સ્વભાવ તે પૂર્ણ સ્વભાવ છે . શું હોય છે આ પૂર્ણ સ્વભાવમાં ? 

૧ .  પૂર્ણ સ્વભાવમાં પ્રતિભાવો નથી હોતા . ૨.  પૂર્ણ સ્વભાવમાં પ્રવૃત્તિ નથી હોતી . ૩.  પૂર્ણ સ્વભાવમાં અજ્ઞાન નથી હોતું . ૪. પૂર્ણ સ્વભાવમાં રાગ નથી હોતો . ૫.  પૂર્ણ સ્વભાવમાં દ્વેષ નથી હોતો . ૬.  પૂર્ણ સ્વભાવમાં મનનો વ્યાપાર નથી હોતો . ૭.  પૂર્ણ સ્વભાવમાં વાસના નથી હોતી . ૮. પૂર્ણ સ્વભાવમાં નબળાઈ નથી હોતી . ૯.  પૂર્ણ સ્વભાવમાં અધર્મ નથી હોતો . ૧૦. પૂર્ણ સ્વભાવમાં સંસાર નથી હોતો .   પૂર્ણ સ્વભાવ શું છે ? તે સમજવું સહેલું નથી . ખૂબ અઘરું છે . સારો સ્વભાવ ઘડાય તો જ પૂર્ણ સ્વભાવ શું છે તેની સમજ પડે છે . તમે તમારા સ્વભાવને સારો સ્વભાવ બનાવી લો . પૂર્ણ સ્વભાવ શું છે તે આપોઆપ સમજાઈ જશે .

(તમે જે ધર્મ કરો છો તે શ્રેષ્ઠ છે . એ ધર્મ સાથે શું શું જોડી શકાય એમ છે એનો વિચાર કરવા જેવો છે . સોનાની સાથે સુગંધ ભળે એની જેમ ધર્મ સાથે આ સરળ અગિયાર સૂત્રો જોડાઈ શકે છે .)

પરિણામલક્ષી બનો 

ધર્મ કરવો જોઈએ . સાંભળ્યું છે . ધર્મ દ્વારા પામવાનું છે શું ? મોક્ષ તો દૂર છે . ક્યા જનમે મોક્ષ થશે તેની જાણ સુદ્ધાં નથી . મોક્ષ મળે તે માટે જ ધર્મ કરવાનો છે પણ મોક્ષ ન મળે ત્યાં સુધી બીજું શું મેળવવાનું છે મારે ? વિચાર કર્યો છે કોઈ દિવસ ? ધર્મ કર્યો તે સારું છે . ધર્મ દ્વારા શું પામ્યા , તે મુદ્દાનો સવાલ છે . ધર્મ દ્વારા તમારે એક પરિણામ સુધી પહોંચવાનું છે . પરિણામ શબ્દના બે અર્થ છે . પરિણામ એટલે Result. પરિણામ એટલે નિશ્ચિત વિચાર . આ બંને અર્થમાં પરિણામ સુધી પહોંચવાનું છે ધર્મ દ્વારા . ધર્મ કરતા જઈએ તેમ પરિણામ નિષ્પન્ન થતા આવે તે સાચી પ્રક્રિયા છે . ધર્મ , કરી લેવાની વસ્તુ નથી . ધર્મ સાધના છે . ધર્મ દ્વારા ઘણુંબધું સિદ્ધ કરતા જવાનું છે . અનુષ્ઠાનો અને આલંબનો પ્રવૃત્તિનો ધર્મ આપે છે . એ પ્રવૃત્તિ દ્વારા તમારે પરિણતિના ધર્મ સુધી પહોંચવાનું છે . પ્રવૃત્તિ દ્વારા પરિણતિનું ઘડતર થવું જોઈએ . પરિણતિ દ્વારા પ્રવૃત્તિનું સર્જન થવું જોઈએ . બંને અરસપરસ પૂરક છે . પ્રવૃત્તિ વિના પરિણતિ અધૂરી રહે છે . પરિણતિ વિના પ્રવૃત્તિ અધૂરી રહે છે . ધર્મ દ્વારા તમે શું પામો છો અને ક્યાં પહોંચો છો તેની રૂપરેખા હોવી જોઈએ તમારી પાસે . પરિણામલક્ષી બનો .  

કર્મનિર્જરા     

કર્મો , તમને દુઃખ આપે છે , દોષબદ્ધ બનાવી રાખે છે . આ કર્મો , તમને સારા વિચારોથી વંચિત રાખે છે અને અનુચિત વિચારોમાં બાંધી રાખે છે . આ કર્મો તમને વિઘ્ન બનીને નડે છે અને સંતાપ બનીને સતાવે છે . આતમા અને કર્મનો સંયોગ એ મૂળભૂત સંસાર છે . આ સંયોગને જે જે બાબતો મજબૂત બનાવે છે તે અધર્મ છે . આ સંયોગને જે જે બાબતો કમજોર બનાવે છે તે ધર્મ છે . આતમાને શરીર લાગુ પડેલું છે . શરીરને સાચવવા જે કાંઈ કરીએ છીએ તે બધું કર્મોનો બંધ કરાવે છે . પરંતુ આ શરીર ધર્મની પ્રવૃત્તિ સાથે જોડાય છે તો પછી શરીર દ્વારા જે કાંઈ થાય છે તે કર્મોના બંધને ઓછો પણ કરે છે અને કર્મો બંધાયેલા હોય છે તેને પણ ઓછા કરે છે . આ અર્થમાં શરીર દ્વારા , ભાવનાપૂર્વક થનારો તમામ ધર્મ કર્મની નિર્જરા કરાવે છે . સમજણપૂર્વક ધર્મ કરવાથી કર્મ તૂટે છે અને કર્મનો અનુબંધ તૂટે છે . અનુબંધ તૂટે છે મતલબ આત્માની કર્મગ્રાહકતા મંદ પડે છે . સમજણ વિના ધર્મ કર્યો હોય તો પણ કર્મ તો તૂટે જ છે પણ આત્માની કર્મગ્રાહકતા મંદ થતી નથી . આમ ધર્મ સમજણપૂર્વક કરો તો સકામનિર્જરા થાય છે . સમજણ વિના કરો તો અકામનિર્જરા થાય છે . કર્મનિર્જરા ધર્મની સાક્ષાત અસર છે .

પુણ્ય નિર્માણ    

ઉત્તમ આલંબનોનું આસેવન એ ધર્મ છે . ઉત્તમ અનુષ્ઠાનોનું આચરણ એ ધર્મ છે . ધર્મ કરીએ ત્યારે આપણે ઉત્તમ તત્ત્વના સંપર્કમાં આવીને તે ઉત્તમ તત્ત્વ દ્વારા ભાવિત બનીએ છીએ . તે તે પ્રવૃત્તિ કરતી વખતે આપણો સંપર્ક તે તે પ્રવૃત્તિ સાથે જ રહેતો હોવાથી , ધર્મ કરવાની ક્ષણોમાં સંસાર સાથેનો સંપર્ક તૂટી જાય છે . આ સંસારથી અળગા થવું , તે જ ધર્મની ખરી મજા છે . પ્રવૃત્તિ પવિત્ર હોય છે , એની ભાવનાત્મક અસર જેટલે અંશે મન પર ઊભી થઈ હોય તે અસર પણ પવિત્ર હોય છે . આવું થવાને લીધે આત્મા પુણ્યનું નિર્માણ કરે છે . અસમાધિ અને અશાતાથી દૂર રાખનારા કર્મો આત્માને મળે છે , ધર્મ કરવાને લીધે . ધર્મ કરવાનું લક્ષ્ય પુણ્ય નથી પણ ધર્મ કરવાની અસર પુણ્ય નિર્માણ કરે છે . ફૂલ પોતાની પાસે આવનારને સુવાસ આપે છે . ધર્મ પોતાની પાસે આવનારને પુણ્ય આપે છે . નિઃસ્વાર્થભાવે કરેલો ધર્મ પુણ્યાનુબંધી પુણ્ય આપે . સ્વાર્થભાવે કરેલો ધર્મ પાપાનુબંધી પુણ્ય આપે . ધર્મ કર્યો હોય તે મોટેભાગે નિષ્ફળ જતો નથી . ધર્મ પુણ્યનું નિર્માણ કરનારું તત્વ છે .  

શુભભાવનું સર્જન    

 સમ્યક્ રીતે ધર્મ કરતા હોઈએ તો ધર્મ કરતી વખતે રાગ પ્રધાન વિચારો પણ નથી આવતા અને દ્વેષ પ્રધાન વિચારો પણ નથી આવતા . સંસારકેન્દ્રી રાગ અને દ્વેષ એ આત્માની અનાદિકાલીન નબળાઈ છે . દરેક પ્રવૃત્તિઓ રાગ અને દ્વેષનું સર્જન કરાવતી હોય છે સંસારમાં . જૂના રાગદ્વેષ નવા રાગદ્વેષનું સર્જન કરતા જ રહે છે . સંસાર આ રીતે જ તો આગળ વધે છે . ધર્મ કરતી વખતે સંસારકેન્દ્રી હોઈ નથી શકાતું . ધર્મ કરતી વખતે કેન્દ્રમાં પરમાત્મા હોય અથવા આત્મા હોય . પરમાત્માનો ધર્મ વિચારવાનું આલંબન બને છે . આત્માની અનંત શક્તિ કલ્પના અને ભાવનાનું આલંબન બને છે . પરમાતમા અને આતમા વચ્ચે સેતુ છે આજ્ઞા . આજ્ઞાની શ્રદ્ધા અને આજ્ઞાનો આદર એ વિચારનું આલંબન બને છે . અટકે છે શરીરસંબંધી રાગદ્વેષ . અટકે છે પરિવાર સંબંધી રાગદ્વેષ . અટકે છે અહંકાર અને સ્વાર્થ સંબંધી રાગદ્વેષ . જાગે છે પરમ તત્ત્વનું આકર્ષણ . જાગે છે સાચા ગુણોનું આકર્ષણ . જાગે છે સંસારમાં હોવાનો પસ્તાવો . જાગે છે લાગુ પડેલા દોષોનો પસ્તાવો . ધર્મ કરતાં કરતાં , સંસાર સંબંધી આલંબનોના વિચારો હટે છે અને આતમા સંબંધી આલંબનોના વિચારો જાગે છે .   આ વિચારો શુભભાવ છે . શુભભાવની અનુભૂતિ એ સાચી પ્રસન્નતા છે . એ ધર્મ દ્વારા જ મળી શકે . 

સંસ્કાર નિષ્પાદન      

આતમા સંવેદનશીલ છે . સંવેદનાની સક્રિયતા તે મન છે . સંવેદના જેની સાથે જોડાય છે તેની ચિરસ્થાયી અસર સ્વીકારી લે છે . સંવેદનાને અડ્યું હોય તે તુરંત ભૂંસાતું નથી . સતત જે સંવેદના સાથે રહ્યું હોય તે સંસ્કાર બની જાય છે . ધર્મ , કેવળ શરીર દ્વારા થઈ જનારી બાબત નથી જ . ધર્મ કરીએ ત્યારે પોતપોતાની યોગ્યતા અને ભૂમિકા અનુસાર , મનનું અનુસંધાન રચાતું હોય છે ધર્મ સાથે . જેટલું અનુસંધાન તીવ્ર થયું હોય તેટલો સંસ્કાર તીવ્ર બને છે . ધર્મ કરવા દ્વારા ખરેખર તો આ સંસ્કારનું નિષ્પાદન કરવાનું છે . કેમકે મૃત્યુ પામ્યા બાદ આ જ સંસ્કાર સાથે આવી શકે છે . સંસ્કાર સાથે હશે તો , સારું નિમિત્ત મળતાં જ ફરીથી ધર્મનું જાગરણ થઈ જશે . વહેતું પાણી પથ્થરને લીસા બનાવી દે છે તે પાણીની કોમળતાનો સંસ્કાર છે . આચરાતો ધર્મ મનને ભાવિત બનાવી દે છે તે ધર્મની તારકતાનો સંસ્કાર છે . ધર્મ સંસ્કારભ્રમણને અટકાવે છે તેની ભૂમિકા સ્વરૂપે ધર્મ શુભ સંસ્કારોનું નિષ્પાદન કરે છે . આ સંસ્કારો એવા શક્તિશાળી હોય છે કે સંસારી ભાવોને પાછા હટવું જ પડે છે .  

પાત્રતાનો વિકાસ      

આત્મા પરમાત્મા બની શકે છે . ધર્મ આત્માને પરમાત્મા થવામાં સતત સહાય કરે છે . ધર્મ આપણને પરમાત્મા બનાવવા જેવું સર્વોત્કૃષ્ટ ફળ આપી શકતો હોય તો એ ધર્મ પરમાત્મા બનાવતા પૂર્વે શું શું આપે ? એક ધડાકે , સંસારી માંથી પરમાત્મા બની જવાતું નથી . સરોવર ટીપે ટીપે ભરાય છે , પરમાત્મા ક્રમે ક્રમે થવાય છે . આત્મામાં ભરપૂર પાત્રતા છે . પાત્રતાનું સંપૂર્ણ અનાવરણ થાય ત્યારે આત્મા પરમાત્મા બને . પાત્રતાનું ક્રમિક અનાવરણ થતું રહે છે , ધર્મ દ્વારા . તમારામાં વસેલો ધર્માત્મા તમે ધારણા પણ ન રાખી હોય એટલી ઊંચાઈ સુધી પહોંચી શકે તેમ છે . જે ધર્મ તમે કરતા નથી તે ધર્મ કરવાની તમારામાં શક્તિ તો છે જ . તમારી સતત પ્રગતિશીલ બની રહેવાની શક્તિ તે તમારી પાત્રતા છે . ધર્મ કરતાં કરતાં ધીમે ધીમે તમારી પાત્રતા ખીલે છે . એક ગાથા નિયમિત ગોખવાની આદત રાખવાથી , ધીમે ધીમે એવું બને છે કે એક ગાથાને બદલે બે ગાથા કે પાંચ ગાથા ગોખવાની શક્તિ ખીલે છે . આ દાખલો છે . આવું ઘણું બની શકે છે . તમારે ધર્મ વધારવાનો છે . તે માટે તમારે ધર્મ કરવાની પાત્રતા ખીલવવાની છે . ધર્મ કરવાથી ધર્મની પાત્રતા ખીલે છે . પાત્રતા ખીલે તેમ ધર્મ વધતો જાય છે . પાત્રતાનો વિકાસ અને વિકાસની પાત્રતા , બન્ને ધર્મ દ્વારા સંભવિત છે .  

સત્ત્વ ઉત્થાન      

ધર્મ કરવો એટલે સુધારો કરવો અને ઉમેરો કરવો . આજે જ્યાં છીએ ત્યાંથી બે ડગલાં આગળ વધવાનું હોય છે ધર્મ દ્વારા . પ્રશસ્ત કક્ષાની સારી પ્રવૃતિઓ શરૂ કરવાની હોય છે . અપ્રશસ્ત કક્ષાની પ્રવૃતિઓ છોડવાની હોય છે . કરવા જેવું કરવા માટે હિંમત જોઈએ છે . છોડવા જેવું છોડવા માટે પણ હિંમતની જરૂર પડે છે . મન દઢ બનાવવું પડે છે . સંકલ્પ મજબૂત રાખવા પડે છે . મનમાં જાગેલા સારા વિચારને આચારમાં ઉતારવા માટે , ખરાબ તત્વો સાથે બાંધછોડ કરવી જ પડે છે . ધર્મ કરવાનું મન થયું પરંતુ ધર્મ કર્યો જ નથી તો હિંમત નહીં જાગે . ધર્મ કર્યો થોડો થોડો . તેનું પરિણામ મળ્યું જોવા . ધર્મ કર્યો તે બરોબર થાય છે અને તે તે ધર્મ લેખે લાગે છે તેવો વિશ્વાસ આવી ગયો . ધર્મ કરવા દ્વારા જાગતો ધર્મસંબંધી આત્મવિશ્વાસ નવા ધર્મનું નિર્માણ કરે છે . તેમાંથી નવો આત્મવિશ્વાસ આવે છે . તેમાંથી વળી નવો ધર્મ આવે છે . આમ આતમાનુ સત્ત્વ વધતું જાય છે . સત્ત્વ વધે છે એનો અર્થ એ છે કે ધર્મ કરવા માટેનું મનોબળ મક્કમ રીતે વધતું જાય છે .

ગુણ વિકાસ    

 સારી આદતો . સારી ભાવનાઓ . સારી પ્રવૃતિઓ . આમાં નિયમિતતાને ટકાવી રાખવી તે ગુણ  છે . ગુણો ઘણા છે . ધર્મ દ્વારા એક પછી એક ગુણો મળતા જાય છે . આત્મવિકાસની શાસ્ત્રશુદ્ધ વિકાસયાત્રાને ગુણસ્થાનક કહેવાય છે . ચૌદ ગુણસ્થાનક છે . દરેક ગુણસ્થાનકમાં પ્રવેશ થાય ત્યારે એકાદ નવા ગુણનો પ્રવેશ થાય જ છે  આતમામા . ધર્મ દ્વારા ગુણો ખીલવા જોઈએ . ધર્મ કર્યો અને ગુણો ન આવ્યા તો ધર્મ પૂર્ણરીતે નિષ્ફળ ગયો એમ સમજવાનું . ધર્મ થતો ગયો તેમ ગુણો આવતા ગયા અને ગુણો આવતા ગયા તેમ ધર્મ વધતો રહ્યો આ સાચી પદ્ધતિ છે આત્મવિકાસની . ગુણોના સ્વરૂપનો અભ્યાસ કરીને તે તે ગુણોને આત્મસાત્ કરવાની પદ્ધતિ તે જ સાચી ધર્મસાધના છે . ગુણોના અભ્યાસ વિના સ્વાધ્યાય અધૂરો રહે છે . ગુણોના વિકાસ વિના ધર્મ અધૂરો રહે છે . ગુણો પામવાની ભાવનાથી ધર્મ કરવાનો છે અને ધર્મ પામવાની ભાવનાથી ગુણો મેળવવાના છે .  

દોષ વિસર્જન    

 ઠંડુ પાણી પીવાથી તરસ મટે છે એમ ધર્મ કરવાથી દોષ ઘટે છે . સ્વભાવમાં પેસી ગયેલા અવગુણોને દૂર કરવા માટે ધર્મને સાધન બનાવવાનો છે . ધર્મની પ્રવૃત્તિ અને પરિણતિની અસર જીવનવ્યાપી બને છે . ધર્મ કર્મોને નબળા પાડે છે તેને લીધે કર્મોદયજનિત દોષો ઓછા થવા લાગે છે . કર્મ નિકાચિત હોય તેને લીધે અમુક દોષો કદાચ , ન ટળે તો પણ તે દોષ માટેનો પક્ષપાત તો અવશ્ય ઘટે છે . દોષનો ડંખ જાગે . દોષને ટાળવાનું મન થાય . દોષ હાજર હોય તે ખૂંચ્યા કરે . દોષની સામે પગલાં લેવાનું મન થાય . દોષોથી થનારા નાનામોટા નુકસાનોની સમજ પડે . દોષો દૂર થયા તો એને લીધે થનારા લાભની પણ સ્પષ્ટ સુવાંગ કલ્પના કરી શકાય . ધર્મ દ્વારા દોષ ઢીલા પડે , ધર્મ દ્વારા દોષનું વર્ચસ્વ તૂટે . થોડા થોડા સમયના ગાળે એકાદ દોષ નાબૂદ થતો જાય . ધર્મ જ દોષવિસર્જન કરવાની તાકાત આપે છે .  

ત્રણ સવાલ      

ધર્મ કરવા દ્વારા આઠ પરિણામ પેદા થાય છે તે સમજી લીધા બાદ પોતાની જાતને ત્રણ સવાલ પૂછવાના છે : ૧)  હું આજે જેટલો ધર્મ કરું છું તેનાથી વધારે ધર્મ મારાથી થઈ શકે એમ છે ? ૨)  હું આજે જેટલો ધર્મ કરું છું તેનાથી વધારે ધર્મ કરું તો મને કોઈ રોકે એમ છે ? ૩)  હું આજે જે ધર્મ કરું છું તેનાથી વધારે ધર્મ કરું તો મને કોઈ નુકશાન છે ? પહેલા સવાલનો જવાબ છે , હા . બીજા અને ત્રીજા સવાલનો જવાબ છે , ના .  હવે આ ત્રણ જવાબોને ત્રણ સવાલોપૂર્વક દસ વાર વિચારો . આ વિચારવાની પ્રક્રિયા સતત એક મહિનો ચાલુ રાખો . ત્રણ સવાલો દ્વારા તમે અનુભવશો કે મારામાં ધર્મ કરવાનો નવો ઉત્સાહ જાગી રહ્યો છે . એ ઉત્સાહને કામે લગાડી દો . મોડું ના કરો . ધર્મના આ પરિણામો સુધી પહોંચવું હોય તો આ ત્રણ સવાલો સાથે કાયમી દોસ્તી બનાવી લેજો . 

ત્રિપદી

ત્રણ શબ્દો યાદ રાખી લો . શ્રદ્ધા + શક્તિ + વિધિ . તમે જે ધર્મ કરો તેમાં સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા રાખો . કરવા પૂરતો ધર્મ કરી લેવાથી ફાયદો નહીં થાય . આગળ બતાવ્યા તે આઠ પરિણામ , ધર્મ દ્વારા મારા આત્મામાં જાગી રહ્યા છે તેવો દઢ વિશ્વાસ રાખો . તમારી ઉપલબ્ધિ બાબત તમે જેટલા સ્પષ્ટ હશો તેટલી શ્રદ્ધા તીવ્ર બનશે .  તમારામાં રહેલી શક્તિને પૂરેપૂરી કામે લગાવી દેવાની છે . શક્તિ વાપર્યા વગરની પડી રહે તો તેને કાટ ચડી જાય છે . પૂરી તાકાતથી ધર્મ કરો . ધર્મ સાથે જેટલી શક્તિ જોડાશે તેટલું જ ધર્મ , ઊંચું ફળ આપશે . • ધર્મ કરતી વખતે ધર્મના દરેક નિયમોનું ચુસ્તરીતે પાલન કરવાનું છે . ધર્મ કરો પણ જો અવિધિ ચાલુ રાખો તો ધર્મનું સાચું ફળ મળી શકતું નથી . ધર્મ ખૂબબધો કરો અને જે ધર્મ કરો તે પૂરેપૂરી વિધિ સાચવીને કરો .

પુણ્યશક્તિ અને ગુણશક્તિ . બેયનો પોતપોતાનો પ્રભાવ છે . પુણ્યની પ્રશંસા સૌ કરે છે કેમ કે પુણ્યને જોવાનું , સમજવાનું સરળ છે . ગુણની પ્રશંસા સૌ કરી શકતા નથી કેમ કે ગુુણને જોવાનું , સમજવાનું સરળ નથી . ગુણની તારીફ એ જ કરી શકે છે જે ગુણનો પ્રેમી હોય છે , ગુણનો અભિલાષી હોય છે , ગુણનો અન્વેષક અને અન્વીક્ષક હોય . આચાર્યભગવંતોના ગુણાનુવાદ એમનાં પુણ્ય પર કેન્દ્રિત રહીને થતા હોય એવું બનતું આવ્યું છે . આ પુસ્તિકામાં આચાર્યભગવંતના ગુણાનુવાદ એમના ગુણો પર કેન્દ્રિત છે . કાલિદાસે गुणा गुणानुबंधित्वात् એમ લખ્યું . એક ગુણ આવે છે તે બીજા દશ ગુણોને ખેંચી લાવે છે અને એના લીધે ગુણવાન્ વધુ ને વધુ ગુણવાન્ બનતો રહે છે . આ જ રીતે એક ગુણ જે સારી રીતે જોઈ શકે છે એને બીજા ગુણો પણ સારામાં સારી રીતે દેખાતા રહે છે . ગુણવાન્ કોઈ પણ હોય , ગુણ જોઈને જે હર્ષ થાય છે એ અનેરો જ હોય છે . ગુણવાન્ જો આપણા ગુરુ હોય તો ગુણ જોઈને જે હર્ષ થાય છે એનું સ્તર ઘણું ઊંચું હોય છે .

પરમ પૂજ્યપાદ આચાર્યભગવંત શ્રીમદ્વિજય મુક્તિપ્રભસૂરીશ્વરજી મહારાજાના ગુણો અને ગુણપ્રસંગો , એમના શિષ્યવૃંદની કલમે અહીં શબ્દાવતાર પામ્યા છે . સૂરિભગવંત ઉત્કૃષ્ટ દરજ્જાના શાસન પ્રભાવક છે , પ્રખર જ્ઞાની છે , મહામેધાવી માર્ગદર્શક છે , આધ્યાત્મિક પ્રવચનકાર છે , લોકપ્રિય કવિ છે , વિશિષ્ટ કક્ષાના વિષ્ટિકાર છે અને આ સિવાય તેેમનામાં બીજું ઘણુંબધું છે . એક અનોખું મહાન્ કાર્ય એમના અજોડ પ્રભાવથી સંપન્ન થયું છે , પૂર્વભારતનાં કલ્યાણ તીર્થોના જીર્ણોદ્ધારનું .

આવા ગુરુદેવના ગુણોને શિષ્ય લખે છે પ્રસંગોનાં રૂપમાં . નાનીનાની ઘટનાઓ છે જેમાં ગુરુદેવનું ગુણગૌરવ છતું થયું છે . દૂરથી પાણી લાવવાનો કંટાળો કરનાર શિષ્યને ગુરુદેવ પોતાના શિક્ષાકાળની વાત જણાવે છે . એક રૂપાળું ટેબલ કોઈ આચાર્યભગવંતને ભેટમાં અપાયેલું એની શિષ્યોને જાણ નહોતી . પખ્ખી પ્રતિક્રમણ માંડલીમાં ન કરવા બાબત ખુલાસો . પત્રિકામાં નામ ન લખનારા સાધ્વીજી પ્રત્યે નારાજ ન થવું . પાંચસો ગાથાનો રાત્રિસ્વાધ્યાય જેમણે નથી કર્યો એમને નિદ્રા લેવાની અનુમતિ ન આપી . પ્રવર્તિની પદ પ્રદાનમાં પોતાની મર્યાદા અખંંડ જાળવી રાખી . સાંજે પાણીનો ઘડો ફૂટી ગયો એ પછી સૂરિભગવંતે પાણી વાપરવામાં આનાકાની કરી અને ઓછું જ પાણી વાપર્યું .

ગુણ જેનામાં છે તેઓ સહજભાવે આ ગુણો દ્વારા નિજાનંદ અનુભવે છે . આ ગુણો જેમને જોવા મળે છે તેઓ પણ પ્રેરિત અને ઉપકૃૃત અને અહોભાવિત બને છે અને એ રીતે સાત્ત્વિક આનંદ પામે છે . આ ગુણો પ્રસંગ રૂપે લેખન પામે છે અને એનું વાંચન જે કરે છે એમને પણ પ્રેરણા મળે છે , ઉત્સાહિત કરનારી ઉર્જા મળે છે . ગુણો દરેક ભૂમિકાએ પોતાનો પ્રભાવ બતાવે જ છે .

અહીં પ્રેરક પ્રસંગો કુલ મળીને ૬૮ છે કેમ કે પુસ્તિકાલેખન સૂરિભગવંતના સંયમપર્યાયના ૬૮ વરસ પૂરા થયા એ નિમિત્તે થયું છે . આમ આ પુસ્તિકા આપણને અડસઠ પ્રસંંગતીર્થની યાત્રા કરાવે છે . શિષ્યવૃંદ ગુરુગુણલેખનના બીજા તબક્કામાં હવે , ૧૦૮ કે ૨૧૬ કે ૩૩૩ કે ૪૦૫ કે ૫૦૪ પ્રસંગોને લખવાનું લક્ષ રાખી શકે છે . પૂજ્યપાદ સૂરિભગવંતમાં ગુણો એટલાબધા છે કે જેમ જેમ ગુુણપ્રસંગો લખાતા જશે તેમ તેમ નવા નવા પ્રસંગો યાદ આવતા જ જશે .

અગણિત ગુણો થકી સ્વયંને સદા સુગંધિત રાખે છે સૂરિભગવંત . એ ગુણોની સુગંધથી જ ચતુર્વિધ સંઘને પ્રેરિત/ઉત્સાહિત રાખે છે સૂરિભગવંત . એ ગુણોને વંદન . એ ગુણોનો સુગંધ સ્પર્શ જેમને જેમને મળ્યો છે એ સૌ ધન્ય છે . એ ગુણોનું હૃદયસ્પર્શી લેખન કરનાર શિષ્યવૃંદનું આનંદપૂર્વક અભિવાદન .

( ચૈત્ર વદ બીજ , 8.4.2023 , નંદપ્રભા સંકુલ , ઋજુવાલિકા )

૧ . કૈવલ્ય માર્ગ અને શાસનસ્થાપના માર્ગ 

રોજ બપોરે ત્રણ વાગ્યા બાદના સમયમાં હું મારી અટારીએથી ૠજુવાલિકાને જોતો રહું છું . સૂરજનું હાલતું ચાલતું પ્રતિબિંબ ૠજુવાલિકાનાં પાણીમાં ચળકતું હોય છે . વૈશાખ સુદ દશમે ત્રીજા પ્રહરના અંતે પ્રભુ કેવલજ્ઞાન પામ્યા ત્યારે નદીમાં આ જ પ્રતિબિંબ પથરાયેલું હતું . જેમ બપોરના ઉગ્ર સૂરજને જોવાનું મુશ્કેલ થાય છે તેમ આ પ્રતિબિંબને જોવામાં પણ આંખોને તકલીફ પડે છે .  એ લાંબું અને ઝળહળતું પ્રતિબિંબ , આખી પશ્ચિમ દિશાને દેદીપ્યમાન બનાવી દે છે . બનારસમાં જેમ આહ્લાદક સૂર્યોદય જોવા માટે પૂર્વ દિશામાં વહેતી ગંગા સહજ ઉપલબ્ધ છે એમ બરાકરમાં  મોડી બપોરે અને સાંજે , આંખોને આંજી દેનાર સૂર્યના પડછાયા જોવા માટે , ૠજુવાલિકા સહસા સમક્ષ રહે છે .  એક વૈશાખ સુદ દશમની સાંજ , આશરે ૨૫૭૯ વરસ પૂર્વે ૠજુવાલિકામાં આવી હતી . પ્રભુએ એક ક્ષણની દેશના આપી દીધી હતી , દેવતાઓએ વરસાવેલા ફૂલો હજી ધરતી પર બિછાયેલા હતા , સમવસરણ હજી એમનું એમ ઊભું હતું , સમવસરણના ચારેય મુખ્ય દ્વારે પ્રગટેલી ધૂપની ધૂમ્રઘટા હજી હવામાં તરતી હતી , હજી અશોક વૃક્ષ આકાશને અડીને ઊભું હતું , હજી દુંદુભિનાદના પડઘા , વાતાવરણમાં ગુંજતા હતા , હજી ચામર અને છત્રત્રય , અવકાશમાં ઝૂલી રહ્યા હતા . હજી સોનાનું મહાસિંહાસન , પ્રભુના ક્ષણભરના સ્પર્શથી રોમાંચિત , પુલકિત દેખાતું હતું . આ બધાની ઉપર પેલો સાંજ સમયનો સૂરજ , સોનેરી અજવાસ પાથરી રહ્યો હતો . એ સાંજે ૠજુવાલિકાના સામા કિનારે ઊભા રહેલા લોકોને આ નદીમાં સમવસરણની પ્રતિછાયા પણ દેખાઈ હશે . ૠજુવાલિકા નદીમાં જ્યારે ઢળતા સૂરજની અને સમવસરણની ચમકિલી ઝલક પથરાયેલી હતી ત્યારે પ્રભુ વીરે , પાવાપુરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યું હતું . એક જ રાતમાં  વિહાર પૂરો થયો હતો . પાવાપુરીમાં વૈશાખ સુદ અગિયારસે , પ્રભુની છત્રછાયામાં શાસનસ્થાપના થઈ . 
ૠજુવાલિકાથી પાવાપુરીનો માર્ગ એ શ્રી શાસનસ્થાપના મહામાર્ગ તરીકે પ્રસિદ્ધ થવો જોઈએ . એ મહામાર્ગ પર ચાલવા જેવું છે , એ રસ્તે વહેવા જેવું છે . એ પંથે કોઈ પથ્થર પર , કોઈ વૃક્ષના તળિયે , કોઈ પૂલની પાળી પર બેસવા જેવું છે . પ્રભુએ આ મારગડે ,  જતી વખતે પણ શ્વાસ લીધેલા અને આવતી વખતે પણ શ્વાસ લીધેલા . એ શ્વાસને વાયા વાયા વાયા સ્પર્શવા મળે એવી લાલચ સાથે , આ રસ્તા પર વધુમાં વધુ સમય વીતાવવો જોઈએ. 
સવાલ એ છે કે ૠજુવાલિકાથી પાવાપુરીના માર્ગે શું કોઈ છ’રી પાલક સંઘ નીકળ્યો  છે ? જવાબ છે  : લગભગ , ના . શું આ માર્ગથી કોઈ છ’રી પાલક સંઘ નીકળવો જોઈએ ? જવાબ છે , હા . પ્રભુ વીરના ભક્તો માટે આ માર્ગનું મહત્ત્વ પણ ઘણું મોટું છે . પ્રભુ વીરે કેવળજ્ઞાન પામ્યા બાદ ૠજુવાલિકાથી પાવાપુરી તરફ વિહાર કર્યો હતો . ગૂગલ મેપથી જોઈએ તો , ૠજુવાલિકાથી પાવાપુરીના  બે માર્ગ છે . એક માર્ગ ૧૭૭ કિલોમીટર લાંબો છે , આ રસ્તે નવાદા આવે છે . બીજો માર્ગ ૨૦૩  કિલોમીટર લાંબો છે .
કૈવલ્ય અવસ્થાનો સૌથી પહેલો વિહાર પ્રભુએ આ રસ્તેથી  કર્યો . પ્રભુ વીરે શાસન સ્થાપના કરવા ૠજુવાલિકાથી પાવાપુરી તરફ વિહાર કર્યો હતો . એ વિહાર , આપણા સૌનાં આત્મકલ્યાણનો માર્ગ સ્થાપવા માટેનો વિહાર હતો . એ વિહાર , અગિયાર ગણધર ભગવંતો માટેનો વિહાર હતો . એ વિહાર , દ્વાદશાંગીની રચના માટેનો વિહાર હતો . એ વિહાર , ચંદનબાળાજીની દીક્ષા દ્વારા શ્રમણી સંઘની સ્થાપના માટેનો વિહાર હતો . એ વિહાર બારવ્રતધારી શ્રાવક શ્રાવિકાઓની પરંપરાનો પ્રારંભ કરાવવા માટેનો વિહાર હતો . એ વિહાર સાંજે થયો હતો . અને પાવાપુરીથી ૠજુવાલિકાનો માર્ગ …. શું આ માર્ગથી કોઈ છ’રી પાલક સંઘ નીકળ્યો છે ? જવાબ છે : એકાદ વાર નીકળ્યો હશે એ જુદી વાત . બાકી , આવો સંઘ નીકળ્યો છે એ સમાચાર દુર્લભ છે .  શું આ માર્ગથી  પણ છ’રી પાલક સંઘ નીકળવવા જોઈએ ? જવાબ છે , હા . પ્રભુ વીરના ભક્તો માટે આ માર્ગનું મહત્ત્વ ઘણું મોટું છે . પ્રભુ વીરે કેવળજ્ઞાન પામવા પાવાપુરીથી ૠજુવાલિકા તરફ  આ મારગથી વિહાર કર્યો હતો . આ માર્ગને , શ્રી મહાવીર ભગવાન્ કૈવલ્ય માર્ગ તરીકે જોવો જોઈએ . છદ્મસ્થ અવસ્થાનો છેલ્લો વિહાર પ્રભુએ આ રસ્તેથી કર્યો . પ્રભુ કેટલા દિવસમાં પાવાપુરીથી ૠજુવાલિકા પહોંચેલા એનો કોઈ આંકડો મળતો નથી . આજની તારીખે આ રૂટ પર સરકારી રોડ તૈયાર છે . અમુક મહાત્માઓ આ રૂટથી વિહાર પણ કરી ચૂક્યા છે . આ માર્ગ પરથી પ્રભુનાં સ્મરણપૂર્વક વિહાર કરવો જોઈએ . શ્રીશાંબ અને પ્રદ્યુમ્નની યાદમાં જેમ સિદ્ધગિરિરાજ પર છ ગાઉની યાત્રા થાય છે , એવી રીતે પાવાપુરીથી ૠજુવાલિકાની યાત્રા થાય . આ રસ્તેથી છ’રી પાલક સંઘો નીકળતા હોય , વાહન વ્યવહાર દ્વારા યાત્રાપ્રવાસ ચાલુ રહેતા હોય એવી કલ્પના મનમાં રમી રહી છે . આ માર્ગ જ પહેલા તબક્કે કૈવલ્ય માર્ગ બન્યો હતો અને બીજા તબક્કે શાસનસ્થાપના માર્ગ બન્યો હતો .  
પ્રભુનો આ કૈવલ્ય માર્ગ આજે ઉપલબ્ધ છે  એની આપણને ખબર જ નથી . એ માર્ગની યાત્રાઓ કરવી જોઈએ એવો આપણને વિચાર જ નથી આવ્યો . વિચાર આવે , એ દુર્લભ બાબત હોય છે . એક વાર વિચાર શરૂ થાય એટલે એ સાકાર થવાનો જ છે . 
ૠજુવાલિકા મહાતીર્થ માટે આ પહેલું સપનું છે . કૈવલ્ય માર્ગ અને શાસનસ્થાપના માર્ગ , બેય માર્ગ યાત્રાળુઓથી ધમધમતા રહેવા જોઈએ  . 

૨ . વૈશાખ દશમનો મેળો 

પોષ દશમનો મેળો જેમ શંખેશ્વરમાં દરવરસે ભરાય છે એમ વૈશાખ સુદ દશમનો મેળો ૠજુવાલિકામાં ભરાવો જોઈએ .  પ્રભુનાં કેવળજ્ઞાન કલ્યાણકની ભૂમિ પર સેંકડો અથવા હજારો લોકો ભેગા થયા હોય . કેવળજ્ઞાન કલ્યાણકની આરાધના કરવા સ્વરૂપે આરાધકોએ છઠ કર્યો હોય . એ તપ ન કરી શકનારા ,  બે આંબેલ કે બે એકાસણા કરે . આરાધના તરીકે ,  બે દિવસમાં સાડાબાર હજારનો જાપ કરવા માટે ૧૨૫ માળા કરવાની થાય . મંત્ર : ॐ ह्रीँ श्रीँ महावीर स्वामी सर्वज्ञाय नम: . બાકી ઉભયકાળ આવશ્યક ક્રિયા , ત્રિકાળપૂજા , આરતી , ભક્તિભાવના અને પ્રવચન . પ્રવચનનો વિષય કેવળજ્ઞાન કલ્યાણકને અનુરૂપ હોય . 
વૈશાખ સુદ દશમની બપોરે , ત્રીજો પહોર પૂરો થાય તે વેળાએ નદીકિનારે જવાનું . પાણીને સ્પર્શ કર્યા વિના , પ્રભુને યાદ કરી , જાપ કરવાનો . ૠજુવાલિકાની ઓતરાદી દિશાએ આપણે બેઠા હોઈએ . આપણાથી દખણાદી દિશામાં આ નદી હોય અને નદીની પાછળ દક્ષિણમાં જ થોડેક દૂર વિરાટ સમેતશિખર ગિરિરાજ , ચોથા આરાના જોગંદર જેવી વિરાટ કાયા લઈને બેઠો હોય . એ ગિરિરાજ સમક્ષ ચૈત્યવંદન કરાય , વીશ તીર્થંકર કે પારસનાથ દાદાનું સ્તવન ગવાય . એ પછી મહાવીર સ્વામી ભગવાનનું સ્તવન , પ્રભુનાં કેવળજ્ઞાન અને સમવસરણ સંબંધી સ્તવન ગવાય . જયવીયરાય  અને અરિહંત ચેઈયાણં બોલાય , થોય ગવાય . તે પછી પ્રભુ વીરનાં અરિહંત પદની આરાધનાર્થે બાર લોગસ્સનો કાઉસગ્ગ થાય , પ્રભુ વીરનાં કેવળજ્ઞાનની આરાધનાર્થે એકાવન લોગસ્સનો કાઉસગ્ગ થાય . નદી કિનારે જ જિનાલય છે. ત્યાં સાંજની આરતી થાય , એ આરતી કેવળજ્ઞાન સંબંધી હોય . રાત્રે ભક્તિભાવના થાય . વૈશાખ સુદ દશમના છઠ સાથે પ્રભુએ મૌન ધારેલું એની યાદમાં બે દિવસની મૌનસાધના પણ થાય . 
મહા મહિનો કે ફાગણ મહિનો આવે ત્યારથી ગુજરાત , રાજસ્થાન , મહારાષ્ટ્ર  , મધ્યપ્રદેશ  , ઉત્તરપ્રદેશ  , પશ્ચિમ બંગાળ  , ઝારખંડ , બિહારના સંઘોમાં એટલે કે પોતપોતાના સંઘમાં એવી જાહેરાત  પહેલેથી જ થાય કેવૈશાખ સુદ દશમે , ઋજુવાલિકા મહાતીર્થ જવું છે . વૈશાખ સુદ દશમે , ઋજુવાલિકા મહાતીર્થની યાત્રા કરવાનો મહિમા શું છે એનો સરસ પ્રચાર થાય . વધુમાં વધુ ભાવિકો યાત્રા કરવા આવે એ રીતનાં આયોજન થાય . આ વાતાવરણ સર્જાયું  હોય એનું પરિણામ એ આવે કે વૈશાખ સુદ દશમે , ઋજુવાલિકા મહાતીર્થની ભૂમિ પર , સેંકડો સેંકડોની કે હજારો હજારોની ભીડ ઉભરાય . 
ૠજુવાલિકા મહાતીર્થ માટે આ બીજું સપનું છે . વૈશાખ સુદ દશમે , કેવળજ્ઞાન કલ્યાણકનો મેળો ભરાવો જોઈએ .  

૩ . સૂરિમંત્ર , વર્ધમાન વિદ્યા આદિ મંત્રોની સાધના

પ્રભુ વીરે અન્ય અન્ય સ્થાનોમાં મોટાં મોટાં તપ આચર્યાં . છ મહિનાના ઉપવાસ . પાંચ મહિના પચીસ દિવસના ઉપવાસ . ચાર મહિનાના , ત્રણ  મહિનાના , બે મહિનાના , દોઢ મહિનાના , એક મહિનાના ઉપવાસ  , ઘણા થયા . પણ એ ઉપવાસોએ કેવળજ્ઞાન ના આપ્યું . પ્રભુએ ૠજુવાલિકામાં ફક્ત બે ઉપવાસ કર્યા અને મળ્યું કેવળજ્ઞાન  . જોકે , સાડાબારવર્ષીય સમગ્ર તપસ્યાનું એ સાગમટું ફળ હતું . પરંતુ ૠજુવાલિકાની ભૂમિ પર , ફક્ત છઠનો તપ થયો અને કૈવલ્યલાભ થયો એ ઘટનાક્રમ વાસ્તવિક છે . પંચમકાળમાં સુવિહિત મર્યાદાનુસારી જાપવિધાન અત્યંત લાભકારી નીવડે છે .  મહામંત્ર નવકાર , નવપદ મંત્ર . વીશ સ્થાનક મંત્ર . ચોવીશ તીર્થંકર ભગવંતોમાંથી કોઈ એક ભગવાનનો વિશેષ મંત્ર .  ઉવસગ્ગહરં જેવા સ્તોત્રમાં નિહિત મંત્ર . કોઈ પણ એક વિદ્યામંત્ર . ગુરુનિર્દેશ અનુસાર મંત્રજાપ કરવાનો હોય છે . એ જાપ માટે ભૂમિ , તીર્થની હોય તો એક અનોખો શુદ્ધિયજ્ઞ સર્જાતો હોય છે . 
સૂરિભગવંતો સૂરિમંત્રની પીઠિકા સાધે છે અને વિશિષ્ટ જાપ કરે છે . મહાત્માઓ વિવિધ પ્રકારે વર્ધમાન વિદ્યાની આરાધના કરે છે . શ્રમણી ભગવંતો કેટલાય મંત્રજાપ કરતા હોય છે . ગૃહસ્થોમાં – વિધિકારકો , ગીતકારો , ગાયક કલાકારો , પંડિતો , પ્રવક્તાઓ  અને આરાધકો ચોક્કસ મંત્રજાપ કરતા હોય છે .  પ્રાચીન પૂજનોમાં , પુરાતન સ્તોત્ર આધારિત અનુષ્ઠાનોમાં મંત્ર ઊર્જા અપરંપાર હોય છે . ૠજુવાલિકા નદીનો કિનારો , દરેક મંત્રસાધનાને અભિનવ ઓજસ આપી શકે છે . 
આ તીર્થમાં રહેવાનું . યથાશક્તિ તપસ્યા સ્વીકારવાની . બાહ્ય પ્રવૃત્તિઓથી સ્વયંને મુક્ત રાખવાનો સંકલ્પ લેવાનો . નિયત કલાકો સુધી કે નિયત દિવસો સુધી મંત્રજાપ કરવાનો . ૠજુવાલિકાની ભૂમિ કેવલજ્ઞાન દાયિની છે . ૠજુવાલિકાની ભૂમિ પરમ સિદ્ધિ દાયિની છે . ૠજુવાલિકાની ભૂમિ સર્વોચ્ચ સાફલ્ય દાયિની છે .
ૠજુવાલિકા મહાતીર્થ માટે આ ત્રીજું સપનું છે . અહીં ઘણાબધા સાધનાપ્રેમીઓ આવે , રોકાય . મંત્રસાધના અને મંત્રગર્ભિત સાધના કરે . 

૪ . સ્ટેશન નહીં , જંક્શન બને 

યાત્રાળુઓ , સમેતશિખરજી કે પાવાપુરીજી માટે નીકળે છે . વચ્ચે  થોડો વખત ૠજુવાલિકાને આપી દે છે . સમેતશિખરજીને , જે યાત્રિકો એક કે બે દિવસ આપે છે , તે યાત્રિકો ૠજુવાલિકાને એક કે બે કલાક આપે છે . જે યાત્રિકો પાવાપુરીજીને આઠ કે દશ કલાક આપે છે તે યાત્રિકો , ૠજુવાલિકાને દોઢ કે એક કલાક આપે છે . આ દૃશ્ય બદલાવું જોઈએ . યાત્રિકો ૠજુવાલિકાને આઠ દશ કલાક કેમ ન આપે ? 
નાનું સ્ટેશન હોય ત્યાં ગાડી થોડું રોકાય છે . જંક્શન હોય ત્યાં ગાડી ઘણું રોકાય છે .  ૠજુવાલિકા સાથે સ્ટેશન જેવો વહેવાર થાય છે . યાત્રિકો ૠજુવાલિકા ઘણું રોકાય એવું કેમ ન બને ? શું  સ્પેશિયલી ૠજુવાલિકા માટે જ યાત્રિક નીકળ્યા હોય , ૠજુવાલિકામાં જ બાર પંદર કલાક રોકાવાનું નક્કી હોય , એવી રીતે યાત્રા ન થાય ? ધારણા એવી છે કે ‘ દેરાસરમાં પૂજા પતી ગઈ એટલે યાત્રાનું મુખ્ય કાર્ય પતી ગયું , હવે નીકળો . ‘ ૠજુવાલિકા માટેની ધારણા પૂજા પૂરતી સીમિત ના રહી શકે . ૠજુવાલિકામાં , દિવસનો ચોથો પહોર પરમારાધ્ય છે , એ કૈવલ્યનો સમય છે , એ કર્મક્ષયનો સમય છે , એ મોહવિજયનો સમય છે . મધ્યગગનથી પશ્ચિમ તરફ ઢળતા સૂર્યના તડકા નદી ઉપર ઝબૂકતા હોય , ખુદ સૂરજ , ૠજુવાલિકાને અરીસો બનાવી એમાં , પોતાનો ચહેરો જોવા નીચે ઝૂકી રહ્યો હોય એ સમયે નદીકિનારે બેસવાનું હોય , સર્વજ્ઞાય નમઃ – ની ધૂન જગાવવાની હોય . અરિહંત પદનો અથવા પંચમ જ્ઞાનનો કાઉસગ્ગ કરવાનો હોય . 
ચોવિહારનો સમય થાય તે પહેલાં નદીકિનારે આરાધના કરી લેવાની અને ચોવિહાર કર્યા પછી પંચમ જ્ઞાનની ભૂમિ પર પાંચ જ્યોતિવાળી આરતી  કરવાની . આટલું કર્યું તે પછી જ ૠજુવાલિકાની યાત્રા પૂરી થઈ ગણાય . આ ધારણા બનવી જોઈએ . ૠજુવાલિકા તીર્થ ઉડતી મુલાકાત માટે નથી , ૠજુવાલિકા તીર્થ ઊંડી મુલાકાત માટે છે . ૠજુવાલિકામાં ઘણાબધા દેરાસરો નથી એટલે કામ પતાવીને ઝડપથી નીકળી જવાનું વલણ ન રાખવું જોઈએ . ૠજુવાલિકા સાથે જંક્શન જેવો વહેવાર થવો જોઈએ . 
ખાસ વાત : એવું નથી કે પ્રભુ મહાવીર , સમેતશિખરજી માટે નીકળ્યા હતા અને થોડો વખત જ ૠજુવાલિકા રોકાયા . પ્રભુ ફક્ત અને ફક્ત ૠજુવાલિકા માટે જ નીકળ્યા હતા . પ્રભુ ફક્ત અને ફક્ત ૠજુવાલિકામાં જ રોકાયા હતા . પ્રાય:કથન એવું છે કે પ્રભુ વીર સમેતશિખરજી પધાર્યા નહોતા . તમે જો મહાવીર પ્રભુના ભક્ત છો તો , તમારે , ૠજુવાલિકાની મુખ્યતા યાદ રાખીને જ નીકળવાનું હોય . ૠજુવાલિકાને પૂરતો સમય આપી દીધો એ પછી , સમેતશિખરજીને પણ પૂરતો સમય આપવાનો . ૠજુવાલિકાને પૂરતો સમય આપવાનું રહી જાય એ ભૂલ છે . ભૂલથી બચવાનું . ભૂલ થવી ન જોઈએ એ યાદ રાખવાનું  . 
ૠજુવાલિકા મહાતીર્થ માટે આ ચોથું સપનું છે . એક શામ , ૠજુવાલિકા કે નામ હોની ચાહિએ . આટલું તો દરેકે દરેક યાત્રિકે યાદ રાખવું જ જોઈએ . 

૫ . ધૂણી રે ધખાવી , સ્વાધ્યાયની ધ્યાનની 

ૠજુવાલિકાની ભૂમિ   , શુભ વિચારોનાં નવતર આંદોલનો આપી શકે છે , આપે છે .  અહીં દેરાસરમાં  , ઉપાશ્રયમાં , બગીચામાં કે નદીકિનારે બેઠા હોઈએ એ વખતે મનને ઊંચું આલંબન આપી રાખવાનું .  એક ઉત્તમ ગ્રંથનો પૂરેપૂરો સ્વાધ્યાય કરવાનો . એક શાસ્ત્ર પૂરેપૂરું સાંભળવાનું . એક સાત્ત્વિક પુસ્તક સંપૂર્ણ વાંચવાનું . જે વાંચ્યું કે સાંભળ્યું તેની પર સતત ચિંતન કરવાનું .  
પ્રભુ વીરે અહીં અપૂર્વ કરણ સાધ્યું હતું . પ્રથમ અપૂર્વ કરણથી ગ્રંથિભેદ થાય અને સમકિત મળે .  અપૂર્વ કરણ એટલે આજ સુધી ક્યારેય ન કર્યો એવો વિચાર કરવો . દ્વિતીય અપૂર્વ કરણ , કેવળજ્ઞાન અપાવે . ૠજુવાલિકામાં પ્રભુએ દ્વિતીય અપૂર્વ કરણ સાધ્યું જે પ્રભુને ક્ષપક શ્રેણિ સુધી લઈ ગયું હતું . એ ક્ષપકશ્રેણિ પ્રભુને કેવળજ્ઞાન સુધી લઈ ગઈ હતી . આ ભૂમિ એવા શક્તિશાળી વિચાર આપે છે જે સામાન્ય ભૂમિકામાં આવતા નથી . તીર્થનો ઉપયોગ કરવાનો છે , અપૂર્વ કરણ માટે . એવા શુભ વિચારો અંદર જગાડવાના જે આજ પહેલા જાગ્યા ન હોય . તીરથની ભૂમિ પર બેસીને , ફાલતુની ગપ્પાગોષ્ઠિ કરવાની નહીં , મોબાઈલ પર ચપડ ચપડ વાતો નહીં કરવાની . તીર્થની ભૂમિ પર બેસીને સારું સારું સતત વાંચવાનું  , જે વાંચ્યું તે સતત વાગોળવાનું .  
હજી એક વાત : અહીં ધ્યાનમગ્નતા સાધવાની છે . વિધવિધ મુદ્રાએ કાઉસગ્ગ કરવાના છે . ગોદોહિકા આસનમાં ખાસ્સોબધો સમય વીતાવવાનો . સૂત્ર , અર્થ અથવા તત્ત્વનાં ચિંતનમાં એકાગ્રતા પૂર્વક ડૂબવાનું . મનમાં ચાલી રહેલા સરેરાશ વિચારોને વિશ્રામ આપવાનો . એક શાંત , સુસ્વસ્થ માનસિકતા રાખવાની . આ ભૂમિ ઊંચો વિચાર આપવા માંગે છે . જે મનને સાત્ત્વિક બનાવી રાખે એને આ ભૂમિ ખરેખરો ઉચ્ચ વિચાર આપે છે . એટલું જ નહીં .  જે ઉત્તમ વિચાર આ ભૂમિ આપે તે વિચારને સાકાર કરવાનું બળ પણ આ ભૂમિ આપે છે . જરૂર હોય છે , શાંત , પ્રસન્ન મને એકાગ્ર ધ્યાન રચવાની . આ સંકલ્પ નિર્માણની ભૂમિ છે અને સંકલ્પ સિદ્ધિની ભૂમિ છે . 
ૠજુવાલિકા મહાતીર્થ માટે આ પાંચમું સપનું છે . અહીં જ્ઞાનપ્રેમી , ધ્યાનપ્રેમી જનો લાંબો નિવાસ કરે . સ્વાધ્યાય અને ધ્યાનની ધૂણી ધખાવે  . 

૬ . આરાધકોની આરાધનાઓ અવતરે

સામૂહિક ચાતુર્માસ થાય , નવપદની ઓળીઓ થાય . ઉપધાન યોજાય . છ’રીપાલક સંઘ નીકળે અથવા આવે . જીવિત મહોત્સવ . વાચના શ્રેણિ . સદ્ ધ્યાન સાધક ઉપક્રમ  . મહા અભિષેક  . વિશિષ્ટ અનુષ્ઠાનો . પ્રાચીન પૂજાઓ , પૂજનો . 
ૠજુવાલિકાની ભૂમિ પર આ બધું જ સંભવી શકે છે . આપણે લોકો અમુક જ તીર્થોમાં આ બધું કરતા હોઈએ છીએ  . પ્રભુ વીરનાં કૈવલ્યતીર્થમાં આરાધનાઓ વધે તે માટે જે વિચારી શકાય , જેટલું વિચારી શકાય , જે રીતે વિચારી શકાય – વિચારવું જ જોઈએ . 
દુઃખની વાત છે કે પ્રભુ વીરની કૈવલ્યભૂમિ પર ભારતના સંઘોનું ધ્યાન ઘણું ઓછું છે . ઉપેક્ષાનું વલણ આ બહાનાઓમાંથી આવે છે :  દૂર પડે છે , બીજા તીર્થોમાં પણ જવાનું હોય છે , વ્યવસ્થાઓ ઓછી છે , ગરમી બહુ છે , આ નાનું ગામડું છે વગેરે વગેરે . આ બહાનાઓની સામે એક જ વાક્ય લખવાનું છે : આ દેવાધિદેવ શ્રમણ ભગવાન્ શ્રી મહાવીર સ્વામી પરમાત્માની કૈવલ્ય ભૂમિ છે . 
ૠજુવાલિકા મહાતીર્થ માટે આ છટ્ઠું સપનું છે . ભારતભરના આરાધકો આવે . રોકાય અને ઘણી ઘણી આરાધનાઓ કરતા રહે . દેરાસરો ખાલી ન દેખાય . ઉપાશ્રયો સૂના ન રહે . ભોજનશાળા અને ધર્મશાળામાં લાંબા સમયનો સન્નાટો ના રહે . 

૭ . સ્વર્ગીય વાતાવરણનો નઝારો 

+ સવારે અને સાંજે પંખીઓનો કલબલાટ  ગજબ હોય છે . મોટા મોટા વૃક્ષો પર સાંજે ઉતરી આવે છે અગણિત પંખીડાઓ . એમની ઉડાન . એમની ટોળાબંધી . એમનો અસ્ખલિત અવાજ . એમની ફફડતી પાંખો . વરસો વરસો પૂર્વે પ્રભુ વીરનું સર્વપ્રથમ સમવસરણ અહીં રચાયું હતું ત્યારે તિર્યંચ્ પર્ષદામાં જે પક્ષીઓ આવ્યા હશે એમના આ વારસદારો છે . પોતાના પૂર્વજો પાસેથી સાંભળેલી સમવસરણની કહાની એ પંખીડાઓ એકબીજાને સંભળાવતા હોય છે . શહેરી સાંજથી તદ્દન વિપરીત , આ તીર્થની સાંજ વાહનનાં ઘોંઘાટથી મુક્ત છે .

 + નદીના દોડતાં પાણી મીઠો સાદ સુણાવે છે . એ જાણે કહે છે કે અમે પ્રભુને જોયા છે . તમે જોયા છે ? શું પ્રભુનું રૂપ હતું ? શું પ્રભુનો ધ્વનિ હતો ? શું પ્રભુની ગતિ હતી ? શું પ્રભુની આંખો હતી ? શું પ્રભુનું આસન હતું ? શું પ્રભુની ગતિ હતી , ચાલ હતી ? તમે નદીનો એ સાદ સાંભળો એટલે તમને સમજાય કે પ્રભુને જોવાનો હરખ કેવો હોય , એ ગદ્ગદભાવ કેવો હોય , એ ઉલ્લાસ ઉમંગ કેવો હોય ? ક્યાંક પાણી પથ્થરોને અફળાય છે અને વળ ખાય છે , ક્યાંક પાણીની ધારા પથ્થરને ટકરાઈટકરાઈને  ધુંવાદાર ફીણ ઉડાડે છે . ક્યાંક ચૂપચાપ સરકતાં નીર છે , ક્યાંક જળના નૈસર્ગિક કુંડ બનેલાં દેખાય . 

+ નદીના સામા કિનારે ઘેરો જંગલવિસ્તાર છે . નદીનો ઢાળ ઊંડો છે . એની નાનીઅમથી ટેકરી જેવી ઊંચાઈએથી જંગલ શરૂ થાય છે .  એ જંગલમાં હાથીનાં ટોળાં ફરે છે .  જંગલ સમેતશિખરજીથી છત્તીસગઢ સુધી ફેલાયેલું છે . આદિવાસીઓ ઘણા વસે છે . ઝારખંડી સંસ્કૃતિની તમામ ધારાઓ આ જંગલમાં ધ્રબુકતી રહે છે . જંગલની વચાળે ટેકરીઓ ઉપસેલી છે .  

+ શિયાળામાં વહેલી સવારના ધુમ્મસ ફેલાય છે . એના પટલ એકદમ સ્વર્ગીય દૃશ્યો રચે છે . બારીમાંથી બહાર બધું ઝાંખું થઈ જાય . નદી ગાયબ . દેરાસર અલોપ . બારીના કાચ પર વરાળના લાંબા લાંબા રેલા . વૃક્ષોનાં પાંદડાં ઓસબિંદુઓનાં ઘરેણાં પહેરી લે . ફૂલની પત્તીઓ ઝાકળની ચાદર ઓઢી લે . ઘાસમાં ભીનાશનું રેશમ વર્તાય . ધુમ્મસના પાલવમાં બેસેલું તીર્થ , ચોથા આરાની અનુભૂતિ કરાવે છે . + વરસાદ બહુ જ જોશથી પડે . પાણીની ધાર જમીનને ફાડી નાંખે . આંધીનો વેગ ધરતીકંપ જેવો પવનકંપ ફેલાવે . વીજળીના પ્રચંડ કડાકા , છાતીના ધબકારા વધારી દે . વરસાદ વરસતો હોય ત્યારે જમીન પર દરિયા જેવું પાણી ઉભરાઈ આવે અને ગાંડી હવા ચારેકોર ઊંચા ઊંચા સમંદરી મોજાં જેવું પાણી ઉછાળે .  વરસાદ સિવાય બીજું કશું દેખાય જ નહીં . એ વરસાદનો ઘોર નાદ , કાનને ફાડી નાંખે .   આવું ઘણું છે ૠજુવાલિકામાં . તમે આવશો  , રોકાશો તો બધું જોવા મળશે . સ્વર્ગીય વાતાવરણનો નઝારો એટલા માટે ગમે કારણ કે એની પર પ્રભુ વીરની છાયા પથરાયેલી છે . ઉર્દૂ શાયર નવાઝ દેવબંદીની બે કડી યાદ આવે : वो घडी दो घडी जहां बैठे वो जमीं महके वो शझर महके . અર્થ : જ્યાં તમે ઘડી બે ઘડી બેઠા હતા ત્યાંની જમીન અને વૃક્ષમાંથી કાયમ સુગંધ નીતરે છે . 

 હું ઋજુવાલિકા નદી છું . ભારત દેશમાં ગંગા , સિંધુ , નર્મદા , કાવેરી ,  બ્રહ્મપુત્રા જેવી મહાન્ નદીઓ અવિરત વહેતી રહે છે . આ બધી નદીઓની સામે હું તો સાવ પામર અને વામણી લાગું . મને મારામાં કશુંક છે એવો અહેસાસ જ નહોતો .  જંગલોની વચ્ચેથી વહેતાં વહેતાં જિંદગી ગુજારી દેવાની છે એટલું જ હું જાણતી હતી . મેં કોઈ મોટું સપનું જોયું નહોતું . મોટું સપનું જોઈ શકાય છે એવો વિચાર પણ મનમાં આવ્યો નહોતો . જે સપનું મેં જોયું નહોતું એ સપનું અચાનક જ સાકાર થઈ ગયું . જે યોગ્યતા મારામાં મનેં દેખાઈ ન હતી  . એ યોગ્યતા અચાનક મારામાં પ્રગટ થઈ ગઈ . આજે મનેં લાખો લાખો લોકો ઓળખે છે . મેં તો એવું કશું કર્યું નથી કે લોકો મારી પાસે આવે . પરંતુ એક વાર , મારા કિનારે , મારા સાહેબ આવ્યા હતા . મારા સાહેબે મારા કિનારે બિરાજીને તપસ્યા કરી હતી ,  સાધના કરી હતી , ગોદોહિકા આસન ધારણ કર્યું હતું ,  કર્મક્ષય કર્યો હતો અને અનંત જ્ઞાન ઉપાર્જીત કર્યું હતું . મારા સાહેબ જ્યાં જાત ત્યાં એમને કેવળજ્ઞાન મળી શકત .  પરંતુ મારા સાહેબે કેવળજ્ઞાન પામવા માટે મારા કિનારાને યાદ કર્યો , મને યાદ કરી એ મારા જીવનનું અનંત સૌભાગ્ય છે . મને તો મારા સાહેબ , તરીકે કોઈક છે એવી પણ કલ્પના નહોતી .  મારા સાહેબ આવ્યા . મેં એમને કશું માનસન્માન આપ્યું નહીં પરંતુ એમણે મનેં ભરપૂર માન સન્માન અપાવ્યું . મારા સાહેબે મારાં પાણીને સ્પર્શ નથી કર્યો , મારી  સહજ સુંદરતાને નજરે નિહાળી સુદ્ધાં નથી . મારા સાહેબ નિર્લિપ્તતાની ટોચ પર હતા .  એ એમની નિજાનંદ અવસ્થામાં નિમગ્ન હતા . અહીં આવીને એમણે જે મેળવ્યું એ શું હતું તે હું જાણતી નથી કેમ કે હું અજ્ઞાની છું .  મને એટલી ખબર છે કે મારા સાહેબે મારી જિંદગીને બે દિવસમાં જ બદલી નાંખી હતી . મેં જોયું છે . મારા સાહેબ આવ્યા એની પહેલાં હું એક નોંધારી નદી હતી . કિનારાના પથ્થરો પર માથું ટીંચીને જિંદગી ગુજારી રહી હતી . મારા સાહેબ આવ્યા .  એ પછી મને મારામાં કશુંક છે એવું ભાન થયું . મને સભાન અવસ્થા આપનાર મારા સાહેબે મારી પર કેટલા ઉપકારો કર્યા છે એ હું દિવસ રાત વિચારતી રહું છું . એક એક ઉપકારો યાદ આવે છે .  અને એમ થાય છે કે મેરે સાહેબને મુજકો બહોત કુછ દિયા . 

પ્રથમ ઉપકાર  : ક્ષપક શ્રેણીની સાધના 
મારા સાહેબે મારા તટ પ્રદેશ પર બિરાજીને ગોદોહિકા આસન ધારણ કર્યું હતું . સાડા બાર વરસની તપસ્યા અને આત્મશુદ્ધિ , એ જ હતી ગાય  . વૈશાખ સુદ દસમે એ ગાયનું દોહન કરવાનો સમય આવી પહોંચ્યો હતો . મારા કિનારે પ્રભુ દોહન કરવા બેઠા હતા . પ્રભુએ અપૂર્વ કરણ , અનિવૃત્તિ કરણ અને સૂક્ષ્મ સંપરાય ,  આ ત્રણ ગુણ સ્થાનકને સ્પર્શ કર્યો હતો . મારા સાહેબ અહીં આવ્યા ત્યારે તે છઠ્ઠાસાતમા ગુણસ્થાનકે બિરાજમાન હતા . એ અવસ્થા પણ અનુપમ હતી . પરંતુ કેવળ જ્ઞાન પામવા માટે ક્ષપક શ્રેણી સાધવી પડે છે . મારા સાહેબે ચાર ઘાતી કર્મના ક્ષયનો પ્રારંભ કર્યો અપૂર્વ કરણ દ્વારા ,  ઘાતી કર્મના ક્ષયની પ્રક્રિયાને ઉત્કૃષ્ટ બનાવી અનિવૃત્તિકરણ દ્વારા  અને ઘાતી કર્મના ક્ષયની મહાપ્રક્રિયાને નિર્ધારિત પરિણામ સુધી પહોંચાડી સૂક્ષ્મ સંપરાય દ્વારા . આત્મા સમગ્ર સંસારજીવનમાં એક જ વાર ક્ષપક શ્રેણીની સાધના કરી શકે છે . મારા સાહેબનાં સમગ્ર સંસારજીવનની આ એકમાત્ર ક્ષપક શ્રેણી હતી . ઘાતી કર્મના નાશની પ્રક્રિયા સ્વરૂપ ક્ષપક શ્રેણી સાધવા માટે મારા સાહેબે મારા કિનારાની ભૂમિ સ્વીકારી  . મારા સાહેબનો મારી પર આ સર્વપ્રથમ ઉપકાર છે .

દ્વિતીય ઉપકાર : વીતમોહ અવસ્થા
ક્ષપક શ્રેણીની સાધનાનું સમાપન બારમાં ગુણસ્થાનકે થાય છે .  વીતમોહ અવસ્થા . ક્રોધ , માન , માયા અને લોભ આ ચાર કષાય  અને હાસ્ય , રતિ  , અરતિ , ભય , શોક જુગુપ્સા , પુરુષ વેદ , સ્ત્રી વેદ , નપુંસક વેદ આ નવ નોકષાય આત્મા પરથી પૂર્ણતયા હટી જાય એ અતિશય દુર્લભ અવસ્થા છે .  એકવાર  કષાય અને નોકષાય સ્વરૂપ મોહનીય કર્મ આત્મા પરથી હટી જાય તે પછી એ ફરીથી આત્મા પર આવી શકતું નથી . આ અવસ્થાને જ બારમું ગુણ સ્થાનક કહેવાય છે .  ધર્મ સાધનાનું લક્ષ્ય છે આ વીતરાગ ભાવ . પ્રભુ જન્મથી જ નિર્મોહી હતા . મોહનીય કર્મ પ્રભુને પરેશાન કરી શકે એવું તો ક્યારેય બન્યું નથી . પરંતુ સત્તામાં પડેલા મોહનીય કર્મનો બારમા ગુણ સ્થાનકે સદંતર અભાવ સિદ્ધ થયો . પ્રભુનું લક્ષ્ય જ હતું આ વીતરાગ ભાવ . મારા સાહેબે મારા કિનારે બિરાજીને સમગ્ર મોહનીય કર્મનો નાશ કર્યો  એ મારા સાહેબનો મારી ઉપરનો બીજો ઉપકાર છે . 

તૃૃતીય ઉપકાર  : કેવલજ્ઞાન અને એની સર્વપ્રથમ ક્ષણ . 
મારા સાહેબને જે ક્ષણે કેવલજ્ઞાન થયું એ ક્ષણે એમને સર્વ પ્રથમ વાર સમગ્ર વિશ્વને પૂર્ણ રૂપે જાણી લીધું હતું . મારા સાહેબે કેવલ જ્ઞાનની પ્રથમ ક્ષણે જીવમાત્રનો સંપૂર્ણ ભૂતકાળ , સંપૂર્ણ વર્તમાન કાળ અને સંપૂર્ણ વર્તમાન કાળ જાણી લીધો . મારા સાહેબે કેવલજ્ઞાનની પ્રથમ ક્ષણે અજીવમાત્રનો સંપૂર્ણ ભૂતકાળ , સંપૂર્ણ વર્તમાન કાળ અને સંપૂર્ણ વર્તમાન કાળ પણ જાણી લીધો . જીવ અને અજીવ સિવાય બીજું શું છે આ વિશ્વમાં ? કેવલજ્ઞાનની પ્રથમ ક્ષણે જે જાણ્યું એ પરિપૂર્ણ જાણ્યું .  એના પછીના સમય માટે નવું કશું જાણવાનું બાકી ના રહ્યું . મારા સાહેબે મારા કિનારે બિરાજીને સમગ્ર જ્ઞાન આવરણ કર્મનો નાશ કર્યો , કેવલ જ્ઞાનની પ્રથમ ક્ષણે મારા જ કિનારેથી સમગ્ર વિશ્વને સૌ પ્રથમ વાર પરિપૂર્ણ રીતે જાણ્યું . આ એમનો મારી પરનો ત્રીજો ઉપકાર છે . 

ચતુર્થ ઉપકાર : કેવલ દર્શન અને એની સર્વપ્રથમ ક્ષણ . 
મારા સાહેબને જે ક્ષણે કેવલ દર્શન થયું એ ક્ષણે એમણે સર્વ પ્રથમ વાર સમગ્ર વિશ્વને પૂર્ણ રૂપે જોઈ લીધું હતું . મારા સાહેબે કેવલજ્ઞાનની પ્રથમ ક્ષણે જીવમાત્રનો સંપૂર્ણ ભૂતકાળ , સંપૂર્ણ વર્તમાન કાળ અને સંપૂર્ણ વર્તમાન કાળ જોઈ લીધો . મારા સાહેબે કેવલજ્ઞાનની પ્રથમ ક્ષણે અજીવમાત્રનો સંપૂર્ણ ભૂતકાળ , સંપૂર્ણ વર્તમાન કાળ અને સંપૂર્ણ વર્તમાન કાળ પણ જોઈ લીધો . જીવ અને અજીવ સિવાય બીજું શું છે આ વિશ્વમાં ? કેવલજ્ઞાનની પ્રથમ ક્ષણે જે જોયું એ પરિપૂર્ણ જોયું .  એના પછીના સમય માટે નવું કશું જોવાનું બાકી ના રહ્યું . મારા સાહેબે મારા કિનારે બિરાજીને સમગ્ર દર્શનાવરણ કર્મનો નાશ કર્યો અને કેવલ દર્શનની પ્રથમ ક્ષણે મારા કિનારેથી સમગ્ર વિશ્વને સૌ પ્રથમ વાર પરિપૂર્ણ રીતે જોયું આ એમનો ચોથો ઉપકાર છે . 

પાંચમો ઉપકાર : અનંત આનંદ ઊર્જાનું અનાવરણ 
ચાર ઘાતી કર્મમાં ચોથું કર્મ છે અંતરાય કર્મ . અંતરાય કર્મનો પૂર્ણ નાશ થવાથી આત્મા અવર્ણનીય આનંદસ્ફૂર્તિ અને અંતરંગ તાજગી અનુભવે છે . આત્માની અપરિસીમ ઊર્જા , એ આત્માના અનંત આનંદનું આધારસૂત્ર છે .  એકધારી એકસરખી આનંદ અવસ્થામાં સતત અને સતત પ્રસન્નતા અને ઉલ્લાસનો ઝગમગાટ અખંડ વરતાયેલો રહે છે . આ આનંદ અવસ્થા પ્રથમ ક્ષણે જેવી હતી એવી ને એવી જ અનંત કાળ સુધી બનેલી રહે છે . મારા સાહેબે મારા કિનારે બિરાજીને સમગ્ર અંતરાય કર્મનો નાશ કર્યો અને અનંતાનંદી અવસ્થાની સૌ પ્રથમ ક્ષણ મારા કિનારે સાધી એ એમનો પંચમ ઉપકાર છે .  

છટ્ઠો ઉપકાર : આઠ પ્રાતિહાર્યનું પ્રાગટ્ય . 
મારા સાહેબને કેવળજ્ઞાન થયું એ સાથે જ એમની સેવામાં આઠ પ્રાતિહાર્ય ઉપસ્થિત થઈ ગયા હતા . અશોક વૃક્ષ . સુર પુષ્પ વૃષ્ટિ . દિવ્ય ધ્વનિ . ચામર . સિંહાસન .  ભામંડલ . દુંદુભિનાદ . છત્ર ત્રય . આ અષ્ટ મહાપ્રાતિહાર્યનું  સ્મરણ કરવાથી પણ કર્મનો ક્ષય થતો હોય છે .  મહાયોગીઓ અને મહર્ષિઓ આમનું ધ્યાન પણ ધરતા હોય છે . જેમનું ધ્યાન પણ મહા પુણ્યકારી ગણાય એ મહાપ્રાતિહાર્ય આ ભૂમિ ઉપર સૌ પ્રથમ વાર  સાક્ષાત્ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા એ મારા સાહેબનો મારી પરનો છઠ્ઠો મહાન્ ઉપકાર છે . 

સાતમો ઉપકાર : ત્રિલોકમાં કૈવલ્યતીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધિ મળી  
ૠજુવાલિકાની ભૂમિ એકાંત સ્થાને વસેલી છે . લોકોની વસ્તી દૂર છે .  અવરજવર બહુ જ ઓછી . પ્રભુને પણ એકાંત જ જોઈતું હતું . સાવ એકાંત સ્થાનમાં પ્રભુ ધ્યાનસ્થ થયા .  પ્રભુને કૈવલ્યનો લાભ જ્યાં થયો એ મનુષ્ય લોકનો એક અજાણ્યો ખૂણો હતો .  પ્રભુના  પ્રભાવે કૈવલ્યના સમાચાર , આ ખૂણેથીત્રણ લોકમાં વિસ્તરી ગયા . આ ભૂમિને ત્રિલોકમાં કૈવલ્ય તીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધિ મળી . આ ભૂમિ પર અગણિત દેવતા આવ્યા અને એમણે  ઘણીબધી રીતે આનંદનૃત્ય કર્યાં . મારી સાધારણ જેવી ભૂમિને મારા સાહેબે ત્રિલોક વિશ્રુત મહાતીર્થનું ગૌરવ અપાવી દીધું એ મારા સાહેબનો સાતમો ઉપકાર છે . 

આઠમો ઉપકાર  : સમવસરણની રચના 
સમવસરણ દેવતાઓની પ્રિય રચના છે . ભવનપતિ , વ્યંતર, જ્યોતિષ અને વૈમાનિક દેવો સાથે મળીને સમવસરણ રચે છે . આ દેવો એકવાર પણ જ્યાં સ્વયં સમવસરણ રચ્યું હોય એ સ્થાનને યાદ રાખે છે . એકવાર જ્યાં  સમવસરણ બન્યું એ ભૂમિ સમવસરણતીર્થ તરીકે વંદનીય બને છે . મારા સાહેબના પ્રભાવે મારા કિનારે સમુત્તુંગ સમવસરણ રચાયું . મારી સાધારણ ભૂમિ , સમવસરણ ભૂમિ તરીકે આદરણીય બની ગઈ એ  મારા સાહેબનો આઠમો ઉપકાર છે .

નવમો ઉપકાર  : સમવસરણની પરંપરાનો પ્રારંભ 
મારા સાહેબ કેવલજ્ઞાની બન્યા પછી ત્રીસ વરસ સુધી ધરાતલ પર વિહર્યા . ત્રીસ વરસમાં એમની માટે કુલ મળીને કેટલાં સમવસરણ બન્યાં હશે ? ગણના ન થઈ શકે . એ તમામ સમવસરણોમાંનું સૌ પ્રથમ સમવસરણ ૠજુવાલિકાની આ ભૂમિ પર બન્યું . મારા સાહેબ અહીં પધાર્યા ત્યારે એમની માટે  સમવસરણ બનતાં નહોતાં . અહીથી પ્રસ્થાન કરીને મારા સાહેબ જ્યાં જ્યાં પધાર્યા ત્યાં ત્યાં એમની માટે સમવસરણ બનતાં રહ્યાં . પ્રભુ હવે રોજેરોજ સમવસરણમાં બિરાજમાન થશે , એવી ત્રીસવર્ષીય પરંપરાનો પ્રારંભ આ ભૂમિ પરથી થયો , એ મારા સાહેબનો નવમો ઉપકાર છે . 

દશમો ઉપકાર : મૌન સમાપન 
મારા સાહેબ સાડાબાર વરસથી મૌન ધારણ કરી ચૂક્યા હતા . કોઈની સાથે બોલવું નહીં . કોઈને જવાબ આપવો નહીં . કોઈને કશું કહેવું નહીં .  મારા સાહેબે ૠજુવાલિકાની ભૂમિ પર  એક ક્ષણની જે ફરમાવી તે દેશના ભલે એક ક્ષણની હતી પણ એ દેશના થકી સાડાબાર વરસનાં મૌનનું સમાપન કર્યું હતું .  પ્રભુ મૌન રાખે એ પણ ઉપકારક જ હોય , પ્રભુ મૌન ત્યાગે એ પણ ઉપકારક જ હોય . મૌન સમાપન એ પ્રભુનો દશમો ઉપકાર છે . 

અગિયારમો ઉપકાર  :  મહાદેશનાની સર્વ પ્રથમ ક્ષણ 
મારા સાહેબની પ્રથમ દેશનાને નિષ્ફળ દેશના પણ કહેવામાં આવે છે.  કોઈએ દીક્ષા ગ્રહણ ન કરી એટલે આવું પ્રતિપાદન થાય છે . પરંતુ અહીંની એક ક્ષણ દ્વારા  પ્રભુએ ત્રીસવર્ષીય દેશનાધારાનો મહામંગલકારી પ્રારંભ કર્યો હતો .  ૩૦ વર્ષ સુધી પ્રભુએ બોલવાનું ચાલુ રાખ્યું .  પ્રભુ પ્રાયઃ બે પ્રહરની દેશના ફરમાવતા .  બે પ્રહર એટલે છ કલાક થાય . ૩૦ વર્ષના દિવસ ગણાય આશરે ૧૦.૮૦૦  . જાડી ગણત્રી માંડીએ તો મારા સાહેબ ત્રીસ વરસમાં ૬૦.૦૦૦  કલાક બોલ્યા . એ ૬૦.૦૦૦ કલાકની મહાદેશનાની સર્વ પ્રથમ ક્ષણ ૠજુવાલિકાની ભૂમિને મળી હતી   એ મારા સાહેબનો અગિયારમો ઉપકાર છે . 

બારમો ઉપકાર  : યક્ષ અને યક્ષિણીનું પ્રાગટ્ય 
મારા સાહેબ પ્રથમ વાર સમવસરણમાં બિરાજમાન થયા ચારેય નિકાયના દેવતાઓ  ઉપસ્થિત થયા . કલિકાલ સર્વજ્ઞ શ્રી હેમચંદ્ર સૂરીશ્વરજી મહારાજા ત્રિષષ્ટિ શલાકા પુરુષ ચરિતનાં દશમા પર્વમાં લખે છે કે પ્રથમ સમવસરણમાં માતંગ યક્ષ અને સિદ્ધાયિકાદેવી પ્રગટ થયા હતા. અહીંથી માતંગ યક્ષને પ્રભુતીર્થના અધિષ્ઠાયક દેવની ભૂમિકા મળી .  અહીંથી જ  સિદ્ધાયિકાદેવીને પ્રભુતીર્થના અધિષ્ઠાયિકાદેવીની ભૂમિકા મળી . આ બંને ૩૦ વર્ષ સુધી પ્રભુની સેવામાં જોડાયેલા રહ્યાં .  પ્રભુનાં મોક્ષ ગમન પછી જ્યાં જ્યાં પ્રભુનું મંદિર છે , બિંબ છે , પરિકર છે ,  અનુષ્ઠાન છે ,  તીર્થ છે  , યંત્ર છે ત્યાં ત્યાં આ યક્ષ અને યક્ષિણી પ્રભુની સેવામાં અદૃશ્ય સ્વરૂપે ઉપસ્થિત રહે છે . આ બંને મારા સાહેબ સાથે ૠજુવાલિકાની ભૂમિ પરથી જોડાયાં એ મારા સાહેબનો બારમો ઉપકાર છે . 

તેરમો ઉપકાર : સાક્ષાત્ ચરણનો સ્પર્શ  
 પ્રભુની કાયાનો સ્પર્શ જેને મળે એને સાક્ષાત્ પ્રભુનો સ્પર્શ મળ્યો એમ જ કહેવાય . મારા સાહેબ અહીં ખુલ્લા પગે પધાર્યા હતા . એમના બે પગના દશ આંગળા , એમનો કમળકોમળ પંજો , એમાં વસેલાં સામુદ્રિક લક્ષણો અને એ ચરણમાં વસેલી અનંત ઊર્જા . આનો આખેઆખો સ્પર્શ ૠજુવાલિકાની ભૂમિને મળ્યો છે . મારા પથ્થરોમાં પ્રભુનો સ્પર્શ વસેલો છે . મારી લાલ અને પીળી માટીમાં અને રેતીમાં પ્રભુનો સ્પર્શ વસે છે . પથ્થર , માટી , રેતી કેવળ કુદરતનો હિસ્સો હતા . એને તીર્થની પૂજનીયતા આપી મારા સાહેબે .  મારા સાહેબનો  ચરણ સ્પર્શ મારી રેતીમાં , મારી માટીમાં અને મારા પથ્થરમાં વસે છે એ મારા સાહેબનો  તેરમો ઉપકાર છે . 

ચૌદમો ઉપકાર  : શ્વાસોશ્વાસનો સુગંધ સ્પર્શ 
મારા સાહેબ અહીં આવ્યા .  એ શ્વાસ લેતા હતા . તીર્થંકરના શ્વાસમાં ફૂલોની સુગંધ વસેલી હોય છે . મારા સાહેબ અહીં આશરે ૪૮ કલાક રોકાયા હશે .  મારા સાહેબના શ્વાસમાં સુગંધ હતી . મારા સાહેબના શ્વાસમાં ઉર્જા હતી .  મારા સાહેબ અહીંથી ગયા પરંતુ પોતાના શ્વાસની સુગંધ અને ઊર્જા મૂકતા ગયા .  અહીંની હવામાં મારા સાહેબની સુવાસનો અને ઊર્જાનો સ્પર્શ વસે છે .  મારા સાહેબનો આ ચૌદમો ઉપકાર છે . 

પંદરમો ઉપકાર  :  ધ્યાનભૂમિનું નિર્માણ 
મારા સાહેબે આ ભૂમિ પર શુક્લધ્યાન ધારણ કર્યું હતું . આમ તો આ ક્ષપક શ્રેણીનો જ હિસ્સો ગણાય . પણ ધ્યાન  શબ્દમાં એક વજન છે . મારા સાહેબે આ ભૂમિ પર એ રીતે ધ્યાન ધારણ કર્યું કે  મોહનીય કર્મનો નાશ થઈ ગયો .  મારા સાહેબે સાડાબાર વરસમાં છ મહિનાના ઉપવાસ પણ કર્યા ,  ચાર મહિનાના , ત્રણ મહિનાના , બે મહિનાના ,  દોઢ મહિનાના , એક મહિનાના ઉપવાસ વારંવાર કર્યા .  પરંતુ મોહનીયનો નાશ બાકી  રહી જતો હતો . મારા સાહેબ અહીં પધાર્યા અને ફક્ત બે ઉપવાસ કર્યા એમાં મોહનીયના ભુક્કા બોલાઈ ગયા .  મારા સાહેબ જ્યાં ધારે ત્યાં જઈને કેવળ જ્ઞાન હાંસિલ કરી શકે પણ મોહનીય કર્મનો ક્ષય કરવા માટે  મારા સાહેબે આ ભૂમિ ઉપર ધ્યાન ધરવાનું સ્વીકાર્યું .  મારા સાહેબે આ ભૂમિને ધ્યાન ભૂમિ બનાવી દીધી.  અહીં આજે કોઈપણ મંત્ર જાપ કરો ,   સ્તોત્ર પાઠ કરો , કોઈપણ સૂત્રનો સ્વાધ્યાય કરો , તમને મારા સાહેબનાં ધ્યાનની ઊર્જાનો તુરંત અનુભવ  થશે . મારા સાહેબે આ ભૂમિને ધ્યાનની ભૂમિ બનાવી દીધી છે . એ મારા સાહેબનો પંદરમો ઉપકાર છે .

સોળમો ઉપકાર  : અરહસ્યભાગી અવસ્થાનો સ્વીકાર 
દીક્ષાની પહેલી રાતે ઇન્દ્રએ પ્રભુને વિનંતી કરી હતી કે હું આપની સેવામાં રહીશ . એ વખતે મારા સાહેબે દેવતાની સેવાનો અસ્વીકાર જાહેર કરી દીધો હતો . સાડાબાર વર્ષ સુધી મારા સાહેબે દેવતાઓની સેવાનો અસ્વીકાર ચાલુ જ રાખ્યો હતો . પરંતુ , ભવ્ય જીવો ઉપર ઉપકાર કરવાનો સમય આવી ગયો હતો એ હેતુથી  મારા સાહેબે દેવતાઓની સેવા લેવાનો પ્રારંભ કર્યો . બારસાસૂત્રમાં લખ્યું છે કે  ૠજુવાલિકાતીરે મારા સાહેબ  અરહસ્યભાગી બન્યા .  અર્થાત્  ૠજુવાલિકા આવતા પહેલાં મારા સાહેબેપોતાની સેવામાં કોઈને રાખ્યા નહોતા . અહીં પધાર્યા એ પછી , ઓછામાં ઓછામાં એક કરોડ દેવ પોતાની સેવામાં રહેશે એ ભૂમિકાનો મારા સાહેબે સ્વીકાર કર્યો હતો . સેવા સ્વીકારવાનું શરુ કર્યું એ મારા સાહેબનો સોળમો ઉપકાર છે .

સત્તરમો ઉપકાર  : તપસ્યાકાળને મળ્યો અલ્પવત્ વિરામ 
મારા સાહેબનો દીક્ષા પર્યાય ૪૫૧૫ દિવસનો . આ દરમ્યાન મારા સાહેબે ૪૧૬૬ ઉપવાસ કરેલા .  પારણા કેવળ ૩૪૯ કરેલા . આવું પ્રખર તપ શું મારા સાહેબે કેવળજ્ઞાન પછી ચાલુ રાખ્યું હતું ?  જવાબ છે , ના . કેવલજ્ઞાન પછી મારા સાહેબની તપસ્યા જરૂર ચાલુ હતી . પણ પ્રચંડ , ઘનઘોર , દુર્ગમ તપસ્યાઓ જે સાડાબાર વર્ષમાં થઈ એવી ઘનઘોર તપસ્યાને આગામી ત્રીસ વરસમાં સ્થાન મળ્યું નહીં . પ્રભુ ઉગ્ર તપ કરે તેની પણ અનુમોદના જ હોય . પ્રભુ ઉગ્ર તપનાં સ્થાને સામાન્ય તપસ્યા કરે તેની પણ અનુમોદના જ હોય . અહીં આવ્યા બાદ પ્રભુની ઉગ્ર તપસ્યાને અલ્પવત્ વિરામ મળ્યો એ  મારા સાહેબનો સત્તરમો ઉપકાર છે .

અઢારમો ઉપકાર  : એક દિવસમાં સાત રૂપે દર્શન આપ્યાં 
મારા સાહેબ અહીં પધાર્યા ત્યારે છટ્ઠા અને સાતમા ગુણસ્થાનકે બિરાજમાન હતા . અહીં પધાર્યા બાદ આઠમું , નવમું અને દશમું ગુણસ્થાનક સાધ્યું . તે પછી બારમે  ગુણસ્થાનકે પહોંચ્યા , છેવટે તેરમાં ગુણસ્થાનકે બિરાજમાન થયા . પ્રભુનાં સાત અલગ રૂપ અહીં એક જ દિવસમાં જોવા મળ્યાં એ મારા સાહેબનો અઢારમો ઉપકાર છે . 

ઓગણીસમો ઉપકાર  : જીવન્ મુક્ત અવસ્થા 
મારા સાહેબનું મોક્ષ કલ્યાણક તો પાવાપુરીમાં સંપન્ન થયું . પરંતુ યોગગ્રંથો જણાવે છે વીતરાગ અવસ્થા અને કેવલી અવસ્થા એ જીવન્ મુક્તિ દશા છે કેમ કે અઘાતી કર્મો આત્માનું કશ્શું બગાડી શકવાના નથી . મારા સાહેબે  જીવન્ મુક્તિ દશા તરીકેનો અડધો મોક્ષ , ૠજુવાલિકાની ભૂમિ પરથી મેળવી લીધો એ મારા સાહેબનો ઓગણીસમો ઉપકાર છે .

વીસમો ઉપકાર  : તીર્થંકર નામકર્મનો રસોદય 
તીર્થંકરના આત્મા અંતિમ ભવમાં જ્યાર સુધી છદ્મસ્થ હોય છે ત્યાર સુધી તીર્થંકર નામકર્મનો પ્રદેશ ઉદય અનુભવતા હોય છે . તીર્થંકરના આત્માને કેવળજ્ઞાન થયા બાદ તીર્થંકર નામકર્મનો રસ ઉદય થતો હોય છે . આ રસ ઉદયને લીધે જ સમવસરણ , આઠ પ્રાતિહાર્ય , પાંત્રીસ વાણીગુણ , ચોત્રીસ અતિશય આદિ વિશેષતાઓ પ્રગટે છે . બાર ગુણ અરિહંત દેવ , આ અવસ્થાનો પ્રારંભ ,  મારા કિનારેથી થયો તે વીસમો ઉપકાર છે . 

એકવીસમો ઉપકાર : ચાર રૂપ ધારણ કર્યાં
પ્રભુએ બેતાલીસ વર્ષની જિંદગીમાં ક્યારેય ચાર રૂપ લીધેલા નહીં . મારા કિનારે પ્રભુએ સર્વપ્રથમ વાર ચાર રૂપ ધારણ કર્યાં . અને ચાર રૂપ લેવાનો સિલસિલો ત્રીસ વર્ષ સુધી ચાલતો જ રહ્યો . પ્રભુએ મારી સમક્ષ ચાર રૂપ પ્રગટાવ્યા એ પ્રભુનો એકવીસમો ઉપકાર .

મારા સાહેબે કરેલા એકવીસ ઉપકાર , એ આ ભૂમિની ૨૧ મહાન્ વિશેષતા છે . પ્રભુએ આ ભૂમિ પર ફક્ત એક જ ક્ષણની દેશના આપી છે એ વાક્યમાંથી , ફક્ત શબ્દને ફગાવી દેવો જોઈએ . એ એક ક્ષણની દેશનાની સાથે જોડાયેલી ૨૧ મહાન્ વિશેષતાઓએ આ ભૂમિને એકમેવ અદ્વિતીય તીર્થ તરીકે સ્થાન અપાવ્યું છે એ યાદ રાખવું જોઈએ .  મારી આ આત્મકથા વાંચ્યાબાદ , આ ૨૧ મહાન્ વિશેષતાઓને યાદ રાખી લેજો અને વધુમાં વધુ લોકોમાં આ ૨૦ મહાન્ વિશેષતાઓનો પ્રચાર કરજો . તમે દર વૈશાખ સુદ દશમે , ઋજુવાલિકા તીર્થની યાત્રાએ આવજો . ઋજુવાલિકા તીર્થની ભૂમિ પર બેસીને આ ૨૧ મહાન્ વિશેષતાઓનો સ્વાધ્યાય કરજો , કરાવજો . કૈવલ્યભૂમિ વિશેનું આત્મીય ચિંતન મનન , આગામી ભવમાં જ કેવળજ્ઞાન અપાવી દે એવી સંભાવના છે , યાદ રાખજો .

અહીં આવનારા યાત્રાળુઓ જાણતા નથી કે મારા સાહેબ અહીં કેવી રીતે આવ્યા હતા ? યાત્રાળુઓ અહીં આવે છે ગાડીમાં બેસીને . મારા સાહેબ અહીં ચાલીને આવ્યા હતા . યાત્રાળુઓ અહીં પગમાં ચંપલ પહેરીને આવે છે . મારા સાહેબ અહીં ખુલ્લા પગે આવ્યા હતા . યાત્રાળુઓ અહીં શરીર પર રૂપાળાં વસ્ત્રો ઓઢીને આવે છે . મારા સાહેબ અહીં નિરાવરણ અવસ્થાએ પધાર્યા હતા . યાત્રાળુઓ અહીં આવીને ગાદી તકિયા પર લેટી જાય છે  .  મારા સાહેબે અહીં આવીને આરામ કર્યો જ નથી , નિદ્રા લીધી નથી .  યાત્રાળુઓ અહીં આવીને ખાય છે , પીએ છે . મારા સાહેબે અહીં આવીને આહાર ગ્રહણ કે જલ ગ્રહણ કર્યું નથી . યાત્રાળુઓ અહીં આવે છે અને બે ત્રણ કલાકમાં નીકળી જાય છે . મારા સાહેબ અહીં બે દિવસ રોકાયા હતા અને એમાં મારા સાહેબે ચોવિહારો છઠ કર્યો હતો . યાત્રાળુઓ અહીં આવીને અવાજ કરે છે , ઘોંઘાટ કરે છે . મારા સાહેબે અહીં આવ્યા બાદ એક જ ક્ષણ માટે બોલવાનું સ્વીકાર્યું હતું . બાકી તો , મારા સાહેબ અહીં મૌન જ મૌન રહ્યા હતા .  યાત્રાળુઓ અહીં આવીને થોડી ભક્તિ કર્યા બાદ આનંદ પ્રમોદમાં ખોવાઈ જાય છે . મારા સાહેબે અહીં આવીને એકમાત્ર ધ્યાન અવસ્થા જ સ્વીકારી હતી . મારા સાહેબે અહીં આવીને શું કર્યું અને શું ના કર્યું એનું લિસ્ટ ઘણું લાંબુ છે . એ લિસ્ટ હું બનાવી રહી છું ,  તમે પણ બનાવજો . 

૧ . કૈવલ્યની પ્રથમ ક્ષણ અને દેશનાની પ્રથમ ક્ષણ

પ્રભુવીરને કેવળજ્ઞાન થયું તે વખતે શું વાતાવરણ હશે ? ગોદોહિકા મુદ્રા . શ્યામાકનું ખેતર . શાલિ વૃક્ષની લાંબી શ્રેણિ . શ્રી મહાવીર ચરિયં ગ્રંથમાં લખ્યું છે કે શાલિ વૃક્ષ પર ફૂલ ખીલેલાં હતાં અને પંખીઓનો જમાવડો થયેલો હતો . એ નદી કિનારાની એવી જગ્યા હતી જ્યાં પાણી દેખાય છે પણ પાણી પગને અડતું નથી . આકાશના પશ્ચિમી ખૂણા તરફ ઢળી રહેલો સૂરજ . તડકામાં ઝગારા મારતાં પાણી . હવાની લહેરખીઓ . માનવના આવાગમનથી અસ્પૃશ્ય વાતાવરણ . અર્ધ નિમિલિત આંખોની સાક્ષિમાં ઉછળતાં ૠજુવાલિકાનાં પાણી . કૈવલ્ય પ્રાપ્તિ પછી ઈન્દ્રનું અને દેવી દેવતાઓનું આગમન . વાદળાની ગર્જના જેવો દુંદુભિ નાદ . મુશળધાર વરસાદ જેવી અપરંપાર પુષ્પ વૃષ્ટિ . ત્રણ લોકમાં બીજે ક્યાંય જોવા ન મળે એવા અષ્ટ મહાપ્રાતિહાર્ય . ત્રણ ગઢની રચના રૂપ સમવસરણ .  વીસ હજાર પગથિયાનું સમવસરણ કેટલું ભવ્ય હશે . એ સમવસરણે કેટલી બધી જમીન કે જગ્યા રોકી હશે ? એ સમવસરણમાં કેટલા શ્રોતા હાજર હશે , પ્રભુ વીરની ક્ષણભરની દેશનાના સમયે ? ભલે પ્રભુએ અહીં એક જ ક્ષણની દેશના આપી . પણ એ એક ક્ષણની પછી જ ત્રીસ વરસની દેશનાઓનો વારો આવ્યો હતો . એક ક્ષણ આ નદીને મળી હતી . એક ક્ષણ આ ભૂમિને પણ મળી હતી . એક ક્ષણમાં આખું ચ્યવન કલ્યાણક ઘટિત થઈ જાય છે . એક ક્ષણમાં ત્રણ લોકના દરેક જીવોને સુખાનુભૂતિ મળી જાય . એક ક્ષણને નાની ગણો તો નાની છે . બાકી એક ક્ષણ મળી એ બહુ મોટી વાત છે . સાવ કાંઈ જ ન મળે એની બદલે એક ક્ષણ તો મળી . સાધારણ કક્ષાની હજારો , લાખો ક્ષણો મળે તેના શા મૂલ ? એક ક્ષણ પણ એવી મળે જે હીરાથી જડેલી હોય , મોતીથી ગૂંથેલી હોય , સોનાથી રસેલી હોય અને ચાંદીથી સજાવેલી હોય . એ એક ક્ષણ બસ છે . ઋજુવાલિકા તીર્થ પાસે એવી એક ક્ષણ બે વાર આવી છે . પ્રભુ વીરનાં જીવનની મહત્વપૂર્ણ એક એક ક્ષણ ઋજુવાલિકાનાં વાતાવરણમાં અકબંધ જીવે છે . કેવલજ્ઞાનલાભની એક ક્ષણ એટલે કે કલ્યાણકની એક ક્ષણ . પ્રથમ દેશનાની પ્રથમ ક્ષણ એટલે કે ધર્મ તીર્થની પ્રસ્તાવના એક લખનારી ક્ષણ . 
કૈવલ્યની ક્ષણે પ્રભુ નદીની ઉત્તર તરફ બિરાજમાન હતા . કૈવલ્યોદય પછી પ્રભુની ઉત્તર દિશાએ સમવસરણ રચાયું  . પ્રભુ સમવસરણમાં બિરાજમાન થવા માટે ચાલ્યા . પ્રભુ પૂર્વ દિશાએથી સમવસરણમાં પધાર્યા. ક્ષણભરની દેશના થઈ . પ્રભુ ઉત્તર દ્વારે સમવસરણથી બહાર આવ્યા અને પ્રભુએ પાવાપુરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યું . 

વિ.સં.૨૦૭૯ની ચૈત્ર સુદ તેરસે બરાકર તીર્થના સંકુલમાં પ્રવેશ કરતી વખતે મનેં આ બધું યાદ આવી રહ્યું હતું . વરસો પહેલાં , સાધુ તો ચલતા ભલા , લેખમાળા લખવાનું ચાલુ હતું ત્યારે જોયેલું તીર્થસંકુલ અને આજનાં સંકુલમાં ફરક છે . એ વખતે ઉત્તુંગ પ્રવેશદ્વાર હતું નહીં . આજે છે . અંદર જમણા હાથે દેખાય છે એક નવી ધર્મશાળા . એ  ત્યારે નહોતી . થોડુંક આગળ ચાલો એટલે દેખાય જૂની ઈમારત , જૈન શ્વેતાંબર સોસાયટીની જૂની પેઢી , જૂની ઘડિયાળ અને જૂની બેઠક વ્યવસ્થા .   આગળ ગુલાબના બગીચા વચ્ચેથી ચાલતા જાઓ . પ્રભુની જ્ઞાનભૂમિ નજીક આવતી જાય . બંને બાજુ બગીચા છે , એમાં ફૂલોના ગુચ્છા છે . બગીચાના છેવાડે નળિયાના છાપરાંવાળી જૂની બાંધણી છે . સામે બગીચો પૂરો થાય એટલે નાનકડું ચોગાન આવે . બે હાથી ઊભા છે પ્રતિમા રૂપે . એ કૈવલ્યકાંક્ષીઓનું જાણે સ્વાગત કરે છે . વચ્ચે સંગેમરમરી સંપૂર્ણ જિનાલયનાં દર્શને રોમરાજી વિકસ્વર થાય . આને જિનાલય કહેવું કે ક્ષણાલય ? જેમાં પ્રભુ વસે તેને જિનાલય નામ મળે . જેમાં પ્રભુની મંગલ ક્ષણ વસે તેને ક્ષણાલય નામ મળે . પ્રભુની મધુરામૃત રેલાવતી મૂર્તિ પહેલાં નહોતી , અત્યારે છે . મૂર્તિ સમક્ષ છે ચોમુખી ચરણ પાદુકા . પ્રભુએ ચાર રૂપ સૌથી પહેલી વાર ઋજુવાલિકામાં લીધાં હતાં એની આ નિશાની . એ કેવું દૃશ્ય હશે ? જે પ્રભુનું એક રૂપ પણ અતિ પ્રિય લાગે છે તે પ્રભુનાં ચાર રૂપ બન્યાં હશે .  મૂળરૂપમાંથી ત્રણ રૂપ પ્રગટ થયાં એક જ ક્ષણમાં . ત્રણ રૂપ મૂળરૂપમાં અંતર્નિહિત થઈ ગયાં , એક જ ક્ષણમાં . ચાર રૂપે દેશના ફરમાવી , એક જ ક્ષણમાં . આ ક્ષણનો મહિમા ઘણો છે ઋજુવાલિકામાં . ચતુર્મુખ પગલાની નીચે ઋજુવાલિકાની રેતીની શોધ રહે . કેમ કે પગલાંના નિશાન તો રેતીમાં જ પડે છે . જોકે , રેતીની વાત કરીએ તો એમાં રચાયેલાં પગલાં એકમુખી જ હોય . ચતુર્મુખ પગલાં તો ફક્ત સમવસરણની યાદમાં જ રચાય  . 

૨ . ૠજુવાલુકા , ૠજુવાલિકા અને બરાકર

રેતીને વાલુકા કહે છે . નદીના રેતાળ પટ પર વાલુકાના કેટલા કણ હોય ? ગણના ના થઈ શકે ને ? એમાંથી કેવળ એક જ કણને હથેળીમાં લઈને જુઓ . એ એક કણનું અસ્તિત્વ સાવ પામર લાગશે . એવું જ તો ક્ષણનું છે . ચોવીસ કલાકની અગણિત ક્ષણોમાંથી ફક્ત એક ક્ષણને છુટ્ટી પાડીને જુઓ . એક ક્ષણનું મૂલ્ય કશું નહીં લાગે . આંખની પલક બંધ થાય અને ઉઘડે એટલી વારમાં ક્ષણ પૂરી થઈ જાય છે . આટલી નાની ક્ષણને પ્રભુએ અમર બનાવી . એ અમર ક્ષણને પ્રભુએ ઋજુવાલુકા સાથે જોડી દીધી . પ્રભુ એક વાર આવ્યા . એક ક્ષણનો ઈતિહાસ અહીં મૂકીને પ્રભુ ગયા . પ્રભુની એ ક્ષણ ઋજુવાલિકાની રેતીમાં જીવે છે . ક્ષણ અને કણનો અનુપ્રાસ મેળ સારો છે . આ મેળમાંથી નામ આવ્યું છે ઋજુવાલુકા . અહીંની રેતી લીસ્સી છે , સુંવાળી છે , પ્રભુની ક્ષણની જેમ ખૂબસૂરત છે . તેથી નામ બન્યું ઋજુવાલુકા .  ક્યાંક ક્યાંક રેતીના ઢગલા નદીમાં એવા છે કે  આપણી ચાલવાની ગતિ એકદમ ઘટી જાય છે . ત્યારે નદી પૃથુવાલિકા લાગે છે . પ્રભુ વીરના સમયમાં સુવર્ણ વાલુકા , રૂપ્ય વાલુકા જેવી નદીઓ હતી એની સાથે શોભે એવું નામ ઋજુવાલુકા છે . કોમળ રેતી વાળી નદી . બારસા સૂત્રમાં ઉજ્જુવાલુયા આ નામ મળે પણ છે . 
ત્રિષષ્ટિશલાકા પુરુષ ચરિતનાં દશમા પર્વમાં ઋજુ પાલિકા શબ્દ છે.  એનો અર્થ છે કોમળ કિનારા વાળી નદી . પાલિકાના ઉચ્ચારમાંથી વાલિકાનો ઉચ્ચાર બને છે ,  એમાંથી ઋજુવાલિકા નામ આવે છે . આશ્ચર્યની વાત એ છે કે જૈન સમાજમાં ઋજુવાલિકા શબ્દ અતિશય પ્રચલિત છે પરંતુ જે વિસ્તારમાં ઋજુવાલિકા તીર્થ  આવેલું છે ત્યાં ઋજુવાલિકા શબ્દ બિલકુલ પ્રચલિત નથી . આ વિસ્તારમાં તો ઋજુવાલિકા નદીને બરાકર નદી કહેવામાં આવે છે . ગામનું નામ બરાકર . અહીં સાધુ સાધ્વી ભગવંતોને અનુભવ થયેલો છે .  વિહાર કરતાં કરતાં રસ્તો જાણવા માટે લોકોને પૂછીએ કે ઋજુવાલિકા કિતના દૂર હૈ ,  તો લોકો જવાબ નથી આપી શકતા . એમને આ સવાલ સમજાતો નથી . પણ એમ પૂછીએ કે બરાકર કિતના દૂર હૈ તો લોકો તરત જવાબ આપે છે .  સવાલ એ છે કે જો ઋજુવાલુકા અને ઋજુવાલિકા આ નામ શાસ્ત્રોમાં મળે છે તો આ બરાકર નામ આવ્યું ક્યાંથી ? 
આનો જવાબ  સવા બસ્સો વર્ષ જૂના ઇતિહાસ પાસેથી મળે છે . સન્ ૧૮૯૦માં જ્યારે ભારત દેશ પર અંગ્રેજોનું રાજ ચાલતું હતું ત્યારે બિહારના આ વિસ્તારમાં અંગ્રેજોએ જમીનો ખોદાવી હતી અને જમીનમાંથી અબરખના ઢગલા નીકળી આવ્યા હતા . અબરખ મોંઘું દ્રવ્ય કહેવાય .  અબરખનો વ્યવસાય કરવા માટે અંગ્રેજોએ આજુબાજુના ૨૦૦ ગામના લોકોને અબરખની ખાણ ખોદવાના કામે લગાડી દીધા . ખાણ શબ્દને મૂળ ભાષામાં આકર કહે છે .  અબરખની આકર એટલે કે અબરખની ખાણ .  અબરખ- આકર આ શબ્દમાંથી બરાકર શબ્દ આવ્યો છે એવું અનુમાન થઈ શકે છે . આપણી ઋજુવાલિકા નદીની આસપાસનો ભૂવિસ્તાર અભરખથી ઠાસોઠાસ ભરેલો છે . હજારો આદિવાસીઓ આ ખાણ ખોદવાના કામમાં જોતરાયેલા છે . માટીના ઢેફાં જેવા રૂપમાં કાચો અબરખ નીકળે છે . આ કાચા માલને ઢિબરા કહેવામાં આવે છે . કાચો માલ સારો હોય તો વીસ રૂપિયે કિલોના ભાવે વેચાય છે , માલ ખરાબ હોય તો  પાંચ રૂપિયે કિલોમાં પણ વેચાય છે . વચેટિયાઓ ગરીબો પાસેથી માલ લઈ લે છે અને કલકત્તા જેવા મોટા સેન્ટરમાં વેચી મોટી કમાણી કરે છે . અબરખનો વપરાશ કોસ્મેટિક અને ઇલેક્ટ્રોનિકમાં થાય છે .  એક જમાનામાં ભારતનું સૌથી મોટું અભરખનું સેન્ટર ગણાતું બદરમા શહેર ઋજુવાલિકાના કિનારે જ છે . આ નદીના બેય કિનારે અબરખની અગણિત આકર  છે . આજની તારીખે આ ખાણો ખરીદાય છે અને વેંચાય છે .  અબરખ  – આકર શબ્દના મૂળમાં અભ્રકાકર શબ્દ છે . અને અભ્રકાકરનો અપભ્રંશ ઉચ્ચાર બરાકર થાય છે . જે વિસ્તારની જમીનમાં ઘણી અભ્રકાકર છે તે વિસ્તારમાંથી વહેતી નદીને બરાકર નામ મળ્યું છે . અને આ નદીને સ્પર્શીને વસેલા ગામને પણ બરાકર નામ મળ્યું છે . સોનાની ખાણ હોય એ ખબર હતી , હીરાની ખાણ હોય એ ખબર હતી , અબરખની ખાણ હોય એ વિશે ખાસ વિચારવાનો મોકો મળ્યો નહોતો . આજની તારીખે આ ખાણોમાં ગરીબો ઉતરે છે એમાંથી કોક તો મરે પણ છે અને બાળમજૂરીની સમસ્યા પણ છે .  

. ૠજુવાલિકા નદીનાં પાણી પર ડેમ બનેલા છે . નદીનું પાણી સમેતશિખરજી તીર્થનાં ગામવિસ્તારને પહોંચાડવામાં આવે છે .

. સમેતશિખર પહાડ પરનું જંગલ દૂરદૂર સુધી વિસ્તરેલું  છે . એક તરફ છત્તીસગઢ સુધી આ જંગલ જાય છે , બીજી તરફ જમુઈ સુધી . આ ઋજુવાલુકા નદી બરાકર પાસેથી નીકળે છે એના લીધે બરાકર ગામ જંગલથી બચી ગયું . બરાકરને જંગલ બનવાથી બચાવનાર ઋજુવાલિકા છે . જો બરાકર જંગલ હોત તો વીર પ્રભુ અહીં આવત ખરા ? ઋજુવાલિકાએ , શબરી બનીને પ્રભુનાં આગમનની તૈયારી કરી રાખી હતી . એ તૈયારી એટલી જોરદાર હતી કે પ્રભુને આવવું જ પડ્યું . 

. સ્થાનિક લોકવાયકા એવી છે કે પ્રભુ મહાવીર સમેતશિખરજી ધ્યાન કરવા માટે જવાના હતા . નદીને આની જાણ થઈ તો નદીએ પોતાનું પાણી એટલું વધારી દીધું કે પ્રભુ નદીપાર કરી ન શક્યા . પ્રભુએ નદીના ઉત્તર કિનારે ધ્યાન ધર્યું અને પૂર્ણ જ્ઞાન મેળવ્યું . જોકે આ વાત જૈન પરંપરા સાથે બંધબેસતી નથી . પરંતુ પ્રભુ માટેની કથા આ રીતે પણ બનેલી છે આદિવાસીઓમાં .

પ્રભુ આવ્યા ત્યારે સામૈયું નહોતું થયું , લોકો સામે લેવા આવ્યા નહોતા .  બહારગામથી મહેમાન પણ આવ્યા નહોતા . પ્રભુ એકલા જ આવ્યા , એકલા જ પ્રવેશ કર્યો . કોઈને ખબર પણ નહીં પડી હોય કે પ્રભુ આવ્યા . પણ ઋજુવાલિકાએ પ્રભુના સામૈયાનો મંગલઘોષ કર્યો હતો . એના કણકણ ગુંજ્યા હતા , એના બુંદ બુંદમાંથી અવાજ જાગ્યો હતો , એની લહેરે લહેરે હરખનો સાદ હતો . પ્રભુ આવ્યાની વધામણી ઋજુવાલિકાએ સમગ્ર જંગલને આપી હતી . અલબત્ત ,  પ્રભુ તો પોતાની રીતે ધ્યાનમાં આસીન થઈ જ ગયા હતા . 
હું વિહાર પૂરો કરી ચૈત્ર સુદ તેરસે પહોંચી રહ્યો હતો તે પહેલાં બારસના દિવસે પિર્ટાન્ડમાં મનેં કહેવામાં આવ્યું સામૈયા વિશે . મેં ના પાડી દીધી સામૈયાની . કહ્યું : જ્યાં ભગવાન સામૈયા વગર આવ્યા ત્યાં હું સામૈયા સાથે શી રીતે આવું ? મારે બેન્ડબાજાં ના જોઈએ . હું એમનેમ આવીશ . અને હું સામૈયા વિના જ ઋજુવાલિકા પહોંચ્યો . નદી પરનો પૂલ આવ્યો ત્યાંથી ઋજુવાલિકાનાં પાણીનો અવાજ હરખભેર સાંભળ્યો . એ જ મારું સામૈયું હતું . જે જળનાદથી પ્રભુનું સામૈયું થયું હતું એ જ જળનાદનું શુકન લઈને મેં ઋજુવાલિકામાં પ્રવેશ કર્યો . 
‘સાહેબ , બેન્ડની કેમ ના પાડી દીધી ? અમે બેન્ડની તૈયારી કરાવી લીધી હતી .’ કલકત્તાથી આવેલા મિતેશભાઈ શેઠે પૂછ્યું હતું . મેં કહ્યું હતું કે ‘ભગવાનને આ રીતે સાથે રાખવાનું મન હતું . તમે તો સામૈયા કરવાના જ . તમારો એ ધર્મ . પણ અહીં ભગવાનનું સામૈયું નહોતું થયું એ યાદ રાખવાનું કામ અમારું .

૩ . બરાકર નદીનો મારગ

ઝારખંડ અને પશ્ચિમ બંગાળની બોર્ડર પર બરાકર નામનું શહેર છે , આસનસોલની પાસે . આ ઋજુવાલિકા નદી ત્યાં પણ છે . ત્યાં ઘણી મોટી થઈ ગઈ છે બરાકર નદી . બરાકર નદીને લીધે જ એ શહેરનું નામ બરાકર છે . ત્યાં નદી પર મોટો રેલ્વે બ્રિજ બનેલો છે . ત્યાંની નદીના મુકાબલે ઋજુવાલિકા તીર્થ પાસેની નદીનો પટ નાનો છે . પાણી પશ્ચિમ તરફથી આવે છે અને પૂર્વ ભણી દોડી જાય છે . ઋજુવાલિકા તીર્થ પાસેની નદીનો પટ નાનો છે . પાણી પશ્ચિમ તરફથી આવે છે અને પૂર્વ તરફ દોડી જાય છે . ઋજુવાલિકા તીર્થ પાસે પણ બરાકર નામનું ગામ છે અને એ ગામનું સત્તાવાર પાટિયું રોડ પર ઊભું પણ છે .
વિકિપીડિયા જણાવે છે કે બરાકર નદી ૨૨૫ કિલોમીટર લાંબી છે . ઝારખંડ રાજ્યમાં છોટા નાગપુર પઠાર પાસે પદમા ગામથી ઋજુવાલિકા નીકળી છે . પઠાર એટલે એવો ભૂખંડ જે આસપાસની જમીન કરતાં ઊંચો ઊઠી આવ્યો છે . ભૂકંપ વિગેરે કારણસર જમીનમાં હલચલ થાય ત્યારે આખેઆખો ભૂખંડ ઉપર ઊભરી આવે એને પઠાર કહેવાય છે . પઠારનો ઉપરનો હિસ્સો વિશાળ અને સપાટ હોય છે . આવા પઠાર રાંચી , હજારીબાગ , કોડરમાં , મેઘાલય – શિલાંગ , દક્કન , તેલંગાના , બધેલખંડ , બૂંદેલખંડ , માલવા , ઝુનીયામાં જોવા મળે છે . આ પઠારનું ઉચ્ચતમ બિંદુ પારસનાથ પહાડી છે . છોટા નાગપુર પઠાર પરથી ત્રણ નદીઓ નીકળી છે : દામોદર , સ્વર્ણરેખા અને બરાકર . એમાં પદમા ગામ હજારીબાગ જિલ્લામાં આવેલું છે . ૨૦૧૭માં આ ગામની જનસંખ્યા ૭૮૯૬ જેટલી હતી . ઋજુવાલિકા અહીંથી નીકળે છે તે ૨૨૫ કિ.મી. ની યાત્રા કરીને આસનસોલની પશ્ચિમ તરફ ડિશરગઢ પાસે દામોદર નદીને મળે છે . જેમ પ્રયાગરાજ પાસે યમુના નદી ગંગામાં ભળી જાય છે તેમ ડિશરગઢ પાસે ઋજુવાલિકા દામોદર નદીમાં ભળી જાય છે . આ દામોદર નદી હાવડા પાસે હુગલી નદીમાં ભળે છે અને આગળ એ બંગાળની ખાડીમાં વિલીન થાય છે .
પદમા ગામથી ઋજુવાલિકા તીર્થ આવવાના બે રસ્તા છે . એક રસ્તો ૧૧૮ કિ.મી.નો છે , બીજો ૧૨૬ કિ.મી.નો . આ હિસાબે , ઋજુવાલિકા તીર્થ પાસે બરાકર નદી પહોંચે ત્યારે એની યાત્રાના એકસોથી વધુ કિલોમીટર પૂરા થઈ ગયા હોય છે . ઋજુવાલિકાનો દક્ષિણ કિનારો ગાઢ જંગલથી લદાયેલો છે . ઋજુવાલિકાના પાણી પાસે મોટા મોટા હાથીઓ ઝૂંડમાં આવતા હોય છે . આ હાથીઓ કિનારાના વિસ્તારો પર ક્યારેક તોફાન પણ મચાવે છે .

૪ . તીર્થ પરિસર

ઋજુવાલિકા તીર્થના મૂળ જિનાલયના મૂળ પાદુકા પર આ મુજબનું લખાણ છે :  ऋजुवालका – नदीतटे श्यामाक  कुटुम्बि क्षेत्रे वैशाख शुक्ल १० तृतीय प्रहरे केवलज्ञान कल्याणिक समवसरणमभूत् ……. અર્થાત્ ઋજુવાલિકા નદીના કિનારે , શ્યામાક કુટુંબીના ખેતરમાં , વૈશાખ સુદ દશમના ત્રીજા પ્રહરમાં કેવળજ્ઞાન કલ્યાણક સંબંધી સમવસરણ રચાયું હતું ….. શિલાલેખમાં આગળ લખ્યું છે કે મુર્શિદાબાદ નિવાસી પ્રતાપસિંહના પત્ની મહેતાબ કુંવરીનાં પુત્ર લક્ષ્મીપતસિંહ બહાદુરના નાના ભાઈ ધનપતસિંહ બહાદુરે સં . ૧૯૩૦ ના વરસે જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો .  આ ચરણ પાદુકાને જે પુરાતન વૃક્ષની છત્રછાયા મળી હતી તે વૃક્ષ હવે નથી રહ્યું . એને કલ્પવૃક્ષ કહેવામાં આવતું , એ કૈવલ્ય વૃક્ષ કહેવાતું . કેવળજ્ઞાન કલ્યાણક જિનાલયના ગભારામાં અત્યારે એક દેરી છે . એમાં પ્રાચીન ચરણ પાદુકા છે અને અભિનવ પ્રતિષ્ઠિત મૂર્તિ છે . 
શું પ્રથમ સમવસરણની ભૂમિ પર આવો નાનોસરખો ગભારો પર્યાપ્ત છે ? પ્રશ્ન થાય છે . આ ગભારામાં તો આઠ દસ લોકો ઊભા રહી શકે એટલી જ જગ્યા છે . નાની દેરી પૂજનીય છે , એમાં કોઈ શક નથી . પ્રભુનો પ્રભાવ જોતાં એવી ઝંખના જાગે કે ગભારો વિશાળ હોવો જોઈએ . એમાં પ્રભુની સ્વકાયપ્રમાણ મૂર્તિ બિરાજમાન હોવી જોઈએ . આ કેવળ ક્રિયેટિવિટીની વાત થઈ . બાકી નાનો તો નાનો પણ આ ગભારો કૈવલ્યઉદયનો સાક્ષિ છે . સર્વજ્ઞાય નમઃ , સર્વજ્ઞાય નમઃ નો અખંડ સ્વર અનુભવાય છે . વીતરાગ અવસ્થાની સૂક્ષ્મ પ્રતિછાયા હવામાં વર્તાય છે . મોહને મારવાનું બળ શ્વાસોમાં ભરી લેવાનું મન થાય .ઘાતી કર્મો આતમા પરથી હટી જાય તે પછી અંદર શું આભા પ્રગટી આવતી હશે ? આંખો સાજીનરવી હોય છતાં દૃશ્ય જોવાનું બને કૈવલ્ય દ્વારા જ . કાન સાબૂત હોય છતાં આકલન થાય પરમ વિશુદ્ધ આંતરિકતા દ્વારા જ . મન ઉપસ્થિત હોવા છતાં પ્રતિક્રિયાની ધારા સદંતર ગાયબ . જિંદગીનાં જેટલાં વરસો , જેટલા મહિનાઓ , જેટલા પખવાડિયા અને અઠવાડિયા , જેટલા દિવસ અને રાત , જેટલા કલાકો બાકી છે એની ક્ષણેક્ષણની જાણકારી અને ક્યારે શું થવાનું છે એનો પાક્કો બોધ . સિદ્ધશિલામાં શું હશે , નહીં હશે એનું પૂર્ણ જ્ઞાન . વીતેલા જનમોમાં ક્યારે ક્યારે કંઈ કંઈ મળી ગતિ હતી તેની આરપાર જાણકારી . અંતર્જગતમાં અનંત અનંત શક્તિઓ પ્રકટેલી પણ એનો ભાર કોઈ નહીં . દરેક જીવોના દરેક ગુણ પર્યાય જુએ , જાણે . દરેક અજીવોના દરેક ગુણ પર્યાય જુએ , જાણે . એમનાથી કશું ગુપ્ત નહીં . એમની માટે કોઈ રહસ્ય નહીં . એક રોગ ઘણોલાંબો સમય રહે છે અને છેવટે જાય એ પછી નિરોગ અવસ્થાએ જે નિરાંત અનુભવાય છે એ કેવી હોય ? આ દાખલો છે . ચારેચાર ઘાતીકર્મ અનાદિકાળથી વળગેલા હતા એમનો નાશ થઈ ગયો તે પછી પ્રગટનારી અનહદ નિરાંત કેવીક હશે ? ગભારામાં ઊભા ઊભા ( બેસવાની જગ્યા જ ઓછી છે ) આ કલ્પનાઓ ચાલતી રહે છે .
કેવળજ્ઞાન કલ્યાણકમંદિરના ગર્ભગૃહની બહાર ડાબી તરફ એક પ્રાચીન મૂર્તિ છે જે ઋજુવાલિકા નદીમાંથી જ મળી છે . એના નિર્માતા કોણ હશે ? પ્રતિષ્ઠાચાર્ય કોણ હશે ? એ મૂર્તિ નદીમાં કેવી રીતે પહોંચી ? એ મૂર્તિ લાલવર્ણી શું કામ છે ? સવાલ પૂછવા છે , જવાબ કોણ આપશે ? ખબર નથી . આ પ્રાચીન મૂર્તિની પાછળ નવું પરિકર સ્થાપવામાં આવ્યું છે . આ મૂર્તિને ચૈતર મહિનામાં સૂરજ લાડ લડાવે છે . સૂર્યોદય સમયનો તાજો તડકો મૂર્તિના જમણા અંગૂઠાને અડે છે , તે પછી  મૂર્તિના ખોળા પર ફેલાય છે અને પછી પ્રાચીન મૂર્તિ પર પૂરેપૂરો પથરાઈ જાય છે . સૂરજની રોશનીમાં આકંઠ , આશીર્ષ દીપી રહેલી મૂર્તિને નિહાળવાનો આનંદ , ચૈત્ર મહિનામાં ખૂબ મેળવ્યો છે . દરેક તીર્થ પાસે પ્રાચીન પ્રતિમા , પ્રાચીન ચરણપાદુકા હોય છે . પ્રાચીન તત્ત્વોની ઊર્જાથી તીરથની ભૂમિમાં ચૈતન્યનો સંચાર થતો રહે છે . એ ભાગવત ચૈતન્ય સાથે જેટલું વધારે જોડાઈએ એટલી યાત્રાની ગુણવત્તા ઊંચી ગણાય . 

મૂળ જિનાલયની પાછળ કેવળજ્ઞાન કલ્યાણક મુદ્રા એટલે કે ગોદોહિકા મુદ્રા ધારી પ્રભુ વીરની વિશાળ પ્રતિમાથી અલંકૃત જિનાલય છે . પ્રભુને ગોદોહિકા મુદ્રામાં જોવાનો અનુભવ અલગ જ છે . કર્મક્ષય કરનારી મુદ્રા એમ સૂચવે છે હજી કેવળજ્ઞાન બાકી છે . મુદ્રા એમ પણ સૂચવે છે કે કેવળજ્ઞાન બહુ દૂર નથી . આઠમું , નવમું , દશમું , બારમું ગુણઠાણું હાંસિલ કર્યું આ જ મુદ્રાએ . સંજ્વલન કષાયનો છેલ્લો ભેટો થયો આ મુદ્રાએ . કેવળજ્ઞાનને અવાજ દઈ આમંત્રણ આપ્યું આ જ મુદ્રાએ .આજે ગભારા સામે ગોદોહિકા આસને બેસીને જાપ કરવાનો લાભ મળે . ગોદોહિકા આસનમાં પગ દુઃખે છે , બેલેન્સ તૂટે છે , એકાગ્રતા બનવી જોઈએ તે ઓછી બને છે . અફસોસ અને પસ્તાવો . એ દિવસ ક્યારે આવશે કે હું પણ ગોદોહિકા આસનમાં જ ઘાતી કર્મોનો નાશ કરીશ એવો મનોરથ બને છે . ઘાતી કર્મોનો નાશ કરવા માટે ગોદોહિકા આસન અનિવાર્ય નથી પરંતુ મહાવીર પ્રભુની પ્રીતિ આમ જ બોલે છે . મનેં આ પ્રીતિ ગમે છે , આ પ્રીતિમાંથી આવનારો એક એક વિચાર ગમે છે . અલબત્ત , કશુંક નવું કરીએ ત્યારે મર્યાદા અને પરંપરાનું માન જાળવવું જ જોઈએ .
મંદિરના રંગમંડપમાં ચિત્રમાળા છે , પ્રભુ વીરને થયેલા ઉપસર્ગોની ઘટનાઓ રજૂ થઈ છે . શૂલપાણિ યક્ષના ઉપસર્ગ પછી પ્રભુ વીરે સ્વયં જોયેલાં દશ સપનાંઓનું પણ એક ચિત્ર છે . પ્રભુ વીરે પોતાના આંતરડાથી માનુષોત્તર પર્વતને વીંટાયેલો જોયો હતો , એ સપનાનું ચિત્ર કેવું હશે ? જિજ્ઞાસા થઈ . પર્વત છે અને એની ઉપરથી નીચે સુધી વીંટળાયેલ જાડો પાટો છે , એ ચિત્રમાં જોયું . ગમ્યું . અમુક વસ્તુ જ ચિત્રમાં બતાવી શકાય , બધું નહીં . કલાકારે વિવેક જાળવ્યો છે .
મંદિરની બહાર પ્રદક્ષિણા પથમાં એક પછી એક દેખાય એ રીતે ૧ર દૃશ્યોની રચના કાચમઢેલા ગોખલામાં કરવામાં આવી છે . દરેક દૃશ્યની નીચે હિંદી ભાષામાં એક દોહો મૂકેલો છે . દોહાની રચના કરનારે અનુપ્રાસનો ખ્યાલ સારો રાખ્યો છે . કેવળજ્ઞાન કલ્યાણકનું દૃશ્ય અને એનો દોહો સૌથી વધુ ગમ્યો .મંદિરનો જાજરમાન રંગમંડપ અને દ્વિતલ પ્રાસાદ જેવું ઊંચું શિખર તીર્થનો દબદબો વધારે છે .

મૂળ જિનાલયને અડીને એક અભિનવ સમવસરણ મંદિર છે . સામાન્યતઃ ત્રણ ગઢ એકની ઉપર એક નાના થતા જાય એવી રચના હોય છે . સમવસરણની આ મુજબની બાંધણીમાં ત્રીજો એટલે કે છેલ્લો ગઢ નાનો થઈ જાય છે . બેસવાની જગ્યા ઓછી રહે છે . આ સમવસરણ મંદિરના ત્રીજો ગઢ મોટો રહે તે માટે ત્રણ ગઢના ત્રણ માળની વાસ્તુ રચના લગભગ એક ભીંતની સરસાઈથી કરવામાં આવી છે . મેરૂપર્વતની રચના હોય તેવો આભાસ થાય . પણ ત્રણ ગઢ સંબંધી આકૃતિઓ જોઈને સમજાય કે આ સમવસરણ છે . આ સમવસરણ મંદિરના ત્રીજા માળની ઊંચાઈએ બનેલા ત્રીજા ગઢમાં , બેસવાની જગ્યા ભરપૂર છે . ચૌમુખ ભગવાન્ છે એને અનુરૂપ ચાર મોટા રંગમંડપ . ઊંચાઈ ઘણી છે માટે નદીનો કિનારો પણ દૂર દૂર સુધી દેખાય છે .  એક ક્ષણ માટે પ્રભુએ દેશના આપી તે વખતે શું માહોલ હશે એનો એક આછોપાતળો અંદાજ આ રંગમંડપમાં બેસીને માંડી શકાય .