પ્રકરણ ૨૨ . મારગ ચલત ચલત

૧ .
વિહાર થયો . નવો મુકામ આવ્યો અને ગોશાળાના છબરડા શરૂ થઈ ગયા . દેવાર્યે કુંડ સંનિવેશમાં , વાસુદેવ મંદિરમાં નિવાસ સ્વીકાર્યો . એક ખૂણે કાઉસગ્ગમાં ઊભા રહ્યા . ગોશાળાને કાંઈક કરતૂત કરવી હતી . તે મંદિરની મુખ્ય મૂર્તિ સાથે તદ્દન બેહૂદી રીતે વળગીને બેઠો રહ્યો . પૂજારીએ ગોશાળાની વિચિત્ર વર્તણૂક જોઈ . એને થયું આને હમણાં જ ધીબેડી નાંખું . પછી એણે વિચાર્યું કે સાવ એકલો છું . આ નાગાબાવા જેવો સાધુ ગડબડ કરે છે એનો પુરાવો શો છે મારી પાસે ?

એણે ગામવાસીઓને બોલાવ્યા . સૌએ ગોશાળાની વાહિયાત વર્તણુક જોઈ . ગોશાળાને ટોળાએ મળીને ખાસ્સોબધો મેથીપાક ચખાડ્યો . એક વૃદ્ધ આદમીએ ગોશાળાને છોડાવ્યો , એમ કહીને કે આ દેવાર્ય સાહેબનો સેવક છે .

અહીંથી વિહાર કરીને દેવાર્ય મર્દન ગામે પધાર્યા . બલદેવ મંદિરમાં રોકાયા . દેવાર્ય કાઉસગ્ગમાં રહ્યા પરંતુ ગોશાળો અવળચંડાઈ ભૂલ્યો નહોતો . તેણે મંદિરની મુખ્ય મૂર્તિ = બળદેવ મૂર્તિને અભદ્ર આલિંગન આપ્યું . પૂજારીએ ગયા વખતની જેમ આ જોયું . ગામજનોને બોલાવી લાવ્યો . ગામવાસીઓએ કચકચાવીને ગોશાળાને પીટ્યો . છેવટે એક વૃધ્ધે દેવાર્યની મર્યાદા જાળવી એને છોડાવ્યો .

૨ .
અહીંથી વિહાર કરી દેવાર્ય બહુશાલ ગામે પધાર્યા અને શાલવનમાં કાઉસગ્ગ ધરી રોકાયા . અહીં કટપૂતના જેવી એક વ્યંતરી હતી : શાલા . તેણે દેવાર્યને જોયા . પૂર્વભવની કોઈ વૈરભાવના એનાં હૈયામાં જાગી . એણે દેવાર્યને દુઃખ દેવાનું શરૂ કર્યું . દેવાર્યની કાયા કષ્ટ અનુભવશે એટલે દેવાર્યને કાઉસગ્ગ અધૂરો છોડવો જ પડશે , દેવાર્યને આ રીતે ખલેલ પહોંચાડવાનો એના વિચાર હતા . દેવાર્યે શરીર પર આવેલ દુઃખને દુઃખ રૂપે જોયું . એમાંથી જ મનમાં જાગી શકતો હતો પીડાનો ભાવ . દેવાર્યે પીડાનો ભાવ મનમાં બનવા જ ન દીધો . દુઃખ શરીરનાં સ્તરે છે , હું આત્માનાં સ્તરે છું . દુઃખ કર્મના ઉદયથી આવે છે અને કર્મ નિર્જરા જ મારું પ્રમુખ લક્ષ્ય છે . દુઃખ અશાતા વેદનીયનો ઉદય છે . પીડા અરતિનો કષાય મોહનીયનો ઉદય છે . મારે કષાય કે નોકષાયને નિષ્ફળ બનાવવાના છે . દેવાર્ય શું વિચારતા હશે તેનું અનુમાન થઈ શકે કેવળ .

શાલા વ્યંતરીના ઉપદ્રવ વિફળ રહ્યા . તેને પોતાની ભૂલ સમજાઈ . તે પ્રભુનાં ચરણે પડી . બોલી : પ્રભુ હું આપને સામાન્ય માનવી માની રહી હતી . મારી આશા હતી કે આપ દુઃખી થશો , દ્વેષ કરશો . આપ દુઃખી ન થયા . આપે દ્વેષ ન બનાવ્યો . આ ગજબની વાત છે . આપ પરમ સાધક છો . મને માફ કરી દો . હું ક્ષમા યાચું છું .

દેવાર્ય પીડાભાવથી મુક્ત હતા તેમ નારાજગીથી પણ વિમુક્ત હતા . દેવાર્ય શાલા માટે નારાજ થયા જ નહોતા . દેવાર્ય યથાવત્ પ્રસન્ન અને મૌન રહ્યા . દેવાર્યની પ્રસન્નતા અને મૌન મગ્નતા સામે શાલા હારી . વૈર ભાવનાનું વિસર્જન કરી એણે વિદાય લીધી .

૩ .
દેવાર્ય લોહાગલ પધાર્યા . આ ઈલાકાનો રાજા જિતશત્રુ હતો . તેને અન્ય એક રાજા સાથે મોટો વિરોધ ઊભો થયો હતો . દેવાર્યને અને ગોશાળાને જોઈને જિતશત્રુના સૈનિકોને લાગ્યું કે આ લોકો દુશ્મન રાજા તરફથી ગુપ્તચર બનીને આપણા ગામમાં ઘુસી આવ્યા છે . બેયને ગુનેગારની જેમ પકડી લેવામાં આવ્યા . દેવાર્યને એમના તથાકથિત ગુનાની સજા શું આપવી તેનો વિચાર હજી રાજા કરવાનો જ હતો કે રાજાના દરબારમાં ઉત્પલ નામનો જોશી આવ્યો , તેણે દેવાર્યને ઓળખી લીધા . એ દેવાર્યના પગમાં પડ્યો . તેણે દેવાર્યની સ્તવના કરી . રાજા જોતો રહી ગયો . સૈનિકો જેને ગુનેગાર તરીકે દરબારમાં લઈ આવ્યા હતા તેને આ નૈમિત્તિક વિદ્ધાન્ આટલું બધું માન સન્માન કેમ આપતો હતો ? એને પ્રશ્ન થયો . જવાબ ઉત્પલ પાસેથી મળ્યો . ઉત્પલેે રાજાને દેવાર્યની સાચી ઓળખ આપી . હવે રાજા સંકોચમાં આવી ગયો . એને સમજાયું કે મારા હાથે બહુ મોટી ભૂલ થઈ ગઈ છે . તે દેવાર્યનાં ચરણોમાં માથું ઝૂકાવી માફી માંગવા લાગ્યો . તપસ્વી સાધકો નારાજ થઈને શાપ આપી દે એનાથી રાજા અને રાજ્ય બરબાદ થઈ જાય તેવા કિસ્સાઓ રાજાએ સાંભળ્યા હતા , જોયા હતા . તેને ડર લાગ્યો કે મારી સાથે આવું થવાનું છે કે શું ?

અલબત્ત , દેવાર્ય નારાજ નહોતા થયા . તેઓ મૌન રહ્યા . રાજાએ દેવાર્યને અને ગોશાળાને માનભેર છોડી દીધા અને આદરપૂર્વક વિદાય આપી . દેવાર્ય હવે પ્રયાગ પધાર્યા . (ક્રમશઃ)

પ્રકરણ ૨૧ . સુખદ શેષકાળ અને સાતમું ચોમાસું

છઠ્ઠા ચોમાસા પૂર્વે ગોશાળો દેવાર્ય પાસે આવી પહોંચ્યો હતો . એણે દેવાર્યના પગમાં પડીને કેટલીયવાર માફી માંગી . દેવાર્યે નારાજગી રાખી નહોતી . દેવાર્યે હરખ જતાવ્યો નહોતો . દેવાર્ય એમનાં ધ્યાનમાં નિમગ્ન હતા . હા , ગોશાળાના આવવાથી એના છબરડાઓ દેવાર્ય માટે ઉપદ્રવ બની જવાના હતા . ચોમાસા બાદ દેવાર્યે વિહાર કરી લીધો . પારણું કોણે કરાવ્યું તે જાહેર થયું નહીં . પારણું થયું નગરની બહાર .

દેવાર્ય વિહાર કરીને મગધ રાજ્યમાં પધાર્યા . તે સમયે સાડાપચીસ રાજ્યો , આર્યદેશ તરીકે પ્રચલિત હતા . એક એક રાજ્ય એટલું મોટું રહેતું કે તમે એને સામ્રાજ્ય કહી શકો . અમુક રાજ્ય નાના રહેતા પણ એની સમૃદ્ધિ ઘણી મોટી ગણાતી . દરેક રાજ્યની એક રાજધાની રહેતી .

દેવાર્ય મગધ દેશ પધાર્યા . મગધની રાજધાની રાજગૃહી . બીજા દેશ પણ હતા . ૨ . અંગ દેશ . રાજધાની ચંપા . ૩ . વંગ દેશ . રાજધાની તામ્રલિપ્તિ . ૪ . કલિંગ દેશ . રાજધાની કાંચનપુર . ૫ . કાશી દેશ . રાજધાની વારાણસી . ૬ . કોશલ દેશ . રાજધાની સાકેત . ૭ . કુરુ દેશ . રાજધાની ગજપુર ( હસ્તિનાપુર ) ૮ . કુશાર્ત દેશ . રાજધાની શૌરિપુર . ૯. પાંચાલ દેશ . રાજધાની કાંપિલ્યપુર . ૧૦ . જાંગલ દેશ . રાજધાની અહિચ્છત્રા . ૧૧ . સૌરાષ્ટ્ર દેશ . રાજધાની દ્વારવતી . ૧૨ . વિદેહ દેશ . રાજધાની મિથિલા . ૧૩ . વત્સ દેશ . રાજધાની કૌશાંબી . ૧૪ . શાંડિલ્ય દેશ . રાજધાની નંદિપુર . ૧૫ . મલય દેશ . રાજધાની ભદ્દીલપુર . ૧૬ . મત્સ્ય દેશ . રાજધાની વૈરાટ . ૧૭ . અત્સ્ય ( અચ્છ ) દેશ . રાજધાની વરુણા નગરી . ૧૮ . દયાર્ણ દેશ . રાજધાની મૃત્તિકાવતી . ૧૯ . યેદી દેશ . રાજધાની શુક્તિમતી . ૨૦ . સિંધુ સૌવીર દેશ . રાજધાની વીતભય નગર . ૨૧ . શૂરસેન દેશ . રાજધાની મથુરા . ૨૨ . ભંગી દેશ . રાજધાની પાવા . ૨૩ . વર્ત દેશ . રાજધાની માસપુરી . ૨૪ . કુણાલ દેશ . રાજધાની શ્રાવસ્તી . ૨૫ . લાઢ દેશ . રાજધાની કોટિવર્ષ . ૨૬ . કૈકય દેશનો અર્ધો ભાગ . રાજધાની શ્વેતવિકા . આ રીતે સાડા પચ્ચીસ રાજ્યો હતા . જેનો સમૂહ આર્યાવર્ત તરીકે ઓળખાતો .

દેવાર્ય મગધ રાજ્યમાં એટલે કે મગધ દેશમાં વિહર્યા . આઠ મહિના અભીષ્ટ રહ્યા . કોઈ કષ્ટ ન આવ્યું . કોઈ ઉપદ્રવ નહીં . દેવાર્ય ઉપસર્ગના અભાવમાં વધારે પ્રસન્ન રહેતા તેવું નહોતું . દેવાર્ય કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં પ્રસન્ન એટલે પ્રસન્ન જ રહેતા . દેવાર્ય દ્રવ્ય , ક્ષેત્ર , કાળ અને ભાવથી પ્રતિબંધમુક્ત હતા . દેવાર્યને સચિત્ત , અચિત્ત કે મિશ્ર દ્રવ્ય પર પ્રતિબંધ એટલે અનુરાગ થતો ન હોતો . દેવાર્યને ગામ , નગર , ખેતર , કોઠાર , મકાન , મંદિર જેવા સ્થાનો પર મમતાભાવ થતો નહોતો . દેવાર્યને ક્ષણ , ઘડી , મુહૂર્ત , પ્રહર , દિન , રાત , સપ્તાહ , માસ , સંવત્સર , યુગ જેવા સમયના કોઈ પણ અંશ પર મમતાભાવ નહોતો . દેવાર્યને ક્રોધ , માન , માયા , લોભ , ભય , હાસ્ય , પ્રેમ , દ્વેષ , કલેશ , અભ્યાખ્યાન , પૈશુન્ય , નિંદા , રતિ – અરતિ , માયા મૃષાવાદ અને મિથ્યાત્વ જેવા અંતરંગ તત્ત્વો પર પણ મમતાભાવ નહોતો .

દેવાર્ય ઈર્યાસમિતિમાં અસાધારણ જાગૃતિ રાખતા . જ્યારે પણ ચાલવાનું થાય , દેવાર્યની નજર જમીન પર જ રહેતી . પગનીચે નાનોમોટો જીવ આવી ન જાય તેની સાવધાની રાખતા દેવાર્ય . રસ્તાની બેય તરફ બેસેલા પશુ – પક્ષી કે મનુષ્યને મારા પસાર થવાને લીધે સંતાપ ન થવો જોઈએ એનો ઉપયોગ રહેતો . દેવાર્યની ભાષા સમિતિ પ્રાંજલ હતી . દેવાર્ય ભાગ્યે જ બોલતા . મોટા ભાગે મૌન રહેતું . દેવાર્ય બોલે તેમાં સૌમ્યતા , સ્પષ્ટતા અને સાત્ત્વિકતાનો સંગમ રહેતો . દેવાર્યનું વચન એળે જતું નહીં . દેવાર્ય એવું કશું બોલતા જ નહીં જે વ્યર્થ હોય , વિરાધના પ્રેરક હોય . દેવાર્યની એષણા સમિતિ અલૌકિક હતી . દેવાર્ય દોષિત આહાર જલ લેતા નહીં . દેવાર્યને આહાર મળે અને જલ ના મળે એવી પરિસ્થિતિ પણ આવતી . આહાર નિર્દોષ હોય , જલ નિર્દોષ ન પણ હોય . આવા સમયે દેવાર્ય પાણી વિના પણ ચલાવી લેતા . દેવાર્ય તીર્થંકર હતા . એમની આચાર – સંહિતા સામાન્ય સાધુસામાચારીથી અલગ રહેતી . કઠણ અને દુર્ગમ . દેવાર્યની નિક્ષેપણા સમિતિ અસામાન્ય હતી . દેવાર્ય ઉપકરણોથી અને વસ્ત્રોથી મુક્ત હતા . લેવાનું કે મૂકવાનું કામ તેને પડે જેની પાસે કાંઈ હોય , દેવાર્ય પાસે પોતાની કાયા સિવાય અન્ય કોઈ સાધન હતું નહીં . દેવાર્ય સ્વકાયા બાબતે સચેત હતા . કાયા જ્યાં હોય અને જ્યાં જાય ત્યાં કાયા થકી વિરાધના ન જ થવી જોઈએ . દેવાર્યને ઘણા ઉપસર્ગ થયા . દેવાર્યે કાયાને વિરાધના સાથે જોડી જ નહીં .

દેવાર્યની પારિષ્ઠાપાનિકા સમિતિ અકલ્પનીય રહેતી . દેવાર્ય આહાર જલ લેતા . દેવાર્યે સ્વમુખે અન્ન ખાધું કે પેય પીધું તે કોઈને દેખાતું નહીં . દેવાર્યની હથેળીમાં અન્ન અથવા જલ હતું તે ખાલી થઈ ગયું છે તે સમજાતું ખરું . પણ દેવાર્ય કોળિયો ચાવે છે કે ઘૂંટડો ગળે છે તે દૃશ્ય જોવા મળતું નહીં . આ દેવાર્યનો અતિશય હતો . આ જ પ્રમાણે દેવાર્યની ઉત્સર્ગ ક્રિયા પણ કોઈને દેખાતી નહીં . દેવાર્ય પોતાના દૈહિક મળ થકી કોઈ પણ પ્રકારની વિરાધના થવા દેતા નહીં .

દેવાર્યની મન ગુપ્તિ અલૌકિક હતી . દેવાર્યનું મન આર્તધ્યાન અને રૌદ્રધ્યાનથી દૂર જ રહેતું . દેવાર્યની વિચારણાઓ અને ભાવનાઓ પર શુભ અને શુદ્ધ તત્ત્વોનું આધિપત્ય બનેલું રહેતું . દેવાર્યની વચન ગુપ્તિ પ્રશસ્ત હતી . અન્યને દુઃખ થાય , અન્યની વાસના જાગૃત થાય , અન્યને વિરાધનાની પ્રેરણા મળે તેવો એક પણ શબ્દ દેવાર્ય બોલતા નહીં . દેવાર્યનું વચનબળ અહિંસામય હતું . દેવાર્યની કાય ગુપ્તિ અનુમોદનીય હતી . નિજકાયાને પ્રમાદ સાથે , આનંદ પ્રમોદ સાથે કે પાપ પ્રવૃત્તિ સાથે દેવાર્ય ક્યારેય જોડતા નહીં .

દેવાર્ય તપ કરતા . દેવાર્ય કાઉસગ્ગ કરતા . દેવાર્ય વિહાર કરતા . દેવાર્યે કાયાને આ પ્રવૃતિઓ સિવાય અન્ય કોઈ પ્રવૃત્તિ આપી જ નહોતી . દેવાર્યને જેમણે જોયા હોય તેમને દેવાર્યમાં ठाणेणं , मोणेणं , झाणेणं દ્વારા થનારો વિરામભાવ દેખાતો . સ્થિરતા , મૌન , ધ્યાન દેવાર્યના ત્રણ પર્યાય બની ચૂક્યા હતા .

મગધ દેશનો વિહાર નિરુપસર્ગ રહ્યો . કોઈ દુઃખ આપે તે પરિસ્થિતિ પીડાકારી છે . દુઃખ આવ્યું હોય ત્યારે કોઈ દુઃખથી બચાવનારું ન મળે તે પરિસ્થિતિ વધારે પીડાકારી છે . દુઃખ આવે તે વખતે આપણે સ્વયં દુઃખને મિટાવી દેવાનો પુરુષાર્થ ન કરી શકીએ તે ઘણું જ પીડાકારી બને છે . દેવાર્યને દુઃખ આવતાં , મહદંશે દુઃખથી કોઈ બચાવતું નહીં અને સ્વયં દેવાર્ય પણ દુઃખને મિટાવી દેવાનો કોઈ જ પુરુષાર્થ કરતા નહીં . કેમકે દેવાર્ય માટે દુઃખ પીડાકારી હતું જ નહીં . દેવાર્ય દુનિયાદારીથી તદ્દન ઊલ્ટી દિશામાં ચાલતા . દુઃખ આવે તો ભલે આવે અને જાય નહીં ભલે ન જાય તો એનાથી દેવાર્યને કશો ફરક પડતો નહીં . દેવાર્ય દુઃખને સુખની જેમ સાચવતા હતા જાણે . બીજી તરફ દેવાર્ય સુખથી દૂર રહેતા , સુખ વિના પણ પ્રસન્ન રહેતા . સુખનું ન હોવું એ દેવાર્ય માટે સાધારણ બાબત હતી . દુઃખનું ન હોવું તે પણ દેવાર્ય માટે સામાન્ય બીના હતી . હમણાં હમણાં કોઈ દુઃખ આવ્યા નથી એમ વિચારી દેવાર્ય રાહત કે આરામ અનુભવતા નહીં . કમાલ હતી . દેવાર્ય સુખમાં અને દુઃખમાં એકસમાન રીતે રાજી રહેતા . એ જ રીતે દેવાર્ય સુખના અભાવમાં અને દુઃખના અભાવમાં એક સમાન રીતે પ્રસન્નતા ધારણ કરી રાખતા . દેવાર્ય સુખ દુઃખની દુનિયાથી પર હતા . દેવાર્ય પરમ આનંદમાં વિલસતાં હતા , સત્ ચિદ્ આનંદમાં .

દેવાર્યે સાતમું ચોમાસું આલભીકા નગરીમાં કર્યું . ચોમાસામાં સળંગ એકસોવીસ ઉપવાસ કર્યા . આ ગજબ હતું . દેવાર્યે ચોમાસાને અનશનની અને અજલની મૌસમ બનાવી દેતા . અડધો અષાઢ , શ્રાવણ , ભાદરવો અને આસો સંપૂર્ણ . અડધો કારતક . આ પાંચ મહિનાને આવરીને દેવાર્ય ચોમાસી તપ કરતા . અષાઢમાં પ્રારંભ થતો . કારતકમાં સમાપન થતું .

દેવાર્યે છેલ્લા ચાર ચોમાસાથી આ જ નિયમ રાખ્યો હતો . ચોમાસું શરૂ થાય એટલે ચોમાસી તપ કરે જ . સાથોસાથ દેવાર્ય વિવિધ આસનમુદ્રા સ્વીકારતા . દેહને કષ્ટ આપવા માટે , દેહ થકી જ કામ કઢાવવાનો આશય હોય કે બીજો કોઈ ભાવ હોય . ચોથા ચોમાસામાં દેવાર્યે અલગ અલગ સમય ખંડ વિતાવ્યા હતા . સાતમા ચોમાસામાં દેવાર્યે ચોમાસી તપની સાથે વિધવિધ નિયમો પણ લીધા હતા .

દેવાર્ય એક દિવસ પાસેથી દસ દિવસનું કામ લેતા . દેવાર્ય એક મહિના પાસેથી દસ મહિનાનું કામ લેતા . દેવાર્ય એક ચોમાસા પાસેથી દસ ચોમાસા જેટલું કામ લેતા . સામાન્ય માણસનો કાઉસગ્ગ બે – ત્રણ ઘડીનો હોય . દેવાર્યનો કાઉસગ્ગ આઠ – આઠ પ્રહરનો રહેતો . સામાન્ય માણસ મહિને ગણત્રીના ઉપવાસ કરે , તો કરે . દેવાર્ય દર મહિને પંદરથી વધુ ઉપવાસ કરી જ લેતા . સામાન્ય માણસ ચોમાસામાં એકાદ મોટો તપ શરૂ કરી , ચોમાસામાં જ પારણું કરી લે . દેવાર્ય ચારેય માસનો મહાઉપવાસ કરતા . સામાન્ય માણસ પ્રતિમા અને અભિગ્રહની થોડીક પ્રગતિ કરી શકે . દેવાર્યનાં ચોમાસી તપ સાથે ક્યારેક પ્રતિમાઓ જોડાતી , ક્યારેક નિયમો જોડાતા . એ પ્રતિમાઓ કેવી , એ નિયમો કેવા તે દેવાર્ય જાણતા અને આચરતા . સામાન્ય માણસને એટલું જ દેખાતું કે દેવાર્ય લાંબા સમયથી કાઉસગ્ગમાં છે . ( ક્રમશઃ )

૧ . બિભેલક યક્ષ

વિહાર કરી ગ્રામક , ગામે પહોંચ્યા . સીમા પર હતું . બિભેલક ઉદ્યાન , ત્યાં હતું બિભેલક યક્ષનું મંદિર . દેવાર્ય ત્યાં ધ્યાનસ્થ બન્યા . મંદિરમાં ગભારામાં જે યક્ષ હતો તેને દેવાર્યનું આગમન ગમ્યું . તેણે રાજી થઈ દેવાર્ય સમક્ષ વિવિધરંગી ફૂલો વરસાવ્યા , સુગંધી દ્રવ્યોનાં વિલેપન ધર્યાં . આ રીતે તેણે દેવાર્યની પૂજા કરી . અત્યાર સુધી દેવાર્ય જ્યાં જતા ત્યાં ઉપસર્ગ થતા . આ પહેલો વખત હશે કે દેવાર્યની સ્થિરતા થઈ ત્યાં દેવાર્યનું ઉષ્માભેર સ્વાગત થયું , વર્ધાપન થયું . ઘણા સમય પહેલાં પ્રદેશી રાજાએ સ્વાગત સન્માન કરેલું ખરું પણ તેની પર એટલા બધા પ્રસંગો બની ગયા હતા કે જાણે એ દૂરની ઘટના થઈ ગઈ હતી . તાજેતરમાં આવીને ગયેલા દેવરાજની મનઃકામના બિભેલક યક્ષે પૂરી કરી હતી જાણે . દેવાર્યનું સ્વાગત થવું જોઈએ , થયું . દેવાર્યનું સન્માન થવું જોઈએ , થયું . દેવાર્યને ઉપસર્ગ ન થવો જોઈએ , ન જ થયો .

૨ . કટપૂતના વ્યંતરી
શાલીશીર્ષ ગામે પધાર્યા . સીમ પર ઉદ્યાનમાં કાયોત્સર્ગ ધાર્યો . મહા મહિનાની ઠંડી હતી . સવાર સાંજનો તડકો કૂણો . બાકીના દિવસનો તડકો મનગમતો . રાત ભારે પડે . ઘરમાં ખાટલા પર સૂનારાઓ જાડી ગાદી બિછાવતા અને તગડા ધાબળાઓ ઓઢતા તેમ છતાં ઠંડી લાગતી . દેવાર્ય સાવ ખુલ્લી કાયા સાથે ઉદ્યાનમાં ઊભા રહ્યા . સૂરજ ડૂબ્યો ત્યારથી જ કડાકાની ઠંડી શરૂ થઈ ગઈ . લોકો ઘરમાં બેઠા ધ્રુજતા હતા અને દેવાર્ય ખુલ્લા આસમાન તળે , વૃક્ષની છાયામાં છાતી પહોળી કરીને ઊભા હતા . આસપાસની ખુલ્લી જગ્યા ઠંડીને પૂરતો અવકાશ આપતી હતી . હવા ચાલતી તેના ચાબખા ગાલે અને આખા શરીરે વાગતા . જોકે , દેવાર્ય ઊનાળામાં જે રીતે કાઉસગ્ગમાં રહેતા તેવી સહજ મુદ્રામાં જ ધ્યાનસ્થ રહ્યા .

ઠંડીની મૌસમમાં જે ગરીબ પાસે પૈસા કે કપડાં હોય નહીં તે છાતી પર બે હાથે અદબ વાળી પોતાની જ હૂંફ પોતાને આપે છે . ક્યારેક જમણા હાથનો પંજો ડાબા ખભે રાખી , ડાબા હાથનો પંજો જમણા ખભે મૂકી , છાતી પર હાથની આંટી વાળીને તે પોતાની હૂંફ બનાવે છે . દેવાર્ય અદબ વાળીને કે ભુજા વીંટાળીને ઠંડીથી બચવાની પ્રવૃત્તિ કરતા નહીં . દેવાર્ય બે હાથ લાંબા પસારીને અડીખમ ઊભા રહેતા . ( સંદર્ભ : આચારાંગ સૂત્ર )

ઠંડી બરફ જેવી કાતિલ હતી . દેવાર્ય અગ્નિતપ્ત લોહદંડની જેમ અકંપ હતા . રાતનો પ્રથમ પહોર હજી પૂરો જામ્યો નહોતો ત્યાં દેવાર્ય પર ઠંડા પાણીનો છંટકાવ થયો . પાણીનું એક ટીપું પણ શરીરને અડે એ સહન થાય નહીં એવી ઉગ્ર ઠંડી હતી . દેવાર્યનાં આખા શરીરે પાણી છંટાયું હતું . હજી એ પાણી શરીર પરથી સરકી જાય એટલામાં પાણીની બીજી છોળ દેવાર્ય પર પડી . પાણી બરફ કરતાંય વધારે ઠંડુ હતું . હવે દેવાર્યની સુવર્ણકાયા પરથી પાણી ટપકવા લાગ્યું . ત્રીજી વાર પાણી ઢોળાયું દેવાર્ય પર . શિયાળાને લીધે શરીર ઠરતું હોય છે . શરીર કોરું હોય તે વખતે પણ કડકડતી ઠંડી તલવારની જેમ ચૂભતી હોય છે . શરીર ભીનું થાય તે પછી એ જ ઠંડી દસગુણી વાગે છે . દેવાર્યની કાયાને કોઈ ભીંજવી રહ્યું હતું , જાણી જોઈને . એ પરાક્રમીને બરોબર યાદ હતું કે દેવાર્યને ભીંજવશું એનાથી દેવાર્યની ઘણી વધારે ઠંડી લાગવા માંડશે . એની એ ગણત્રી સાચી પડી રહી હતી . દેવાર્યની કાયા પર પાણી છંટાતું રહ્યું . ભીનાશનાં આવરણ પર ઠંડીનો લેપ ચડતો ગયો . દેવાર્યની કાયામાં વહેતું લોહી થીજીને ઘટૃહિમ બની જાય , એ લોહી વહેતું અટકી જાય એવો આ દાવ હતો . દેવાર્ય પર આખી રાત પાણી ઢોળાતું રહ્યું . શિયાળુ હવાનો વીંઝણો દેવાર્યની કાયા પર ચાબૂકની જેમ અફળાતો રહ્યો .

શાલીશીર્ષ ગામના એકેય છાપરા ઉપર વરસાદ પડી રહ્યો નહોતો . ઉદ્યાનના કોઈ જ વૃક્ષ પર બારિશ નહોતી . પાણી એકલા દેવાર્ય પર ઝીંકાઈ રહ્યું હતું . પાણીમાં પલાળેલાં કપડાને નીચોવ્યા વિના ઝાપટવાથી જે રીતે પાણી ઉડે તે રીતે પાણી , દેવાર્ય પર પડી રહ્યું હતું . સાવ ઠરી જાય દેવાર્ય , એવું જલઆક્રમણ ચાલુ હતું . આજે દેવાર્યની સહનશીલતાની કસોટી થઈ રહી હતી . સામાન્ય માણસ ઠૂંઠવાઈને બેહોશ થઈ જાય અને મરી જાય એવી ઠંડીમાં દેવાર્ય પહાડની જેમ અડોલ ઊભા હતા .

ચાર કઠિનાઈ . એક , મહામાસની કડકડતી ઠંડી . બે , ઉદ્યાનનો ખુલ્લો વિસ્તાર . ત્રણ , રાતભર પાણીનો છંટકાવ . ચાર , સતત વહેતી રહી આંધી જેવી હવા . શરીર ઠરીને ઠીકરું થઈ જાય અને શરીરમાંથી આત્મા બહાર નીકળી જાય તેવી પ્રાણઘાતક પરિસ્થિતિમાં દેવાર્યનું મન પ્રસન્ન જ રહ્યું . શરીરને પીડા થઈ રહી છે તે સમજાતું , સંવેદાતું હતું પણ એ પીડા મન પર હાવી થઈ શકી નહોતી . દુઃખનો અહેસાસ શરીરની ભૂમિકાએ તીવ્ર , તીવ્રતર થતો ગયો તેમ મન વધુ ને વધુ અંતર્નિર્મગ્ન બનતું ગયું . આજ સુધી ઘણાં કષ્ટ આવ્યાં . પણ આવું કષ્ટ પ્રથમ વાર આવ્યું હતું . કષ્ટ થકી કર્મનિર્જરા પ્રચંડ થઈ કેમકે પ્રચંડ પીડામાં શુદ્ધ અધ્યવસાયો પણ ઉત્કૃષ્ટ બનતા ગયા . પરિણામે દેવાર્યને લોકાવધિ કક્ષાનું અવધિજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું . હવે દેવાર્ય , અવધિજ્ઞાન થકી ચૌદ રાજલોકના કોઈ પણ દેશ પ્રદેશને જોઈ શકતા હતા . દેવાર્યનું ધ્યાન આ જ્ઞાન તરફ નહોતું . એમનું ધ્યાન શુભ અને શુદ્ધ અધ્યવસાયો પર પૂર્ણતઃ સ્થિર હતું .

આવો ઉપસર્ગ કોઈ દેવ કે માણસ કરતો હશે તે સમજાતું હતું . એની પ્રત્યે દેવાર્યને દ્વેષ કે દુર્ભાવ થયો નહીં . દેવાર્ય શાંત રહ્યા , પ્રશાંત રહ્યા , ઉપશાંત રહ્યા . જાણે શરીર પર કોઈએ પાણી નાખ્યું જ નથી . આ દ્વેષાતીત , દુ:ખાતીત સંવેદના સામે કોઈક હાર્યું અને પ્રગટ થયું . દેવાર્યની સામે કોઈક રોતું હોય એવો અવાજ થયો . એ મહિલાનો અવાજ હતો . દેવાર્ય એને ઓળખતા હતા .

એ કટપૂતના હતી . વ્યંતર કક્ષાની દેવી . આખી રાત એણે જ દેવાર્ય પર પાણી વરસાવ્યું હતું . દેવાર્ય ડગી જશે એવું એણે માન્યું હતું . દેવાર્ય શુભધ્યાનમાં અડગ રહ્યા . એ હારી ગઈ . એ બોલી :

‘ પ્રભુ મને માફ કરો . મેં આપને ઘણો જ ત્રાસ આપ્યો . હું આપના માટે મનમાં વૈર રાખીને વિચારી રહી હતી . અહીં ઉદ્યાનમાં આપને જોયા . મને મારો પૂર્વભવ યાદ આવી ગયો . એ ભવ જેમાં આપ ત્રિપુષ્ટ વાસુદેવ હતા અને હું આપની એક રાણી હતી . મારું નામ સત્યવતી હતું . હું પૂર્ણ સમર્પિત હતી છતાંય સદંતર આપે મનેં કાયમ ઉપેક્ષિતા જ રાખી હતી . મનેં એ બાબતનો ઘણો રોષ હતો . એ રોષ લઈને જ હું મરી . કેટલાય જન્મો સુધી ભટકી . એક ભવમાં મેં તપ કર્યું અને આ જનમમાં હું વ્યંતરી થઈ . અહીં રહું છું . આપને જોયા ને જૂની વાતો યાદ આવી અને ગુસ્સો ચડી ગયો . મેં જટાધારી ઋષિણીનુ રૂપ લીધું . મારા લાંબા વાળથી આપની પર ઠંડું પાણી છાંટતી રહી હું . આ વલ્કલ વેષથી પણ મેં આપની પર પાણી ઝાપટ્યું . પણ મેં જોયું કે આપ પહેલાં જેવા રહ્યા નથી . આપ ખુદ દુઃખી થયા નહીં . આપે મને દુઃખ આપ્યું નહીં . આપે મને દુઃખ આપવાનો વિચાર પણ ના કર્યો . આપે મારી પર દ્વેષ કર્યો નહીં . આપ આટલા સ્થિર અને સહનશીલ હશો એની મને કલ્પના જ નહીં . આપ મહાન્ સાધક છો . આપની સાધનાને હું વંદન કરું છું . મને માફ કરી દેજો . ʼ

એ પગે પડીને રોઈ હશે , આંસુ વિનાનું દેવતાઈ રૂદન ગજબનાક પીડામય હોય છે . દેવાર્યે મૌન રહી તેને સાંત્વના આપી અને ક્ષમા પણ આપી .

દેવાર્ય આગળ વિહાર કરીને ભદ્રિકાપુરી પધાર્યા . ચોમાસું પણ અહીં જ થયું . ચોમાસામાં સળંગ એકસોવીસ ઉપવાસ કર્યા . આ છઠ્ઠું ચોમાસું હતું . (ક્રમશઃ)