૧ . સંગમકુમારની ખીર 

શ્રી શાલિભદ્રજીની કથા રાજગૃહી નગરીથી શરૂ થાય છે . નગરીની બહાર શાલિગ્રામ નામનું એક નાનું ગામ છે . ત્યાં એક પશુપાલક રહે છે . સુખી જીવન છે .  પશુપાલકને પત્ની છે , દીકરો છે . એકદા યુવાન વયે જ પશુપાલકનું મરણ થઈ ગયું . ઘરમાં પૈસાની આવક બંધ થઈ ગઈ .  માદીકરો ગરીબ થઈ જાય છે . માતાનું નામ ધન્યા . દીકરાનું નામ સંગમ : ઉંમર આઠ વરસ . તેઓ રાજગૃહી આવી રહે છે . માતા લોકોનાં ઘરમાં ઝાડુ પોતા લગાવે છે . દીકરો લોકોનાં ગાયભેંસ જંગલમાં ચારવા લઈ જાય છે . એકવાર  સંગમકુમાર ઘેર ઘેર રંધાયેલી ખીર જુએ છે . એને ખીર આરોગવાનું મન થાય છે . એ ઘેર આવીને માતા પાસે ખીર માંગે છે . માતાને પારાવાર લાચારીનો અહેસાસ થાય છે કેમ કે ઝૂંપડીમાં દૂધ ચોખા સાકર ઘી વગેરે સીધુંસામાન નથી . બાળક ખીર માટે જીદ્દ કરીને રડે છે . મા , બાળકની ઈચ્છા પૂરી નહીં થાય એની પીડાથી રડે છે . રડવાનો અવાજ બાજુનાં ઘરોમાં જાય છે . પાડોશણો ઝૂંપડીમાં આવીને માતાને સાંત્વના આપે છે .  પાડોશણો ખીર માટેનો સામાન આપે છે , ઘી દૂધ સાકર ચોખા વગેરે . મા ખીર બનાવે છે , બાળકને થાળીમાં ખીર પીરસે છે . હવે મા ઘરોમાં કામ કરવા જાય છે . બાળક ખીરની થાળી પાસે બેસે છે . મનમાં એ રાજી છે કે એની ઈચ્છા આજે પૂરી થઈ છે . 

૨. સંગમકુમારે મહાત્માને ખીર વહોરાવી 

સંગમકુમારે મઘમઘતી ખીર આરોગતાં પહેલાં ઝૂંપડીની બહાર જોયું . એક તપસ્વી મહાત્મા આવતાં દેખાયા . એણે મહાત્માને પોતાની થાળીમાંની ખીર વહોરાવી દીધી . જે મહાત્મા પધારેલા એમને માસક્ષમણ હતું . સંગમકુમારે પ્રચંડ પુણ્ય બાંધી લીધું . મહાત્મા ગયા તે પછી સંગમ ખીરની થાળી ચાટવા લાગ્યો . મા આવી . સંગમકુમારે ખીરનાં દાનની વાત માતાને ન જણાવી . સંગમકુમારની ખાલી થાળીમાં માતાએ બાકીની ખીર પીરસી દીધી .   સંગમકુમારે એ ખીર હરખભેર આરોગી . જોકે , એ ખીર સંગમકુમારને હજમ ના થઈ . એ જ દિવસે રાત્રિના સમયે એનું આયુષ્ય પૂરું થઈ ગયું . અંતિમ સમયે એનાં મનમાં દાનધર્મની અનુમોદનાનો આનંદ રમતો હતો . એ શુભધ્યાનના પ્રભાવે એ બીજા ભવમાં રાજગૃહીનગરે ગૌભદ્ર શેઠનાં ઘરે સાત માળની હવેલીમાં , ભદ્રા શેઠાણીની કૂખે પુત્ર તરીકે અવતરિત થયો . ગર્ભવતી માતાએ સ્વપ્નમાં શાલિનું ખેતર જોયું . ( શાલિ એટલે ડાંગર , ચોખા ) .  ગૌભદ્ર શેઠે ભવિષ્ય વાણી ભાખી કે સંતાન થશે અને એ તેજસ્વી થશે . શુભ દિને બાળકનો જન્મ થયો . સ્વપ્ન સંકેત અનુસાર બાળકનું નામ રાખવામાં આવ્યું : શાલિભદ્ર . 
ઉત્તમ સુપાત્રને ઉત્તમ ભાવપૂર્વક ઉત્તમ દ્રવ્યનું દાન કર્યું એના પ્રભાવે દત્તકુમારને ચાર ઉત્તમ તત્ત્વ મળ્યાં . એક , મનુષ્યગતિમાં જન્મ મળ્યો . બે , જૈન ધર્મ મળ્યો . ત્રણ , ઉત્તમ પુણ્યાઈ અને ઉત્તમ પ્રજ્ઞા મળી . ચાર , દીક્ષા લેવાની સાચી પાત્રતા મળી . 
શાલિભદ્ર નાનપણમાં પ્રજ્ઞાવાન્ છે . વિદ્યા અભ્યાસ ઉત્તમ રીતે સંપન્ન કરે છે . ગૌભદ્ર શેઠ અને ભદ્રા શેઠાણીને એક દીકરી પણ છે . એ ઉંમરમાં શાલિભદ્રથી  નાની છે . શાલિભદ્ર યુવાન થાય છે . રૂપ , બુદ્ધિમત્તા , વિનય વિવેક આદિ ગુણો એનામાં ઝળહળે છે . રાજગૃહી નગરીના બત્રીસ શેઠિયાઓએ પોતપોતાની યુવાન દીકરીઓ શાલિભદ્ર સાથે વિવાહિત થાય એવો પ્રસ્તાવ ગૌભદ્ર શેઠ સમક્ષ મૂક્યો . દરેક કન્યા પદ્મિની હતી . ગૌભદ્ર શેઠે એ પ્રસ્તાવ સ્વીકાર્યો અને બત્રીસ પદ્મિની કન્યાઓ સાથે શાલિભદ્રના વિવાહ સંપન્ન થયાં . 
પિતા ગૌભદ્ર શેઠ વ્યવસાય આદિ સર્વ કાર્ય સંભાળે છે , માતા ભદ્રા શેઠાણી – ઘર , પરિવાર આદિની જવાબદારીનું નિર્વહન કરે છે . શાલિભદ્રજી બત્રીસ પત્નીઓ સાથે આનંદપ્રમોદમાં નિમગ્ન રહે છે . 

૩ . ગૌભદ્ર શેઠની દીકરીના વિવાહ ધન્નાજી સાથે 

ગૌભદ્ર શેઠની સાથે ગામોગામના વેપારીઓનો  લેણદેણનો વહેવાર છે . એકવાર  ચંપાપુરીનો કોઈ નકલી વેપારી આવ્યો . એ કાણો હતો , એને એક જ આંખે દેખાતું . એ શેેઠને કહે છે કે મારી એક આંખ તમારી પાસે ગિરવે પડી છે  , એ મને પાછી આપો . ગૌભદ્ર શેઠ કહે છે કે તું ખોટું બોલે છે . પેલો વેપારી કહે છે કે તમે મને ચંપાપુરીમાં એક લાખ સોનામહોર આપી હતી . એના બદલામાં મેં મારી આંખ તમને આપી હતી . હવે તમારી આ સોનામહોર તમે પાછી લો અને મારી આંખ મને પાછી આપો . વેપારીએ એવો ગૂંચવાડો ઊભો કર્યો કે ગૌભદ્ર શેઠ પાસે જવાબ ન રહ્યો . શેઠે રાજગૃહી નગરીના રાજા શ્રેણિકને વાત જણાવી . રાજા વિચારે છે કે અભયકુમાર હાજર હોત તો એ જરૂર કોઈ રસ્તો સુઝાડત . પરંતુ અભયકુમાર રાજગૃહીમાં હાજર નથી . હવે અભયકુમાર જેવું બુદ્ધિબળ ધરાવનાર વ્યક્તિને શોધવી પડશે .  રાજાએ ઉદ્ ઘોષણા કરાવી કે ગૌભદ્ર શેઠની સમસ્યાનું સમાધાન જે શોધી આપશે એના વિવાહ ગૌભદ્ર શેઠની પુત્રી સુભદ્રાકુમારી સાથે થશે . 
રાજગૃહીમાં ધન્નાજી શેઠ સ્વ નિર્મિત સાત માળની હવેલીમાં રહેતા હતા . તેમની જન્મભૂમિ હતી પ્રતિષ્ઠાનપુર ( એટલે કે આજનું પૈઠણ . ) એમનો રાજા સાથે પારિવારિક સંબંધ હતો . એમણે રાજાની અનુમતિથી પેલા વેપારી સાથે ચર્ચા કરી . વેપારી પાક્કો હતો . એણે તુરંત મચક ના આપી . એને ધન્નાજી શેઠે કહ્યું કે અમે ઘણા લોકોને પૈસા આપીએ છીએ  . આથી અમારી પાસે ઘણી આંખો જમા છે . તમે તમારી બીજી આંખ થોડાક સમય માટે અમને આપો . પહેલાં તમે જે આંખ આપી હતી એની સાથે આ આંખ મેળવીને અમે તમને , બંને આંખો એકસાથે પાછી આપી દઈશું . પેલો વેપારી ગભરાયો . એણે પોતાની જૂઠમાયા કબૂલી લીધી . એ નકલી વેપારી સોનામહોર ચૂકવીને  ભાગી ગયો . રાજગૃહીની ઈજ્જત બચી એનાથી રાજા રાજી થયા . પોતાનું આત્મસન્માન સુરક્ષિત રહ્યું એનાથી ગૌભદ્ર શેઠ પ્રસન્ન થયા . ગૌભદ્ર શેઠની પુત્રી સુભદ્રાકુમારી સાથે ધન્નાજીના લગ્ન થયાં . આ રીતે ધન્નાજી અને શાલિભદ્રજી વચ્ચે સાળાબનેવીનો સંબંધ બન્યો .  

૪ . પિતા ગૌભદ્ર બન્યા ગૌભદ્ર દેવ 

રાજગૃહી નગરીમાં શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાન પધાર્યા . રાજા અને પ્રજા એક સાથે પ્રભુની દેશના સાંભળવા સમવસરણમાં બેસે છે . ગૌભદ્ર શેઠ પણ દેશના સાંભળે છે અને વૈરાગ્ય ભાવ ધારણ કરે છે . ભદ્રા શેઠાણીને વિશ્વાસમાં લઈને ગૌભદ્ર શેઠ દીક્ષા ગ્રહણ કરે છે . પ્રભુનાં સાંનિધ્યમાં ઉત્તમ સાધના કરીને ગૌભદ્ર શેઠ પ્રથમ દેવલોકમાં દેવ તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે . દેવ લોકમાંથી ગૌભદ્ર દેવ શાલિભદ્રને જુએ છે અને વિચારે છે કે મારા પુત્ર માટે મારે વિશેષ કંઈક કરવું છે . ગૌભદ્ર દેવ પુત્ર અને ૩૨ પુત્રવધુઓ માટે રોજ ૩૩ પેટી વસ્ત્રની ૩૩ પેટી આભૂષણની અને ૩૩ પેટી દિવ્ય ભોજનસામગ્રીની મોકલે છે . શાલિભદ્ર પોતાની બત્રીસ પત્નીઓ સાથે મનુષ્ય લોકમાં રહીને દેવલોકના આનંદનો આસ્વાદ લે છે . 
પૂર્વ ભવમાં સંગમકુમાર તરીકે જ્યારે એમણે તપસ્વી મહાત્માને ખીર વ્હોરાવી હતી ત્યારે આવા કોઈ સુખની કામના એમનાં મનમાં હતી જ નહીં . પણ ખીરનું દાન આપતી વખતે એમનાં મનમાં જે ઉત્સાહ હતો અને ખીરનું દાન આપ્યા બાદ એમનાં હૃદયમાં જે આત્મસંતોષ હતો એના થકી જે પુણ્ય બંધાયું હતું તે પુણ્ય આ રીતે ઉદયમાં આવ્યું હતું . રોજ નવા વસ્ત્રો અને નવા દાગીના દેવલોકથી આવે . ગઈકાલના વસ્ત્રો અને દાગીના આજે કાઢી નાંખવાના . આજના  વસ્ત્રો અને દાગીના આવતીકાલે કાઢી નાંખવાના . એકવાર જે વસ્ત્રો અને દાગીના ઉતરી ગયા તે ફરીથી પહેરવાના ના હોય એટલે એ નિર્માલ્ય તરીકે ખાળકૂવામાં ફેંકી દેવાના . આવું અલૌકિક સુખ એ જમાનામાં કોઈ રાજા મહારાજાના નસીબમાં પણ નહોતું . 

૫ . રત્નકંબલની ખરીદી 

રત્નકંબલ એટલે એવી શાલ જે શિયાળામાં ગરમી આપે અને ઉનાળામાં ઠંડક આપે . ઉનાળાના દિવસોમાં પીગળીને પ્રવાહી બની ગયેલા ઘીનાં વાસણ પર રત્નકંબલ ઢાંકીએ તો એ ઘી ફરીથી એકદમ થીજી જાય . શિયાળાના દિવસોમાં થીજીને કઠણ બની ગયેલા ઘીનાં વાસણ પર રત્નકંબલ ઢાંકીએ તો એ ઘી પીગળીને પાણી જેવું થઈ જાય . એક રત્નકંબલની કિંમત મોંઘા દાગીનાઓ જેટલી થતી . એકવાર નેપાળ દેશથી કંબલના વેપારીઓ રાજગૃહી આવ્યા . એમની પાસે સોળ રત્નકંબલ હતી . એમણે રાજાને રત્નકંબલ બતાવી . રાજાએ ભાવ પૂછ્યો . વેપારીઓએ એક રત્નકંબલનો ભાવ કહ્યો : સવા લાખ સુવર્ણમુદ્રા . રાજાને આ ભાવ વધારે લાગ્યો . રાજાએ એક પણ રત્નકંબલ ના ખરીદી . હતાશ વેપારી પાછા જતા હતા . ભદ્રા શેઠાણીએ વેપારીઓની વાત જાણી . એમને બોલાવીને ભદ્રા શેઠાણીએ પોતાની બત્રીસ વહુઓ માટે બત્રીસ રત્નકંબલ માંગી . વેપારીઓ પાસે સોળ જ રત્નકંબલ હતી તો ભદ્રા શેઠાણીએ સોળમાંથી અખંડ આકારવાળી બત્રીસ રત્નકંબલ દેખાય એ રીતે બત્રીસ ટુકડા કરાવીને એ રત્નકંબલ ખરીદી લીધી . પૈસા ચૂકવ્યા વીશ લાખ સુવર્ણમુદ્રા . વેપારીઓ રાજી થયા . ભદ્રા શેઠાણીએ એ બત્રીસ રત્નકંબલ બત્રીસ વહુઓને આપી દીધી . બત્રીસ વહુઓને દેવતાઈ વસ્ત્રોની આદત હતી . આ રત્નકંબલથી પગ લૂંછીને એમણે એ બત્રીસ રત્નકંબલ ઘરની ખાળમાં ફેંકી દીધી .બીજા દિવસે શ્રેણિક રાજાના મહારાણી ચેલણાએ એક રત્નકંબલ ખરીદવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી .  રાજાએ વેપારીઓને બોલાવીને રત્નકંબલ માંગી . વેપારીઓએ કહ્યું કે બધી કંબલ ભદ્રામાતાએ ખરીદી લીધી છે . અમારી પાસે એક પણ નથી બચી . રાજાએ એક રાજસેવકને ભદ્રા શેઠાણી પાસે સવા લાખ સુવર્ણમુદ્રામાં એક રત્નકંબલ લેવા મોકલ્યો . રાજસેવકને ભદ્રા શેઠાણીએ કહ્યું કે શાલિભદ્રની વહુઓએ રત્નકંબલ એકવાર વાપરીને ખાળમાં ફેંકી દીધી છે . રાજસેવકે પાછા આવીને રાજાને વાત જણાવી . રાજાને વિસ્મય થયું .  રાજાએ મંત્રીશ્વર અભયકુમારને ભદ્રા શેઠાણી પાસે મોકલ્યા.  અભયકુમારે ભદ્રા શેઠાણીને કહ્યું કે મહારાજા શ્રેણિક શાલિભદ્રને મળવા માટે રાજમહેલમાં બોલાવે છે . 
હવે ભદ્રા શેઠાણી રાજા શ્રેણિકને મળવા આવે છે અને જણાવે છે કે શાલિભદ્ર કદી હવેલીની બહાર નીકળ્યો નથી . એની દેવતાઈ સુખની દુનિયામાંથી એ બહાર આવે એવી અમારી ઈચ્છા પણ નથી . આપ જ અમારી હવેલીએ પધારો . 
રાજા આમંત્રણ સ્વીકારે છે . 

 ૬ . સ્વામીનાં કારણે શાલિભદ્રજીને વૈરાગ્ય થયો 

+ શ્રેણિક રાજા શાલિભદ્રને મળવા માટે ભદ્રા શેઠાણીની હવેલીએ આવ્યા . શ્રેણિક રાજાનાં આગમનની ખુશાલીમાં ગૌભદ્રદેવે નગરીના મુખ્ય માર્ગને દૈવી શણગારથી સજાવ્યો હતો . હવેલીનું વાતાવરણ અદ્દલ દેવલોક જેવું હતું . રાજા ચોથા માળ સુધી પહોંચ્યા .  રાજાને બેસાડી ભદ્રા શેઠાણી શાલિભદ્રને બોલાવવા સાતમા માળે ગયા .  શેઠાણીએ શાલિભદ્રને કહ્યું કે શ્રેણિકજી આવ્યા છે , તારે મળવાનું છે . શાલિભદ્રે જવાબ આપ્યો કે એ જે પણ સામાન આવ્યો હોય તે ખરીદી લો . મને શું કામ બોલાવો છો ? 
માતાએ કહ્યું કે આ કોઈ કરિયાણું નથી . આ આપણા સ્વામી છે . આપણા સ્વામીના  સેવક તરીકે આપણે એમને મળવું પડે . 
મારાં માથે સ્વામી છે આ સાંભળીને શાલિભદ્રને આશ્ચર્ય થયું .  શાલિભદ્ર માતાની સાથે  શ્રેણિકને મળવા આવ્યા . શ્રેણિક શાલિભદ્રને જોઈને અભિભૂત થઈ ગયા . એમણે શાલિભદ્રને વાત્સલ્યથી ખોળે બેસાડ્યો .  શાલિભદ્રથી  રાજા શ્રેણિકનો સ્પર્શ સહન ના થયો . એ આકુલવ્યાકુલ થઈ ગયા . રાજા સાથે થોડો વાર્તાલાપ કરી શાલિભદ્રજી સાતમા માળે જતા રહ્યા . 
ભદ્રા શેઠાણીએ શ્રેણિક રાજાને આતિથ્ય સ્વીકારની વિનંતી કરી . રાજાને તૈલમર્દન કરવામાં આવ્યું . રાજા સ્નાન કરવા સ્નાનકક્ષમાં ગયા . એમની સુવર્ણમુદ્રિકા આંગળીમાંથી નીકળીને પાણીમાં વહી ગઈ . રાજાએ સ્નાનકક્ષમાંથી બહાર આવ્યા .  ભદ્રા શેઠાણીએ રાજાની ખાલી આંગળી જોઈ . ભદ્રા શેઠાણીએ  સ્નાનકક્ષની ખાળમાંથી રોજેરોજના દાગીના એક થાળમાં ભરીને મંગાવ્યા . રાજાએ થાળમાં  જોયું . શાલિભદ્રના દિવ્ય દાગીનાની વચ્ચે રાજાની મુદ્રિકા કોલસાના ટુકડા જેવી લાગતી હતી . રાજાએ એ લીધી . રાજા ભોજન લેવા બેઠા . વાસણો પાથર્યા સેવકોએ અને એમાં ભોજન પીરસાયું દિવ્ય તત્ત્વો દ્વારા . આ જોઈ રાજા પ્રસન્ન થયા . રાજા પાછા પધાર્યા .જોકે શાલિભદ્રનાં મનમાં વૈરાગ્યના વિચારો શરૂ થઈ ચૂક્યા હતા . 

૭ . શાલિભદ્રજીની દીક્ષાની ભૂમિકા 

+ બત્રીસ પત્નીઓને સમજાયું કે શાલિભદ્રજીનું મન આનંદ પ્રમોદથી ઊઠી ગયું છે . એમણે ભદ્રા શેઠાણીને જણાવ્યું . ભદ્રા શેઠાણીએ શાલિભદ્રજીને પૂછ્યું કે તારું મન કેમ નારાજ જણાય છે ? શાલિભદ્રજીએ જણાવ્યું કે હું દેવતાઈ સુખો ભોગવું છું તો મારા માથે કોઈ નાથ છે એ હું કલ્પના પણ કરી ના શકું . જ્યારે મને ખબર પડી કે શ્રેણિક રાજા મારા માથે મારા સ્વામી તરીકે બેઠા છે તો મારો સુખસંસારનો રસ ખતમ થઈ ગયો છે . + એક દિવસ રાજગૃહી નગરીમાં શ્રી ધર્મઘોષ મુનિરાજ પધાર્યા . શાલિભદ્રજી સપરિવાર દેશના સાંભળવા ગયા . એમનાં મનમાં દીક્ષા લેવાનો સંકલ્પ પાક્કો થયો . ઘેર આવી એમણે માતાને પોતાની ભાવના જણાવી . માતાએ એમને પહેલાં તો દીક્ષા લેવાની ના જ પાડી .  શાલિભદ્રજીનો આગ્રહ ઘણો હતો તો માતાએ મમતાવશ એમ કહ્યું કે : તમે ધીમે ધીમે સુખનો ત્યાગ કરો. તમે કોમળ છો . એક સાથે ત્યાગ કરવાનું તમારા માટે કઠિન છે . સુખનો ત્યાગ પણ વિશેષ પુરુષાર્થ માંગી લે છે . જે સુખ છોડી ના શકે તે દુઃખ સહન કરી ન શકે તો અને જે દુઃખ સહન કરી ન શકે તે સાધુ બની ના શકે . માટે તમે સુખના ત્યાગનો અભ્યાસ કરો . + શાલિભદ્રજીએ માતાનું મન રાખવા ધીમે ધીમે સુખત્યાગ શરૂ કર્યો . એ રોજ એક પત્નીનો ત્યાગ કરે છે . સુભદ્રાજી દ્વારા આ સમાચાર ધન્નાજીને મળ્યા . એમણે સુભદ્રાજીને કહ્યું કે જેણે ત્યાગ કરવો જ છે તે ધીમે ધીમે ત્યાગ શું કામ કરે ? એણે એકસાથે જ બધો ત્યાગ કરવો જોઈએ . જવાબમાં ભાઈનો પક્ષ લઈ સુભદ્રાજીએ કહ્યું કે તમારામાં એક સાથે બધો ત્યાગ કરવાની તાકાત છે ? આ સાંભળી ધન્નાજીએ આઠ પત્નીનો ત્યાગ કરી દીક્ષા લેવાનો સંકલ્પ કર્યો . શાલિભદ્રજીને આ સમાચાર મળે છે તો એ પણ સમગ્ર ત્યાગ એક સાથે કરવાનો સંકલ્પ કરે છે . એવું કહી શકાય કે ધન્નાજીની દીક્ષામાં શાલિભદ્રજી નિમિત્ત બન્યા અને શાલિભદ્રજીની દીક્ષામાં ક્યાંક  ધન્નાજી નિમિત્ત બન્યા .+ જોકે , ભદ્રા શેઠાણી શાલિભદ્રજીને દીક્ષાની અનુમતિ આપતા નથી . આ સમયે ગૌભદ્ર દેવ પ્રગટ થાય છે અને ભદ્રા શેઠાણીને સમજાવે છે કે શાલિભદ્રજીને દીક્ષા માટે અનુમતિ આપી દો . ગૌભદ્ર દેવના કહેવાથી ભદ્રા શેઠાણીએ શાલિભદ્રજીને દીક્ષા માટે અનુમતિ આપી . વિધિનું વિધાન જુઓ કે જે ગૌભદ્ર દેવ શાલિભદ્રજીનાં સંસારી સુખમાં પ્રમુખ સહાયકારી હતા એ જ ગૌભદ્ર દેવ શાલિભદ્રજીની દીક્ષામાં પ્રમુખ સહાયકારી બન્યા .+ હવે શાલિભદ્રજીની દીક્ષા થશે એ પાક્કું થયું . સ્વયં શાલિભદ્રજીએ ગૌભદ્ર દેવને વિનંતી કરી કે આપે આજસુધી મારાં સંસારી સુખની ઘણી તૈયારી કરી છે . હવે આપ મારી દીક્ષાની તૈયારી કરો કેમ કે જે દીક્ષા આપે લીધી હતી તે હવે હું લઈ રહ્યો છું . પ્રસન્ન પિતા દેવે પોતાના પુત્ર શાલિભદ્રજીની દીક્ષાની તૈયારીઓ શરૂ કરી હતી  . 

૮ . ધન્નાજી અને શાલિભદ્રજીની દીક્ષા

રાજગૃહી નગરીની બહાર દેવાધિદેવ શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાન પધાર્યા હતા . સમવસરણ મંડાયું હતું . ધન્નાજી અને શાલિભદ્રજી પ્રભુના   હાથે જ દીક્ષાગ્રહણ કરશે એવી મંગલ પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થયું હતું .  

ધન્નાજી અને શાલિભદ્રજીનો દીક્ષાનો શાનદારવરઘોડો  પોતપોતાની સાત માળની હવેલીથી એક જ દિવસે નીકળ્યો હતો . ઉભય દીક્ષાર્થી વિશાલ શિબિકામાં બિરાજમાન થયા હતા. ઉભય દીક્ષાર્થીની શિબિકા એક હજાર પુરુષોએ ઊંચકી હતી . શિબિકામાં દીક્ષાર્થી અને દીક્ષાર્થીના પરિવારજનો બિરાજિત થયા હતા . 
ધન્નાજીની દીક્ષાના વરઘોડામાં મંત્રીશ્વર અભય કુમાર અને મગધ સામ્રાજ્યના તમામ ઐશ્વર્યવંત શ્રીમંતો અને અગણિત નરનારીઓ જોડાયા હતા . ધન્નાજી શેઠે ભવ્ય દીક્ષા મહોત્સવ માંડીને સાત ક્ષેત્રમાં તેમ જ જીવદયા અને અનુકંપામાં ભરપૂર દાન આપ્યું હતું . 
શાલિભદ્રજીની દીક્ષાના વરઘોડામાં રાજા શ્રેણિક સેચનક હાથી ઉપર બિરાજમાન થઈને સાથે રહ્યા હતા . ગૌભદ્ર દેવ પણ દીક્ષાના વરઘોડામાં આસમાન માર્ગે જોડાયા હતા . રાજગૃહી નગરીના અગણિત પ્રજાજનો પણ વરઘોડામાં ઉમંગભેર સામેલ થયા હતા .  ભદ્રા શેઠાણીએ પણ ભવ્ય દીક્ષા મહોત્સવ માંડીને સાત ક્ષેત્રમાં તેમ જ જીવદયા અને અનુકંપામાં ભરપૂર દાન આપ્યું હતું . 

રાજગૃહી નગરીની બહાર એક જગ્યાએ બંને દીક્ષાર્થીના વરઘોડા ભેગા થયા હતા . બંને એક સાથે સમવસરણમાં મહાવીર સ્વામી ભગવાન પાસે પહોંચ્યા હતા. પ્રભુ મહાવીરના હાથે ઉભય દીક્ષાર્થીને દીક્ષા મળી હતી. વિશેષમાં ધન્નાજીની આઠ પત્નીઓએ પણ એ જ સમયે દીક્ષા સ્વીકારી હતી . દીક્ષાર્થીઓનાં ઉપકરણની વ્યવસ્થા કુત્રિકાપણ નામના દિવ્યસ્થાનથી કરવામાં આવી હતી . 

૯ . રાજગૃહીમાં માતાના હાથે પારણું 

શાલિભદ્રજીએ દીક્ષા લીધી . દીક્ષા લીધા બાદ શ્રી ગૌતમ સ્વામીજી મહારાજા પાસે મહાત્મા શાલિભદ્રજીએ ૧૧ અંગ આગમસૂત્રોનો અભ્યાસ કર્યો હતો . મહાત્મા શાલિભદ્રજીએ બાર વરસનું દીક્ષાપાલન કર્યું એમાં એકમાસી ઉપવાસ એટલે કે માસક્ષમણ , બેમાસી ઉપવાસ , ત્રણમાસી ઉપવાસ , ચારમાસી ઉપવાસ આદિ તપસ્યાઓ કરીને શરીરને સૂકવી દીધું હતું . 
દીક્ષા લીધા બાદ મહાત્મા શાલિભદ્રજીએ જે પણ આરાધના કરી એમાં મહાત્મા ધન્નાજી  સાથે જોડાયેલા રહ્યા હતા . પ્રભુવીરનાં સાંન્નિધ્યમાં ઉભય મહાત્માઓ બાર વરસે રાજગૃહી પધાર્યા . માસક્ષમણનાં પારણે ઉભય મહાત્માઓ વહોરવા જઈ રહ્યા હતા ત્યારે પ્રભુ વીરે કહ્યું કે આજે તમારું પારણું તમારી માતાના હાથે થશે . ઉભય મહાત્માઓ ભદ્રા શેઠાણીની હવેલીએ પહોંચ્યા . હવેલીમાં આખો પરિવાર સમવસરણમાં પ્રભુ દર્શન અને મુનિ દર્શન માટે નીકળવાની તૈયારીમાં ડૂબેલો હતો . તપસ્યાને કારણે ઉભય મહાત્માઓ એટલા કૃશ થઈ ગયા હતા કે એમને કોઈ ઓળખી જ ના શક્યું . ઉભય મહાત્માઓ પાછા નીકળી ગયા . રસ્તામાં એમને એક વૃદ્ધ ગોવાળણે જોયા . એ શાલિભદ્રજીની પૂર્વ ભવની માતા હતી . નામ ધન્યા . એ મહાત્માને જોઈ ભાવવિભોર થઈ . એણે મહાત્માઓને ભરપૂર દહી વહોરાવ્યું. ગોવાળણને મુનિઓના પૂર્વભવની કથા ખબર નહોતી . મુનિઓને ગોવાળણનો સાચો પરિચય નહોતો . ઉભય મહાત્માઓ પ્રભુ પાસે આવીને પૂછે છે કે  માતા પારણું કરાવશે એ કથનનું રહસ્ય શું છે ?
ઉત્તરમાં પ્રભુએ ઉભય મહાત્માઓને શાલિભદ્રજીના પૂર્વભવની કથા સુણાવીને જણાવ્યું કે  પૂર્વ ભવની માતાએ જ પારણું કરાવ્યું છે . ઉભય મહાત્માઓ પારણું કર્યા બાદ સંવેગભાવે અનશનનો સંકલ્પ કરે છે . પ્રભુને ત્રણ પ્રદક્ષિણા આપીને સમગ્ર અતિચારની આલોચના લે છે , પ્રભુનાં શ્રીમુખે ફરીથી મહાવ્રત ગ્રહણ કરે છે . તે પછી શ્રી ગૌતમસ્વામીને નિશ્રાદાતા તરીકે સાથે રાખીને વૈભાર ગિરિ પધારે છે .  

૧૦ . ધન્નાજી અને શાલિભદ્રજીનું અનશન 

+ શ્રી ગૌતમ સ્વામીજી મહારાજા , શ્રી સુધર્મા સ્વામી મહારાજા આદિ અગિયાર ગણધરોની મોક્ષગમન ભૂમિ બનવાનું ગૌરવ ધારણ કરે છે વૈભારગિરિ પર્વત . વૈભારગિરિ પર શ્રી ગૌતમ સ્વામીજી મહારાજાનાં શ્રીમુખે ઉભય મહાત્માઓએ સંલેખનાનાં પચ્ચખાણ લીધાં . કાળા રંગની કઠોર પથ્થર શિલા પર સંથારો કર્યો અને કાયાનો ઉત્સર્ગ કરીને ધ્યાનમાં લીન થઈ ગયા . શ્રી ગૌતમ સ્વામીજી મહારાજા પ્રભુની સેવામાં પાછા આવી ગયા . + હવે ભદ્રા શેઠાણી અને બત્રીસ વહુઓ પ્રભુનાં દર્શનાર્થે સમવસરણમાં પહોંચ્યા . પ્રભુનાં દર્શન વંદન કર્યા બાદ ઉભય મહાત્મા વિશે પૃચ્છા કરી . પ્રભુએ પારણાંનો કિસ્સો જણાવીને કહ્યું કે ઉભય મહાત્માઓએ અનશન સ્વીકારી લીધી છે . હતપ્રભ  ભદ્રા શેઠાણી અને બત્રીસ વહુઓ તેમ જ રાજા શ્રેણિક અને અભયકુમાર મંત્રી –  વૈભારગિરિ પર જ્યાં ઉભય મહાત્માઓ હતા ત્યાં પહોંચ્યા . અનશન ધારી મહાત્માઓને જોઈને માતાએ ખૂબ વિલાપ કર્યો . 

+ વિલાપનો સારાંશ એ હતો કે -આપ મારાં ઘેર આવ્યા અને અમે આપને ઓળખી ન શક્યા એ મારો મોટો અપરાધ છે . એમણે ક્ષમા આપો . એકવાર અમારી સાથે વાર્તાલાપ કરો , એકવાર અમારા હાથે ગોચરી સ્વીકારો . એ પૂરવભવની માતાને ધન્ય છે જેણે ગયા ભવમાં ખીર બનાવી , એ ખીર મુનિએ  વહોરી અને આ ભવમાં દહી બનાવ્યું એ પણ મુનિઓએ વહોર્યું . એના મુકાબલે હું સાવ અભાગી છું કે મને તો કોઈ લાભ જ ન મળ્યો . મારું ચાલે તો એ પૂર્વ ભવની માતાને બહેન બનાવી મારા ઘરે રહેવા બોલાવી લઉં . એક વાર મારી સામે જુઓ . એક વાર મારી સાથે વાત કરો . મારું હૃદય ભાંગી ગયું છે . મારી વેદનાનો કોઈ પાર નથી . 

+ મહાત્માઓ ધ્યાનમાં એકાકાર જ રહ્યા . કોઈ પ્રતિભાવ આપ્યો નહીં . રાજા શ્રેણિક અને અભયકુમાર મંત્રીએ માતાને સાંત્વના આપતા કહ્યું કે વીરના વારસદારને શોભે એવું મહાન્ પરાક્રમ આ મહાત્માઓ કરી રહ્યા છે એની અનુમોદના કરો . ભદ્રા શેઠાણી અને બત્રીસ વહુઓ આશ્વસ્ત થઈ પાછા ફર્યા . +એક મહિનાનું અનશન કરી ઉભય મહાત્માઓ સર્વાર્થસિદ્ધ વિમાનમાં અહમિન્દ્ર દેવ તરીકે અવતાર પામ્યા . ત્યાંનું આયુષ્ય પૂર્ણ કર્યા બાદ તેઓ મહાવિદેહમાં મનુષ્યનો અવતાર પામી મોક્ષમાં જશે . ભદ્રા શેઠાણી અને બત્રીસ વહુઓએ પ્રભુ પાસે આજીવન શ્રાવક વ્રતનો સ્વીકાર કર્યો . તેઓ આયુષ્ય પૂર્ણ કરી દેવલોકમાં દેવ થયા . ત્યાંનું આયુષ્ય પૂર્ણ કર્યા બાદ તેઓ પણ મહાવિદેહમાં મનુષ્યનો અવતાર પામી મોક્ષમાં જશે .

( આધાર ગ્રંથ : પૂજ્યપાદ પંડિત શ્રી જિનવિજયજી મહારાજા વિરચિત શ્રી ધન્ના શાલિભદ્રનો રાસ / રચના સમય : વિ.સં.૧૭૯૯ )

૧ . દત્તકુમારની ખીર 

ધન્નાજીની કથાનો પ્રારંભ પ્રતિષ્ઠાનપુર શહેરથી થાય છે . શહેરની બહાર ગરીબોની વસ્તિમાં એક ઝૂંપડી છે . એમાં મા દીકરો રહે છે . મા શ્રીમંત લોકોનાં ઘરમાં ઝાડુંપોતું મારીને , કપડાંવાસણ ધોઈને જે કમાય છે એનાથી ઘર ચલાવે છે . દીકરો આઠ વરસનો  છે , નામ છે દત્ત . એ લોકોના ગાયભેંસ જંગલમાં ચારવા લઈ જાય છે. એકવાર  દત્તકુમાર ઘેર ઘેર રંધાયેલી ખીર જુએ છે . એને ખીર આરોગવાનું મન થાય છે . એ ઘેર આવીને માતા પાસે ખીર માંગે છે . માતાને પારાવાર લાચારીનો અહેસાસ થાય છે કેમ કે ઝૂંપડીમાં દૂધ ચોખા સાકર ઘી વગેરે સીધુંસામાન નથી . બાળક ખીર માટે જીદ્દ કરીને રડે છે . મા , બાળકની ઈચ્છા પૂરી નહીં થાય એની પીડાથી રડે છે . રડવાનો અવાજ બાજુનાં ઘરોમાં જાય છે . પાડોશણો ઝૂંપડીમાં આવીને માતાને સાંત્વના આપે છે . ચાર પાડોશણો ખીર માટેનો સામાન આપે છે , ચાર પાડોશણો સામાન આપનારની પ્રશંસા કરે છે . બધી પાડોશણો પાછી ગઈ એ પછી મા ખીર બનાવે છે , બાળકને થાળીમાં ખીર પીરસે છે . હવે મા ઘરોમાં કામ કરવા જાય છે . બાળક ખીરની થાળી પાસે બેસે છે . મનમાં એ રાજી છે કે એની ઈચ્છા આજે પૂરી થઈ છે . 

૨ . દત્તકુમારે મહાત્માને ખીર વહોરાવી

 દત્તકુમારે મઘમઘતી ખીર આરોગતાં પહેલાં ઝૂંપડીની બહાર જોયું . એક તપસ્વી મહાત્મા આવતાં દેખાયા . એણે મહાત્માને પોતાની થાળીમાંની ખીર વહોરાવી દીધી . જે મહાત્મા પધારેલા એમને માસક્ષમણ હતું . દત્તકુમારે પ્રચંડ પુણ્ય બાંધી લીધું . મહાત્મા ગયા તે પછી મા આવી . દત્તકુમારની ખાલી થાળીમાં માતાએ બાકીની ખીર પીરસી દીધી . દત્તકુમારે એ ખીર હરખભેર આરોગી . જોકે , એ ખીર દત્તકુમારને હજમ ના થઈ  . એ જ દિવસે મધ્યરાત્રિના સમયે એનું આયુષ્ય પૂરું થઈ ગયું . અંતિમ સમયે એનાં મનમાં દાનધર્મની અનુમોદનાનો આનંદ રમતો હતો . એ શુભધ્યાનના પ્રભાવે એ બીજા ભવમાં પ્રતિષ્ઠાનપુર નગરે ધનસાર શેઠનાં ઘરે , શીલવતી શેઠાણીની કૂખે ચોથા પુત્ર તરીકે અવતરિત થયો . ત્રણ ઘટના એવી બની જે નામકરણનું કારણ બની . એક , ગર્ભવતી માતાએ સ્વપ્નમાં કલ્પવૃક્ષ જોયું . સ્વપ્નલક્ષણપાઠક જોશીજીએ ભવિષ્ય વાણી ભાખી કે સંતાન , ગુણવાન્ , રૂપવાન્ અને ધનવાન્ થશે .બે , ગર્ભકાળના ત્રીજા મહિને માતાને જિનભક્તિ , ગુરુભક્તિ , સાધર્મિક ભક્તિ , જીવદયા , અનુકંપા , પંચાચાર પાલન આદિના દોહદ જાગ્યા. ત્રણ , જન્મ થયાબાદ નવજાત બાળકની નાળ દાટવા માટે જમીનમાં જ્યાં ખાડો ખોદવામાં આવ્યો ત્યાં એ ખાડાની જગ્યાએથી જ સુવર્ણ નિધાન પ્રગટ થયાં . આ બધું જોયા બાદ માતાપિતાએ ધન્યતાનો અનુભવ કર્યો હતો અને નામ પડ્યું હતું : ધન્ય કુમાર . ઉત્તમ સુપાત્રને ઉત્તમ ભાવપૂર્વક ઉત્તમ દ્રવ્યનું દાન કર્યું એના પ્રભાવે દત્તકુમારને ચાર ઉત્તમ તત્ત્વ મળ્યાં . એક , મનુષ્યગતિમાં જન્મ મળ્યો  . બે , જૈન ધર્મ મળ્યો . ત્રણ , ઉત્તમ પુણ્યાઈ અને ઉત્તમ પ્રજ્ઞા મળી . ચાર , દીક્ષા લેવાની સાચી પાત્રતા મળી . 

૩ . ધન્યકુમારનું પરિવાર જીવન 

ધન્યકુમારને ત્રણ ભાઈ હતા : ધનદત્ત , ધનદેવ અને ધનચંદ્ર . ધન્યકુમારના જન્મ પછી ઘરનો વૈભવ ઘણો વધ્યો હતો તેથી પિતા ધનસાર પોતાના ત્રણ દીકરાની પ્રશંસા ઓછી કરતા અને અને ધન્યકુમારની પ્રશંસા વધારે કરતા .  ધન્યકુમાર યુવાન થયા તે પછી ત્રણ ભાઈઓએ પિતા ધનસારને વિનંતી કરી હતી કે ધન્યકુમારની આવી રીતે એકતરફી પ્રશંસા ન કરે  . જોકે , પિતા ધનસારે ત્રણ ભાઈઓને ધન્યકુમારનાં ઉત્કૃષ્ટ પુણ્યની હકીકત જણાવી હતી . ત્રણ ભાઈઓનું પુણ્ય અને ધન્યકુમારનું પુણ્ય આ બે પુણ્યમાંથી કોનું પુણ્ય વધે એ નક્કી કરવા પિતાએ ચારેય ભાઈઓની ભાગ્યપરીક્ષા ત્રણવાર લીધી હતી . ત્રણેય વાર સાબિત થયું હતું કે ત્રણ ભાઈઓનું પુણ્ય કમજોર છે . ત્રણ ભાઈઓની પત્નીઓ પણ માનવા લાગી હતી કે પુણ્ય તો ધન્યકુમારનું જ સર્વશ્રેષ્ઠ છે . આનાથી ત્રણ ભાઈઓની ઈર્ષાવૃત્તિ વધી હતી . આ ત્રણ ભાઈઓ પૂર્વ ભવમાં સુગ્રામ ગામના રહેવાસી કઠિયારા હતા . સાથે મળીને જંગલમાં જતા અને વૃક્ષોનાં લાકડાં કાપતા . એકવાર એમણે જંગલમાં ભોજનસમયે તપસ્વી જૈન મુનિને જોયા . પોતાનું ભોજન એમણે તપસ્વીને વહોરાવી દીધું . પોતે ભૂખ્યા રહ્યા . સાંજે ગામ પાછા આવ્યા . લાકડાં વેંચાયા નહીં . ભોજન બની શકે એવી સગવડ ના થઈ  . રાતે ભૂખ્યા પેટે સૂવાનો વારો આવ્યો . ત્રણેય કઠિયારાએ વિચાર્યું કે સવારે જમવાના સમયે સુપાત્રદાન કર્યું છતાં આમ ભૂખ્યા સૂવાનો વારો આવ્યો , આપણું સુપાત્રદાન નિષ્ફળ છે . એમણે ચાર વખત પોતાનાં સુપાત્રદાનની નિંદા કરી . આથી અંતરાય કર્મ બંધાયું . આયુષ્ય પૂરું કર્યા બાદ સુપાત્રદાનના પ્રભાવે ધનસાર શેઠનાં ઘરે જન્મ મળ્યો પરંતુ સુપાત્રદાનની નિંદા કરી હતી એના પ્રભાવે એવું અંતરાય કર્મ ઉદયમાં આવેલું હતું કે સ્વ પુરુષાર્થથી ધન ઉપાર્જન કરી જ ના શકે . આનાથી બોધપાઠ એ મળે છે કે ઉત્તમ રીતે દાન જરૂર કરવું પરંતુ સુપાત્રદાનનો પસ્તાવો ન કરવો , સુપાત્રદાનની નિંદા ન કરવી .મોટા ભાઈઓની ઈર્ષાથી કંટાળીને નાના ભાઈએ ગૃહત્યાગ અને નગરત્યાગ કર્યો હતો . જે વ્યક્તિગત ક્લેશ કલહથી દૂર રહે છે એ ધર્માત્મા કહેવાય  .

૪ . રાજગૃહી નગરી પહોંચ્યા 

ધન્યકુમાર પ્રતિષ્ઠાનપુરને અલવિદા કહીને  ગામોગામ ફરતાં ફરતાં માલવદેશ ઉજ્જૈની પહોંચ્યા . ત્યાં બુદ્ધિનું પરાક્રમ બતાવી ઉજ્જૈની નગરીના મંત્રીશ્વર પદે બિરાજીત થયા હતા . અહીં લાંબો સમય રહ્યા . એકવાર એમના માતાપિતા અને ભાઈભાભીઓ દરિદ્ર અવસ્થામાં ત્યાં પહોંચ્યા . ધન્યકુમારે એમને પોતાનાં ઘરમાં સમાવ્યા . ભાઈઓની ઈર્ષાપ્રવૃત્તિ ફરી જોવા મળી . એ કારણે ધન્યકુમાર ઉજ્જૈનીનું સ્વનિર્મિત ઘર માતાપિતા અને ભાઈભાભીઓના હાથમાં છોડીને વારાણસી આવી ગયા . અહીં ગંગાદેવીએ ધન્યકુમારની પરીક્ષા લીધી જેમાં ધન્યકુમાર ઉત્તીર્ણ થયા . પ્રસન્ન ગંગાદેવીએ ધન્યકુમારને મહાપ્રભાવશાળી ચિંતામણિરત્ન આપ્યું . હવે ધન્યકુમાર રાજગૃહી આવ્યા . રાજગૃહીનું ઐશ્વર્ય વિશ્વવિખ્યાત હતું . રાજગૃહી નગરીમાં શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને ૧૪ ચોમાસાં કર્યાં હતાં . રાજગૃહી નગરીમાં શ્રી ગૌતમ સ્વામીજી મહારાજા સ્વયં સકલ શ્રી સંઘને નવપદજીની ઓળી આદિ આરાધના કરાવવા પધારતા .રાજગૃહી નગરીમાં શ્રી સુધર્મા સ્વામીજી મહારાજા સ્વયં પધારતા અને સકલ શ્રી સંઘ એમની દેશનાનો લાભ લેતો . રાજગૃહી નગરીમાં શ્રેણિક મહારાજાનું રાજ હતું અને મંત્રીશ્વર અભયકુમારનું સંચાલન હતું . રાજગૃહી નગરીમાં ગૌભદ્ર શેઠ , સુદર્શન શેઠ , જિનદાસ શેઠ જેવા મહાશ્રીમંત શ્રેષ્ઠી રહેતા . એમની હવેલીઓ પર કોટિધ્વજાઓ લહેરાતી .રાજગૃહી નગરીની આસપાસ પાંચ પહાડ હતા : વિપુલગિરિ , રત્નગિરિ , ઉદયગિરિ , સ્વર્ણગિરિ અને વૈભારગિરિ .

૫ . શ્રેણિક રાજાની પુત્રી સાથે વિવાહ 

+ ધન્યકુમાર રાજગૃહીમાં એકલા જ આવ્યા હતા . નગરની બહાર બગીચામાં મુકામ કર્યો હતો . આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે તે બગીચામાં લાંબા સમયથી ફૂલો આવતા નહોતાં . પરંતુ ધન્યકુમાર એ બગીચામાં રાત રોકાયા તો સવારે બગીચામાં ઘણાબધા ફૂલો વિકસિત થયેલાં જોવા મળ્યાં . એ બગીચાના માલિક હતા મહાશ્રીમંત કુુસુમપાલ શેઠ . ધન્યકુમારનું મહાપુણ્ય પારખીને એમણે પોતાની દીકરી કુસુમશ્રીના વિવાહ ધન્યકુમાર સાથે કરાવ્યા . ગંગાદેવી પ્રદત્ત ચિંતામણિ રત્નના પ્રભાવથી પોતાની માટે સાતમાળની આલીશાન હવેલી બનાવી ધન્યકુમાર એમાં પત્ની સમેત રહેવા લાગ્યા .

+ ઉજ્જૈનીના રાજા ચંડપ્રદ્યોત ચાલાકીપૂર્વક રાજગૃહીના મંત્રીશ્વર અભયકુમારનું અપહરણ કરી એમને ઉજ્જૈની લઈ ગયા અને નજરકેદમાં રાખ્યા . રાજગૃહીમાં મંત્રીશ્વર અભયકુમાર વિના શ્રેણિક મહારાજા ખાલીપો અનુભવતા હતા . એકવાર રાજાનો મુખ્ય હાથી સેેચનક ગાંડો થઈ ગયો અને આખી નગરીને રંજાડવા લાગ્યો .  રાજાએ નગરમાં ઉદ્ ઘોષણા કરાવી કે જે હાથીને વશમાં લાવશે એના વિવાહ રાજાની પુત્રી સાથે થશે અને રાજા એને એક હજાર ગામ ભેટમાં આપશે . ધન્યકુમારે ચિંતામણિરત્નની સહાયથી હાથીને શાંત કર્યો  . પ્રસન્ન બનેલા શ્રેણિક રાજાએ ધન્યકુમાર સાથે પોતાની પુત્રીના લગ્ન કરાવ્યાં અને ધન્યકુમારને એક હજાર ગામના સ્વામી બનાવ્યા .

૬ . શાલિભદ્રજીની નાની બહેન સાથે વિવાહ 

રાજગૃહી નગરીમાં ગૌભદ્ર શેઠ વસે છે , પત્ની છે ભદ્રા શેઠાણી . શેઠ અત્યંત ધનાઢ્ય છે . ઘણો મોટો વ્યવસાય છે . સાત માળની દેદીપ્યમાન હવેલીમાં એમનો નિવાસ છે . એમના પુત્ર છે શાલિભદ્રજી . ગૌભદ્ર શેઠે બત્રીસ શ્રેષ્ઠીકન્યાઓ સાથે શાલિભદ્રજીના લગ્ન કરાવ્યા હતા .  ગૌભદ્ર શેઠની સાથે ગામોગામના વેપારીઓનો  લેણદેણનો વહેવાર છે . એકવાર  ચંપાપુરીનો કોઈ નકલી વેપારી આવ્યો . એ કાણો હતો , એને એક જ આંખે દેખાતું . એ શેેઠને કહે છે કે મારી એક આંખ તમારી પાસે ગિરવે પડી છે  , એ મને પાછી આપો . ગૌભદ્ર શેઠ કહે છે કે તું ખોટું બોલે છે . પેલો વેપારી કહે છે કે તમે મને ચંપાપુરીમાં એક લાખ સોનામહોર આપી હતી . એના બદલામાં મેં મારી આંખ તમને આપી હતી . હવે તમારી આ સોનામહોર તમે પાછી લો અને મારી આંખ મને પાછી આપો . વેપારીએ એવો ગૂંચવાડો ઊભો કર્યો કે ગૌભદ્ર શેઠ પાસે જવાબ ન રહ્યો . શેઠે રાજાને વાત જણાવી . રાજા વિચારે છે કે અભયકુમાર હાજર હોત તો એ જરૂર કોઈ રસ્તો સુઝાડત . ઉકેલ શોધવા રાજાએ ઉદ્ ઘોષણા કરાવી કે ગૌભદ્ર શેઠની સમસ્યાનું સમાધાન જે શોધી આપશે એના વિવાહ ગૌભદ્ર શેઠની પુત્રી સુભદ્રાકુમારી સાથે થશે . હવે ધન્યકુમારે રાજાની અનુમતિથી પેલા વેપારી સાથે ચર્ચા કરી . વેપારી પાક્કો હતો . એણે તુરંત મચક ના આપી . એને ધન્યકુમારે કહ્યું કે અમે ઘણા લોકોને પૈસા આપીએ છીએ  . આથી અમારી પાસે ઘણી આંખો જમા છે . તમે તમારી બીજી આંખ થોડાક સમય માટે અમને આપો . પહેલાં તમે જે આંખ આપી હતી એની સાથે આ આંખ મેળવીને અમે તમને , બંને આંખો એકસાથે પાછી આપી દઈશું . પેલો વેપારી ગભરાયો . એણે પોતાની જૂઠમાયા કબૂલી લીધી . એ નકલી વેપારી સોનામહોર ચૂકવીને  ભાગી ગયો . રાજગૃહીની ઈજ્જત બચી એનાથી રાજા રાજી થયા . પોતાનું આત્મસન્માન સુરક્ષિત રહ્યું એનાથી ગૌભદ્ર શેઠ પ્રસન્ન થયા . ગૌભદ્ર શેઠની પુત્રી સુભદ્રાકુમારી સાથે ધન્યકુમારના લગ્ન થયાં . આ રીતે ધન્યકુમાર અને શાલિભદ્રજી વચ્ચે સાળાબનેવીનો સંબંધ બન્યો . સુભદ્રાકુમારી ઉંમરમાં શાલિભદ્રજીથી નાની હતી . 

૭ . રાજગૃહીનો ત્યાગ 

+ ધન્યકુમાર સાથે વ્યાપાર સંબંધ રાખનારા શ્રેષ્ઠીવર્યોનાં નામ આ મુજબ હતા : કુુસુમપાલ શેઠ . ગૌભદ્ર શેઠ . સુભદ્ર શેઠ . દેવપાલ શેઠ . મહિપાલ શેઠ . દેવેન્દ્ર શેઠ . અમિતેજ શેઠ . મહિતેજ શેઠ . દયાલ શેઠ . પુણ્યપાલ શેઠ . જિનાલય શેઠ . કૃપાલ શેઠ . ધનપાલ શેઠ . ધર્મપાલ શેઠ . મયાલ શેઠ . ભુદર શેઠ . શ્રીધર શેઠ . શ્રીપાલ શેઠ . આસપાલ શેઠ . ગુણપાલ શેઠ  . ખેમકરણ શેઠ . જયકરણ શેઠ . દેવકરણ શેઠ . કુંભકરણ શેઠ . વિજય કરણ શેઠ . ગજ કરણ શેઠ  . ગોદાસ શેઠ . જિનરક્ષિત શેઠ . જઇ જિનદત્ત શેઠ . જયંત શેઠ . દેવદત્ત શેઠ . ઋષિદત્ત શેઠ .  સાગરચંદ શેઠ . શિવચંદ શેઠ . મુકુંદ શેઠ . ગોવિંદ શેઠ . માધવ શેઠ . ધવલ શેઠ . આણંદ શેઠ . શંખ શેઠ . સુનંદ શેઠ . સુજશ શેઠ . જયસેન શેઠ . વીરસેન શેઠ . દેવસેન શેઠ . મહસેન શેઠ . અને અન્ય અનેક શેઠ પણ હતા .આટલા બધા વ્યાપારીઓ સાથે જોડાયેલા ધન્યકુમારને દુનિયા – ધન્ના શેઠ અને ધન્નાજી શેઠઆવા નામથી ઓળખવા લાગી .  + ધન્યકુમારના માબાપ ભાઈભાભી ઉજ્જૈનીમાં આર્થિક સંકડામણનો ભોગ બન્યા . ગામોગામ ભટકીને તેઓ રાજગૃહી આવ્યા . ધન્યકુમારે એમને ઘરમાં સમાવી લીધા . થોડા દિવસમાં ભાઈઓની ઈર્ષાપ્રવૃત્તિ શરૂ થઈ . હવે ધન્યકુમાર પરિવારને રાજગૃહી છોડીને કૌશાંબી જતા રહ્યા . એમને કલહ ક્લેશનું વાતાવરણ જોઈતું નહોતું .  + પૂર્વભવનાં સુપાત્રદાનનું પ્રચંંડ પુણ્ય હંમેશા ધન્યકુમારની સાથે રહ્યું . કૌશાંબીના રાજા શતાનીકના ખજાનામાં અતિશય મૂલ્યવાન્ એવોસહસ્રકિરણ મણિ હતો . એની અસલી હોવા તરીકેની પરખ બાકી હતી . રાજાએ ઉદ્ ઘોષણા કરાવી હતી કે એ પરખ જે કરી આપશે એના વિવાહ શતાનીક રાજાની દીકરી સૌભાગ્યમંજરી સાથે થશે અને રાજા એને પાંચસો ગામ ભેટમાં આપશે . ધન્યકુમારે મણિની સાચી પરખ કરી આપી . શતાનીક રાજાએ રાજકુમારી સાથે ધન્યકુમારના વિવાહ કરાવ્યા અને એમને પાંચસો ગામ ભેટમાં આપ્યા . ધન્યકુમારે કૌશાંબી પાસે ધનપુર નામનું નવું ગામ વસાવ્યું . + ધન્યકુમારના માબાપ ભાઈભાભી હવે ઉજ્જૈનીમાં આર્થિક સંકડામણનો ભોગ બન્યા . ગામોગામ ભટકીને તેઓ ધનપુર આવ્યા . ધન્યકુમારે એમને ઘરમાં સમાવી લીધા . થોડા દિવસમાં ભાઈઓની ઈર્ષાપ્રવૃત્તિ શરૂ થઈ . હવે ધન્યકુમાર પરિવારને ધનપુર છોડીને લક્ષ્મીપુર જતા રહ્યા .+ લક્ષ્મીપુરમાં ધન્યકુમારના ચાર વિવાહ થયા .પ્રથમ વિવાહ લક્ષ્મીપુરના રાજા જિતારિની પુત્રી ગીતકલા સાથે થયા . બીજા વિવાહ લક્ષ્મીપુરના મંત્રી સુગુપ્તની પુત્રી સરસ્વતી સાથે થયા . ત્રીજા વિવાહ લક્ષ્મીપુરના શેઠ પત્રામલની પુત્રી લક્ષ્મી સાથે થયા . ચતુર્થ વિવાહ લક્ષ્મીપુરના શેઠ ધનપાલની પુત્રી ગુણમાલિકા સાથે થયા .

૮ . પરિવારજનોની દીક્ષા 

હવે ધન્યકુમાર રાજગૃહી પાછા આવ્યા . શ્રેણિક રાજાએ ઠાઠમાઠથી સ્વાગત કર્યું . ધન્યકુમાર અને આઠ પત્ની હવે એકસાથે રહે છે . ધન્યકુમારે પોતાને રહેવા માટે સાત માળની હવેલી બનાવી જ હતી . હવે એમણે આઠેય પત્નીઓને સાત માળની એક એક હવેલી બનાવી આપી . ધન્યકુમારની સંપત્તિ આ મુજબ હતી  . ધન્નાજી શેઠ – સાત માળની નવ હવેલી , ૫૦૦ હાથી , ૫૦૦ અશ્વ , ૫૦૦ રથ , ૫૦૦ મકાન , ૫૦૦ દુકાન , ૮ ગોકુળ અને ૧૫૦૦ ગામના માલિક હતા . એમણે પોતાનો વ્યવસાય સંભાળવા ૧૦૦૦ મુનીમને કામે રાખ્યા હતા . ધન્નાજી શેઠની તિજોરીમાં અનેક દૈવી રત્નો હતા . ધન્ના શાલિભદ્ર રાસમાં ધન્યકુમાર માટે લખ્યું છે : દેવ તણાં સુખ ભોગવે , માનવને અવતાર .+ કૌશાંબી ધનપુરમાં ધન્યકુમારના માબાપ ભાઈભાભી ફરી આર્થિક સંકડામણનો ભોગ બન્યા .  તેઓ રાજગૃહી આવ્યા . ધન્યકુમારે એમને ઘરમાં સમાવી લીધા અને જીવનમાં સ્થિર થવા માટે દરેક ભાઈને  અલગ અલગ ૧૪ કરોડ રૂપિયા આપ્યા  . એટલે કે ત્રણ ભાઈઓને કુલ મળીને ૫૬ કરોડ રૂપિયા આપ્યાં . આ જોઈને ભાઈઓની ઈર્ષાવૃત્તિ અને સ્પર્ધા ભાવના ખતમ થઈ ગઈ . તેમણે ધન્યકુમારનાં માર્ગદર્શન મુજબ રહેવાનું વચન આપ્યું . + રાજગૃહીમાં ધર્મઘોષ મુનિરાજ પધાર્યા . સંઘ દેશના સાંભળવા બેઠો . ધન્યકુમાર પણ સંપૂર્ણ પરિવાર સાથે દેશનામાં આવ્યા . પિતા ધનસારની વિનંતી માનીને મુનિરાજે ધન્યકુમાર અને ત્રણ ભાઈઓના પૂર્વભવની કથા પરિવારને સંભળાવી. માતાપિતા અને ભાઈઓને દીક્ષા લેવાની ભાવના જાગી . ધન્યકુમારે ભવ્ય દીક્ષા મહોત્સવ કર્યો . દીક્ષા થઈ  . 

૯ . ધન્નાજીની દીક્ષા 

પૂર્વભવમાં ધન્નાજી જ્યારે દત્તકુમાર હતા ત્યારે ચાર પાડોશણે ખીર બનાવવાની સામગ્રી માતાને આપી હતી અને ચાર પાડોશણે સામગ્રી આપનારની અનુમોદના કરી હતી. ખીરનાં દાન સાથે જોડાયેલી એ આઠ પાડોશણ જ વર્તમાન ભવમાં ધન્નાજીની આઠ પત્ની બની હતી . આઠ પત્નીમાં મુખ્ય પત્નીનું સ્થાન શાલિભદ્રજીની બહેન સુભદ્રાજીને મળ્યું હતું . તે સમયના પારિવારિક રીતરીવાજ મુજબ એકવાર આઠેય પત્નીઓ સાથે મળીને ધન્નાજીને સ્નાન કરાવી રહી હતી ત્યારે સુભદ્રાજીની આંખમાંથી આંસુ ટપક્યા અને એ ધન્નાજીના ખભા પર પડ્યા . ધન્નાજીએ સુભદ્રાજીને પૂછ્યું કે તમે શું કામ રડો છો ? સુભદ્રાજીએ જવાબ આપ્યો કે મારો ભાઈ દીક્ષા લેવાની ભાવના રાખે છે અને દીક્ષા લેવાની તૈયારી રૂપે રોજ એક એક પત્નીનો ત્યાગ કરે છે . મારો ભાઈ સૌને છોડીને દીક્ષા લઈ લેશે એના દુઃખથી મારી આંખમાં આંસુ આવી રહ્યા છે . આ વાત સાંભળીને ધન્નાજી બોલ્યા : ત્યાગ કરવો જ હોય તો એક સાથે બધી જ પત્નીઓનો ત્યાગ કરવો જોઈએ ને . તમારો ભાઈ તો કાયર લાગે છે માટે એક એક પત્નીનો ત્યાગ કરે છે .આ વાત સાંભળીને સુભદ્રાજી બોલ્યા કે મારો ભાઈ ત્યાગ કરે છે એ તો જુઓ . મોટી મોટી વાતો કરવી સહેલી છે . શું તમારામાં તાકાત છે એકસાથે બધી પત્નીઓનો ત્યાગ કરવાની ? આ વાત સાંભળીને ધન્નાજીએ તુરંત આઠેય પત્નીઓનો ત્યાગ કરીને દીક્ષા લેવાનો સંકલ્પ કર્યો . ધન્નાજીની સાથે આઠેય પત્નીઓએ પણ દીક્ષા લેવાનો નિર્ધાર કર્યો . ધન્નાજી દીક્ષા લે છે એ જાણ્યા બાદ શાલિભદ્રજીએ પણ વિલંબ કર્યા વિના દીક્ષા લેવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો . ટૂંક સમયમાં રાજગૃહી નગરીમાં પ્રભુ વીરના સમવસરણમાં ધન્નાજી , શાલિભદ્રજી અને ધન્નાજીની આઠ પત્નીઓએ એકસાથે દીક્ષા સ્વીકારી . 

૧૦ . મહાત્મા ધન્નાજીની જય હો 

ધન્નાજીએ દીક્ષા લીધી . ધન્નાજીના માતાપિતાએ દીક્ષા લીધી .ધન્નાજીના ત્રણ ભાઈઓએ દીક્ષા લીધી .ધન્નાજીની આઠ પત્નીઓએ દીક્ષા લીધી .ધન્નાજીના સાળા શાલિભદ્રજીએ દીક્ષા લીધી . ધન્નાજીને પોતાના પૂર્વભવની કથા શ્રી ધર્મઘોષ મુનિરાજનાં શ્રીમુખે સાંભળવા મળી હતી .દીક્ષા લીધા બાદ શ્રી ગૌતમ સ્વામીજી મહારાજા પાસે મહાત્મા ધન્નાજીએ ૧૧ અંગ આગમસૂત્રોનો અભ્યાસ કર્યો હતો . દીક્ષા લીધા બાદ મહાત્મા ધન્નાજીએ બાર વરસનું દીક્ષાપાલન કર્યું એમાં એકમાસી ઉપવાસ એટલે કે માસક્ષમણ , બેમાસી ઉપવાસ , ત્રણમાસી ઉપવાસ , ચારમાસી ઉપવાસ આદિ તપસ્યાઓ કરીને શરીરને સૂકવી દીધું હતું . દીક્ષા લીધા બાદ મહાત્મા ધન્નાજીએ જે પણ આરાધના કરી એમાં મહાત્મા શાલિભદ્રજી સાથે જોડાયેલા રહ્યા હતા .પ્રભુવીરનાં સાંન્નિધ્યમાં ઉભય મહાત્માઓ બાર વરસે રાજગૃહી પધાર્યા . માસક્ષમણનાં પારણાની ઘટના બની તે પછી ઉભય મહાત્માઓ વૈભારગિરિ પર પધાર્યા . શ્રી ગૌતમ સ્વામીજી મહારાજાનાં શ્રીમુખે સંલેખનાનાં પચ્ચખાણ લીધાં . એક મહિનાનું અનશન કરી ઉભય મહાત્માઓ સર્વાર્થસિદ્ધ વિમાનમાં અહમિન્દ્ર દેવ તરીકે અવતાર પામ્યા . ત્યાંનું આયુષ્ય પૂર્ણ કર્યા બાદ તેઓ મહાવિદેહમાં મનુષ્યનો અવતાર પામી મોક્ષમાં જશે . મહાત્મા ધન્નાજીના સંસારી પક્ષે માતાપિતા , ભાઈઓ અને પત્નીઓ પણ ઉત્તમ આરાધનાઓ કરી દેવલોકમાં અવતાર પામ્યા . ત્યાંનું આયુષ્ય પૂર્ણ કર્યા બાદ તે સૌ મહાવિદેહમાં મનુષ્યનો અવતાર પામી મોક્ષમાં જશે .એકવાર એક ઉત્તમ મહાત્માને ઉત્તમ ભાવપૂર્વક ઉત્તમ દ્રવ્યનું સુપાત્રદાન કરનાર કેવું ઉત્થાન સાધે છે એ શ્રી ધન્નાજીનાં સમગ્ર જીવનમાં જોવા મળે છે . 

૧ . કાવ્યની કલ્પનામાં યમુના

કૌશાંબી કાલે પહોંચવાનું થશે . આજે એક માર્ચ(૨૦૨૩)ની સવારે યમુના પરના સેતુને પાર કર્યો ત્યારે મોટા અક્ષરે લખાયેલા कौशांबी जनपद આ બે શબ્દ વાંચી રોમાંચ અનુભવ્યો હતો . નીચે યમુનાને જોતી વખતે ગીતગોવિંદના શબ્દો મનમાં ચાલી રહ્યા હતા : धीरसमीरे यमुनातीरे . રાજાપુર ગામના સીમાડે બંધાયેલા ઊંચા પૂલ પરથી જોયું  : નદીનું પાણી ઊડું હતું , પટ પહોળો હતો , ખુલ્લો ભાગ રેતીથી ખીચોખીચ ભરેલો હતો . સૂરજનો પડછાયો પાણીને ચમકાવી રહ્યો હતો . આ યમુના નદીનું પાણી પાંચ કરોડ લોકોને કામ આવે છે . રાજાપુર પૂલની નીચે વહેતાં પાણીમાં પાંચ નદીઓ હતી . યમુના , ચંબલ , બેટવા , સિંધ અને કેન . કેવી રીતે ? સાવધાન થઈ સાંભળો . 
યમુના સ્વતંત્ર રીતે ૧૩૭૬ કિ.મી. લાંબી છે . ઉત્તરાખંડમાં હિમાચલ પર્વતના બંદરપુચ્છ શિખર પરથી યમુના પ્રસ્થાન આદરે છે . દિલ્હી , મથુરા , આગ્રા , ફિરોઝાબાદ થઈને આ નદી ઈટવાહ પહોંચે છે  . ત્યાંથી આગળ આ નદીઓ અલગ અલગ સ્થાનથી યમુના નદીમાં આત્મ સમર્પણ કરે છે . ચંબલ નદી , જે ૧૦૨૪ કિલોમીટર લાંબી છે અને જેની વાર્તાઓ વિશ્વવિશ્રુત છે . બેટવા નદી , જે ૬૧૦ કિલોમીટર લાંબી છે અને વેત્રવતી નદી તરીકે પ્રખ્યાત છે . સિંધ નદી જે ૪૭૦ કિમી લાંબી છે ( સિંધુ મહાનદી અલગ છે ) અને કેન નદી જે ૪૨૭ કિમી લાંબી છે . આ નદીઓ અલગ અલગ જગ્યાએથી  યમુનામાં નિલીન થાય છે . આમ , કૌશાંબી પાસે એક યમુના નદીમાં પાંચ નદીનું જોશ જોવા મળે છે . 
 હિંદુ પરંપરામાં યમુનાને સૂર્યની પુત્રી અને યમરાજની બહેન કહેવાય છે . મહામહોપાધ્યાય શ્રી મેઘવિજયજી મહારાજાએ દિગ્ વિજય મહાકાવ્યમાં અગિયારમા સર્ગમાં શ્લોકાંક ૧૦ થી ૨૦ સુધી યમુનાનું વર્ણન કર્યું છે . એમાં આ વૈદિક માન્યતાઓના આધારે ઘણીય કલ્પનાઓ રજૂ કરી છે . એ કલ્પનાઓ મહાકાવ્યના અભ્યાસીને જ સમજાય એવી અઘરી છે . 
યમુના જો માનવીય અવતારમાં હોય અને એને જે કરવું હોય તે કરવાની એને છૂટ હોય તો એ શું કરે એની કલ્પનાઓ આજે પણ  થઈ શકે છે . કલ્પના એક , યમુના રોજેરોજ પદ્મપ્રભસ્વામીની , કલ્યાણક મંદિરે બિરાજિત મૂર્તિની પ્રક્ષાળપૂજા કરવા આવે  . કલ્પના બે , યમુના પદ્મપ્રભસ્વામીની માટે બગીચો બનેલો હોય એના ફૂલછોડને પાણી સિંચવા એ આવે  છે . કલ્પના ત્રણ , યમુનાનાં જળ શ્યામ છે એવી કવિસમયની માન્યતા છે , યમુના પદ્મપ્રભ સ્વામી ભગવાન્ ના સંગે રહે છે માટે એનાં પાણીએ  એ શ્યામલતા ગુમાવી  છે અને ગંગા જેવી ઉજળી દેખાવા લાગી છે . કલ્પના ચાર , દરવરસે એકવાર યમુના પૂર બનીને પદ્મપ્રભ સ્વામી ભગવાન્ નાં ચૈત્ય સુધી ઉછળતી આવે છે , ગભારાના દરવાજા સુધી ધસી આવે છે , પોતાનાં પાણીમાં પદ્મપ્રભ સ્વામી ભગવાન્ નાં જિનબિંબનો પડછાયો પડે એટલી નજીક આવે છે . અને પછી એ પડછાયા રૂપે પ્રભુનો સ્પર્શ મળ્યો એનો હરખ પામીને , ફરી પાછી પોતાની સીમામાં પાછી વળી જાય છે . કલ્પના પાંચ , યમુનાએ પ્રભુનું વરસીદાન જોયું છે એટલે યમુનાનું જળ સૂકાતું જ નથી .કલ્પના છ , યમુનાને ઘણો ગર્વ છે એ વાતનો કે એણે નેમિનાથ દાદાનાં ચ્યવન અને જન્મ કલ્યાણકની ભૂમિ સ્વરૂપ શ્રી શૌરીપુરી તીર્થને અર્ધપ્રદક્ષિણા આપવા દ્વારા નેમિનાથ દાદાની અપરિસીમ કૃપા મેળવી છે . 
જોકે , યમુનાનાં પાણી દિલ્હીની પાસે એટલાં ગંદા છે કે ત્યાં યમુનાનાં ઓક્સિજનશૂન્ય પાણીને ડેડ વોટર કહેવામાં આવે છે . મથુરા અને વૃંદાવનની યમુનાનાં ભવ્ય વર્ણન કરનારા કવિઓ અને સ્તોત્રકારો – દિલ્હીની પાસેની યમુનાને જુએ તો બેભાન જ થઈ જાય . અલબત્ત , કોરોના વખતે લોકડાઉન દરમ્યાન દિલ્હીની યમુનાનાં પાણીમાં જળચરોની ભારે ભીડ જોવા મળેલી . આજે જે યમુના મનેં જોવા મળી તેનાં જળ લીલાઝગ હતાં એટલે કલ્પનાઓ આવતી હતી . ૧૦૮ તીર્થનદીઓમાં યમુનાનું નામ આવે છે . યમુના કલ્યાણકનદી છે . પદ્મપ્રભ સ્વામી ભગવાન્ . ચ્યવન કલ્યાણક , જન્મ કલ્યાણક , દીક્ષા કલ્યાણક , કેવળજ્ઞાન કલ્યાણક . આવતીકાલે એ કલ્યાણક ભૂમિની સ્પર્શના થશે . આનંદ અહો આનંદ . આ કલ્યાણક ભૂમિ યમુનાના કાંઠે છે . 

કૌશાંબી સાથે કોનાં કોનાં નામ જોડાયાં છે ? મહાવીર પ્રભુ , છપ્પન દિશાકુમારી , સૌધર્મ ઈન્દ્ર , નવ લોકાંતિક , ચંદનબાળા , ગોશાળો , શતાનીક , જયંંતી , મૃગાવતી , ઉદયન રાજર્ષિ , ચંડપ્રદ્યોત , વાસવદત્તા , અશોક , સંપ્રતિ . એક એક નામની આગવી કથા છે . એક વિશ્વવિદ્યાલયની પણ જાણકારી મળે છે . તીર્થો પોતાની કથા લઈને બેઠા હોય છે . એ કથા શોધવી જોઈએ , એ કથાને મળવું જોઈએ , એ કથાને યાદ રાખવી જોઈએ અને પ્રચારમાં લાવવી જોઈએ . તીર્થકથા તીર્થની જેમ જ પવિત્ર હોય છે .

૨ . ચાર સ્પર્શના કરવાની છે 

ચિત્રકૂટથી સાંંજે કર્વી . કર્વીથી સવારે પહાડી બુઝુર્ગ અને સાંજે અર્જુનપુરા . અર્જુનપુરાથી સવારે બેરામપુર અને સાંજે સર્પતાહી . સાડા ત્રણ દિવસમાં ૭૭ કિ.મી.નો વિહાર કરીને કાલે પ્રભુ પાસે પહોંચ્યા હતા . પ્રભુની ભૂમિ પર ઘણું રહેવું જોઈએ . ચાર કલ્યાણકના ચાર દિવસ અથવા એથી વધુ . પણ પાંચ તારીખે પ્રયાગરાજ પહોંચવાનું જ હતું  . ભગવાનની માફી માંગી , ઓછું રોકાવા બદ્દલ . અને સાંજે પ્રયાગરાજ તરફ પ્રયાણ કર્યું , રાતનો મુકામ રકસઈમાં . આજે તિલાહાપુર મોડ . ગઈકાલે આખો દિવસ કૌશાંબી નિમજ્જનમાં ગયો એટલે કશું જ લખાયું નહીં . આજે ગઈકાલની યાત્રાની યાદમાં ઝકઝોળ છું .
અલબત્ત , મનેં તો ખબર જ નહીં કે કૌશાંબીમાં આપણાં બે જિનાલય છે . એટલું સારું લાગ્યું એ જોઈને કે અહીં બે બે ધવલ સુંંદર જિનાલય આભની સાથે દિવસરાત વાતો કરી રહ્યા છે . પ્રથમ જિનાલય છે કૌશાંબી તીર્થ શણગાર નિર્મલ ચંપા પદ્મપ્રભ જિન પ્રસાદ , આનું સંચાલન હસ્તિનાપુરથી થાય છે .

બીજું જિનાલય છે જૈન શ્વેતાંબર તીર્થ કૌશાંબી , આનું સંચાલન શિખરજીથી થાય છે .

શ્રી પદ્મપ્રભ ભગવાનનો દેહવર્ણ રક્તકમળ સમાન લાલાશવાળો હતો એની સ્મૃતિમાં બેય મંંદિરના મૂૂળનાયકની પ્રતિમા પદ્મવર્ણી જ છે .

કૌશાંબીમાં મારો સમય આ મુજબ વીત્યો .

૧ . કૌશાંબીનાં પુરાતાત્ત્વિક સ્થાનો .

૨ . પદ્મપ્રભ સ્વામીનું સૂક્ષ્મ શિલ્પકલાબદ્ધ જિનાલય

૩ . સમવસરણમંદિર / ચિત્રશાલા

૪ . નિર્મલ ચંપા પદ્મપ્રભ જિન પ્રસાદ .
ચારેય વિશે લખવું છે , સૌથી વધુ ચિત્રશાલા વિશે .

૩ . પુરા તાત્ત્વિક અવશેષોનું અવલોકન

શતાનીક રાજા . ઉદયન રાજા . અશોક રાજા . એમનો મહેલ અને એમનો કિલ્લો અને એમનો જલમાર્ગીય ડક્કો . કૌશાંબીની વર્લ્ડ ફૅમસ આર્કિયોલોજિકલ સાઈટ્સની સાથે આ દિગ્ગજ નામો જોડાયેલાં છે . આ રાજાઓનો સમય છે ૨૫૦૦થી ૨૨૦૦ વરસજૂનો . મતલબ એ છે કે કૌશાંબીનાં પુરાતાત્ત્વિક અવશેષોમાં તમને જે ભાંંગીતૂટી ભીંતો , જમીની ચણતર , ઈંટોડા , પથ્થરો જોવા મળે છે તે પ્રાયઃ મહાવીર સ્વામી ભગવાનના સમયનો સ્પર્શ ધરાવે છે . કેવી ગજબની વાત ? લાલ ઈંટોનું બાંધકામ ઘણું છે પણ બાંધકામ શું છે બરોબર સમજાતું નથી . કોઈ કહે છે કે આ રાજાનો મહેલ છે , કોઈ કહે છે કે આ પૌરજનોનાં નિવાસસ્થાન છે . આ ભાંગેલી ભીંતો જ્યારે ઊંચા , રોનકદાર મકાન તરીકે સાબૂત હશે ત્યારે અભિગ્રહધારી પ્રભુ મહાવીર શું આ લાલ ઈટાળવી દીવાલો વચ્ચે ખુલ્લા પગે ચાલ્યા હશે ?  પ્રભુ શીદ પારણું નથી કરતા એની ચિંતા આ મહેલવાસીઓએ , મકાનવાસીઓએ આ જ ઈલાકામાં કરી હશે ? કૌશાંબીમાં પ્રભુ મહાવીરને પાંચ મહિના અને પચીસ દિવસોના ઉપવાસનું પારણું ચંદનબાળાએ કરાવેલું . રોતી ચંદનબાળાનો ઉંબરો , હું આ પુરાણા અવશેષોમાં શોધતો રહ્યો . ઉદયન-વાસવદત્તાની ભૂમિ પણ આ જ કૌશાંબી . વીણા વાદનથી હરણાઓને મંત્રમુગ્ધ કરનારા ઉદયન રાજાને , આ લાલ ખંડેરો વચ્ચે સાદ દેવાનું મન થતું હતું . ખંડિત અશોકસ્તંભ છે અહીં . એની પર જૂની લિપિમાં ઉદયનનું નામ કોરાયેલું જોયું ત્યારે રોમાંચ અનુભવ્યો હતો .

અશોકસ્તંભ પર કશુંક બીજું પણ લખ્યું છે પુરાતન લિપિમાં . 

કૌશાંબીની બહાર યમુના તરફના રસ્તે ચાલીસ પચાસ ફૂટ જાડી દીવાલોની લંગાર જોવા મળે . એ જ છે કૌશાંબીનો કિલ્લો . વચ્ચે વચ્ચે ગાળા બની ગયા છે એને લીધે કિલ્લો ટેકરીઓના શ્રેણિબદ્ધ સમૂૂહમાં ફેરવાઈ ગયો છે . દૂર દૂર સુધી દેખાતી ટેકડીઓ એ વસ્તુત: કૌશાંબીનો જગ વિખ્યાત ગઢ , મહાગઢ છે .

મારી સાથે જે યુવાન આવેલો એણે મને કેટલાય ખેતરો બતાવ્યાં , ખેતરોમાં સેંકડો સેંકડો વરસ જૂના ઈંટ પથ્થરો પથરાયેલા હતા .

લોકો એને ઘરનો પાયો ભરવામાં , ખેતરની પાળ બનાવવામાં વાપરતા આવ્યા છે . ખુદાઈમાં જૂૂના રત્નો , દાગીનાઓ પણ નીકળી આવે છે જે હજારો , લાખોનાં મોલે વેંચાઈ જાય છે . હમણાં પ્રયાગ રાજમાં , સાતસો વરસ જૂના ૧૭૦ સિક્કા વેંચનારાને પોલીસે પકડેલા . એની કિંમત નવ લાખ થતી હતી . આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં એ ઊંચા દામે વેંચાત . આવું વારંવાર થાય છે એટલે સરકાર હવે કડક છે , ખોદકામ પર પૂરો પ્રતિબંધ છે . પણ જે ગયું તે ગયું જ . ઘણી મૂર્તિઓ અને મુદ્રાઓ નીકળી જે  પ્રયાગરાજ મ્યુઝિયમમાં આરક્ષિત છે .

 આપણાં દેરાસરના મેનેજર પાસેથી જાણવા મળ્યું કે કૌશાંબીની ભૂમિમાં ઘણું ઘણું દટાયેલું છે એ બહાર લાવવા સરકારી સ્તરે મોટાપાયે ખોદકામ શરૂ કરવામાં આવેલું પણ એ વખતે જમીનમાંથી એવા એવા અવાજો સંભળાયા , સંભળાતા રહ્યા કે કામ જ પડતું મૂકી દેવું પડ્યું . કૌશાંબી ગેબી રહસ્યોની ભૂમિ છે .

ખાસ જગ્યા ગમી હતી યમુનાકિનારે બનેલો પોર્ટ એરિયા . શતાનીક રાજાના સમયમાં નદીમાર્ગે વ્યવસાય ચાલતો , સેનાઓ નીકળતી , આનંદપ્રમોદના પ્રવાસો પણ ગોઠવાતા .  લાંબી અને વિશાળ યમુનાની ઉપર એ જમાનામાં કેટકેટલાં વહાણો સરકતાં હશે . લોકોની અને માલ સામાનની ભરચક અવરજવર રહેતી હશે . તોસ્તાન ડેમ જેવી એક બુરજબંદ દીવાલ યમુનાને અડોઅડ ઊભી હતી . બધા જહાજો એને અડકીને અટકતા. એ દીવાલનું કન્સ્ટ્રકશન એટલું મજબૂત છે કે જમનાનો ધસમસતો વેગ , કિનારાની જમીનને ન ઘસારો પહોંચાડી શકે છે , ન નુકસાન . 

આ જલમાર્ગનો ઉપયોગ શતાનીક રાજાએ કાયમ કર્યો હશે .  ચંપાનગરી પર ગુુપ્ત આક્રમણ કરવા શતાનીક રાજાનાં સૈન્યે આ જલમાર્ગથી જ  પ્રસ્થાન કર્યું હતું .

કમાલની વાત એ છે કે વૈશાલી નરેશ્વર ચેટકરાજાની સાત દીકરીમાંની એક દીકરી મૃગાવતી , એ રાજા શતાનીકની રાણી હતી અને ચેટકરાજાની જ સાત દીકરીમાંની એક દીકરી જ્યેષ્ઠા , પ્રભુ વીરના બંધુ રાજા નંદીવર્ધનની રાણી હતી . આનો અર્થ એ થાય કે કૌશાંબી નગરી સાથે પ્રભુ વીરનો પારિવારિક સંબંધ હતો . કૌશાંબી નગરીના અવશેષો જોયા વિના જે નીકળી જાય છે તે પ્રભુ વીર , પ્રભુ વીરના સ્વજનો અને પ્રભુ વીરના ભક્તોની સ્પર્શના પામેલી પુરાણી નગરીને જોવાથી અને સ્પર્શવાથી વંચિત રહી જાય છે . અહીં પુરાણી દીવાલોને ઘસાઈને જે હવા આવે છે એમાં ૨૫૦૦ વરસ પુરાણી ઊર્જા હોય છે . એનો સ્પર્શ ચૂકાય જ કેમ ?  

ઈતિહાસની વાત કરીએ તો કૌશાંબી રામાયણના સમયે પણ હતું એમ હિંદુ પરંપરા કહે છે . રામચંદ્રજીનો પુત્ર કુશ . કુશનો પુત્ર કુશંભ .  કુશંભે આ નગરી રચી તેથી એનું નામ પડ્યું કૌશાંબી  . મહાભારતના સમયમાં અર્જુનપુત્ર અભિમન્યુનો પુત્ર પરીક્ષિત. એની પાંચમી પેઢીએ નિચક્ષુ રાજા થયો . મહાભારતનું સર્વજન પ્રિય નગર હસ્તિનાપુર ગંગા નદીના પૂરમાં નાશ પામ્યું તે પછી નિચક્ષુએ કૌશાંબીને રાજધાની બનાવી હતી . પ્રભુ વીરના સમયમાં આ શહેરો મહાનગર તરીકે પ્રખ્યાત હતા : ચંપા . શ્રાવસ્તી . અયોધ્યા . રાજગૃહી . વારાણસી . કૌશાંબીનું નામ આ શહેરોની સમકક્ષ હતું . અલબત્ત , પાટલીપુત્ર મગધની રાજધાની બન્યું તે પછી  કૌશાંબીનો દબદબો ઘટ્યો હતો . મૌર્યકાળમાં એટલે કે ઈસાપૂર્વ ૩૨૧થી ૧૮૫ સુધી કૌશાંબી એકદમ સમૃદ્ધ હતી . પાંચમી શતાબ્દીમાં ચીની યાત્રી વા હિયાન પગે ચાલીને ચીનથી ભારત આવેલો અને દસ વરસ ભારત રહ્યો હતો .  એણે કૌશાંબીની સમૃદ્ધિનું વર્ણન કરેલું છે . સાતમી શતાબ્દીમાં ચીની યાત્રી હ્યુ એન ત્સંગ  ભારત આવેલો , એણે પણ કૌશાંબીનાં ઐશ્વર્યનું વર્ણન કરેલું છે . સાતમી શતાબ્દીથી અગિયારમી શતાબ્દી સુધીમાં પરમાર વંશીય ગઢવાલ રાજાઓનું રાજ્ય ચાલ્યું પરંતુ દેેશમાં કૌશાંબીનો દબદબો ઘટતો રહ્યો  . બારમી શતાબ્દીમાં યવન આક્રમણ થયું . ( હૂૂણ રાજા તોરમાણનું નામ આવે છે ) .  એ પછી કૌશાંબી તૂટતું ગયું . 

દેશ પર અંગ્રેજોની હકૂમત આવી . સન્ ૧૮૬૧માં અલેક્ઝાંડર કનીંઘમ ભાંગીતૂટી કૌશાંબીને જોવા આવ્યા , એમણે અહીં  પુુરાણા અવશેષો છે એમ જાહેર કર્યું .  સન્ ૧૯૩૬માં ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ વિભાગ તરફથી નની ગોપાલ મઝુમદારે કૌશાંબીનું સર્વેક્ષણ કરાવ્યું . અંગ્રેજો ભારત છોડીને ગયા તે પછી સન્ ૧૯૪૯માં ઈલાહાબાદ વિશ્વવિદ્યાલયના ગોવર્ધન રાય શર્માએ ઉત્ખનન કરાવ્યું . એમણે પોતાના રિપોર્ટમાં એમ જણાવ્યું કે કૌશાંબીના અવશેષો , હડપ્પાના સમકાલીન છે . બાય ધ વે , હડપ્પા સંસ્કૃતિ ૮૦૦૦ વરસ જૂની છે . એ વખતની ખુદાઈમાં આટલા અવશેષ વાસ્તુ મળેલા . 

૧ . ઘોષિતારામ વિહાર ( આને જ ઉદયન કા કિલ્લા કહે છે )

૨ . સુરક્ષા પ્રાચીર ( વિશાલ દુર્ગ વિસ્તાર )

૩ . પાષાણ નિર્મિત પ્રાસાદ 

૪ . અશોક સ્તંભ  . સ્તંભ બે નીકળેલા . એક અહીં છે , એક પ્રયાગરાજ લઈ ગયા છે . સ્તંભ પર અશોકના શિલાલેખ છે . 

બાકી , આજની તારીખે કૌશાંબી પર ગરીબીનો પડછાયો પથરાયેલો છે . ઘરો જુઓ કે ગલીઓ , ગરીબી છાપરે ચડીને બોલે છે . કૌશાંબી શહેરનો ભૂતકાળ રોમાંચક છે , વર્તમાન સાધારણ છે .

કૌશાંબીના પુરાતાત્ત્વિક મહત્ત્વની વાત આપણે કરી . હવે પછી કરીશું કૌશાંબીની જૈૈન તીર્થભૂમિ તરીકેની વાતો .  

૧ . ૩૦૦૦ યાત્રાળુઓની ભૂમિ  

અમદાવાદ , મુંબઈ , સુરત , વડોદરા જેવા શહેરોમાં એક દિવસના કાર્યક્રમમાં ૩૦૦૦ જૈનો ભેગા થઈ જાય એ બહુ સહેલું છે . વરસમાં એટલી બધી વાર ૩૦૦૦ લોકો ભેગા થાય છે કે ૩૦૦૦ લોકોનું ભેગા થવું એ કોઈ મોટી વાત લાગતી જ નથી . પણ એક કલ્યાણક તીર્થ એવું છે જ્યાં આખા વર્ષમાં કુલ મળીને ૩૦૦૦ જેટલા જ જૈનો આવે છે . શું આવું બને છે ?  આજના જમાનામાં બને છે ? હા , આજે આવું બની રહ્યું છે . 
તમે જે સંઘમાં રહો છો , જે શહેરમાં રહો છો , જે વિસ્તારમાં રહો છો ત્યાં શ્રી શીતલનાથ ભગવાનની મૂર્તિનાં દર્શન તો થતાં જ હશે . કલકત્તામાં શ્રી શીતલનાથ ભગવાનનું જિનાલય બાબુ બદ્રીદાસ ટેમ્પલ તરીકે વિશ્વ પ્રસિદ્ધ છે અને ત્યાં અગણિત યાત્રાળુઓ આવે પણ છે . જે આવે છે એની ખુશી બિલકુલ હોવી જોઈએ . પરંતુ શ્રી શીતલનાથ ભગવાનનું જ્યાં ચ્યવન કલ્યાણક થયું , જ્યાં જન્મ કલ્યાણક , દીક્ષા કલ્યાણક અને કેવળ જ્ઞાન કલ્યાણક થયું એ ભૂમિ પર બાર મહિનાના ૩૬૦ દિવસમાં ફક્ત ૩૦૦૦ જેટલા જૈનો જ આવે છે એ હકીકત જૈન સંઘ માટે ઘણી જ શરમજનક કહેવાય . હોઈ શકે છે કે વરસે ત્રણ હજારને બદલે પાંચ હજાર કે આઠ હજાર જૈનો આવતા હોય . ત્રણ હજારનો આંકડો ત્યાંના પૂજારીએ આપ્યો . 
ઋજુવાલિકા તીર્થમાં કેવલજ્ઞાન કલ્યાણક મંદિરનાં આંગણે આસપાસના નજદીકી તીર્થોનાં નામ અને એ કેટલા દૂર  છે એની જાણકારી આપતું એક બોર્ડ રાખવામાં આવ્યું છે .

ઋજુવાલિકા તીર્થથી શિખરજી અઢાર કિલોમીટર દૂર છે . ચંપાપુરી બસ્સો ત્રીસ કિલોમીટર . પાવાપુરી બસ્સો પચીસ કિલોમીટર . લછવાડ એકસો સાઠ કિલોમીટર . રાજગૃહી બસ્સો ચાલીસ કિલોમીટર . કાકંદી એકસો પચાસ કિલોમીટર . આ સિવાય અન્ય સ્થાનોના નામ પણ એ બોર્ડ પર છે . પરંતુ એ બોર્ડમાં શીતલનાથ ભગવાનનાં ચાર કલ્યાણકનાં એક તીર્થનું નામ નથી . આનો અર્થ એ છે કે શીતલનાથ ભગવાનનાં મુખ્ય કલ્યાણકતીર્થનું નામ હજી જન સાધારણ સુધી પહોંચ્યું નથી . 
એ તીર્થનું નામ છે શ્રી ભદ્દિલપુર તીર્થ . ઋજુવાલિકાથી શ્રી ભદ્દિલપુર તીર્થ આશરે બસ્સો ચાલીસ કિલોમીટરની દૂરી પર છે . વાહન માર્ગે પાંચ કલાક જેટલો સમય થાય . આ ભદ્દિલપુરનો ઉલ્લેખ વિ. સં. ૧૭૭૦માં શ્રી સૌભાગ્યવિજયજી મ.સા.એ  સ્વરચિત તીર્થમાળામાં આ મુજબ કર્યો છે : 
તિહાંથી સોલેં કોસેં જાણજો રે ભદ્દિલ પૂર છે , દતારા પ્રસિદ્ધ રે વિષમ મારગ છે વનખંડે કરી રે સાથે પંથ દિખાઉં લિદ્ધ રે . ૬આવ્યા ભદ્દિલપુર ઉલટ ધરી રે ગિરિ ચડિયા જિન પૂંજે ભાય રે રાજાનો આદેશ લઈ કરી રે ફરસ્યા પારસનાથના પાય રે . ૭સપ્તફણામણી મૂરતિ પાસની રે એક ગુફામાં એક મલ્લ રે નિપર સરોવર કમલ ફૂલે ભર્યો રે નિર્મલ પાણી તસ અવલ્લ રે . ૮પૂજીને તે ગિરીથી ઉતરી રેઆવ્યા ગામ દંતારે જેથ રેજનમ થયો શીતલ જિનરાયનો રે ચાર કલ્યાણક હુઆ એથ રે . ૯

તેઓ એમ લખે છે કે ‘ અમે બોધિગયાથી ભદ્દિલપુર આવ્યા .  અમારો એ વિહાર સોળ કોસનો થયો . રસ્તામાં જંગલ ઘણું હતું. ક્યાંથી નીકળશું , ક્યાં પહોંચશું એ સમજાય પણ નહીં એટલે અમે એક વોળાવિયો રાખેલો .  એ અમને ભદ્દિલપુર સુધી દોરીને લાવ્યો . ભદ્દિલપુરમાં અમે પહાડ ઉપર યાત્રા કરી .  રાજાનો આદેશ મેળવીને પહાડી ઉપર ગુફામાં બિરાજમાન અને મણિસદૃશ સાત ફણાથી દીપી રહેલી શ્રી પારસનાથ દાદાની પ્રતિમાનાં દર્શન કર્યાં . પહાડ પર તળાવ છે એનું પાણી એકદમ નિર્મળ છે અને એમાં ઢગલાબંધ કમળો ઉગે છે . ત્યાં પૂજા થઈ તે પછી અમે નીચે ઉતર્યા . ‘ શ્રીસૌભાગ્યવિજયજી મહારાજા જણાવે છે કે અમે નીચે ઉતર્યા ત્યાં શ્રી શીતલનાથ ભગવાનનાં જન્મ કલ્યાણકની ભૂમિની સ્પર્શનાનો લાભ મળ્યો . 

આજે કેટલા જૈનોએ શ્રી શીતલનાથ ભગવાનનાં જન્મ કલ્યાણકની ભૂમિની સ્પર્શનાનો લાભ મેળવ્યો છે ? પ્રશ્ન વિચારવા જેવો છે . એવું નથી કે આજે શ્રી શીતલનાથ ભગવાનનાં જન્મ કલ્યાણકની ભૂમિ પર કોઈ સગવડ નથી . દેરાસર છે , ધર્મશાળા છે , ભોજનશાળા છે , ઉપાશ્રય છે , નાનો એવો બગીચો છે , સુગંધિત ફૂલો છે . હાઇવે છે , વાહન વ્યવહાર છે , નાનું એવું શહેર છે . ખેદની બીના એ છે કે આવવાવાળાની સંખ્યા સીમિત છે . અને આ ઓછી સંખ્યા પણ ખુશી આપે છે . આટલા જૈનો આવે છે તે હમણાંથી આવતા થયા છે . 

૨ . વિચ્છેદ પામેલું તીર્થ ફરીથી સાંપડ્યું 

બાકી એક સમય એવો પણ હતો કે આ ભદ્દિલપુરમાં જૈનોને પગ મૂકવાનું પણ સૂઝતું નહોતું . ભદ્દિલપુર તીર્થનો ઉચ્છેદ થઈ ગયો છે આ એક કહાની એવી ગોઠવાઈ ગઈ હતી કે જૈનોને ભદ્દિલપુરની આ ભૂમિની જાણ જ નહોતી . શું એ દિવસો હશે ? જ્યાં શીતલનાથ ભગવાનની માતા મહારાણી નંદાદેવીએ ચૌદ સપનાં જોયાં એ નગરમાં એક જૈન બચ્ચો જોવા ના મળે . જ્યાં શીતલનાથ ભગવાનના પિતા મહારાજા દૃઢરથે સ્વપ્નલક્ષણપાઠકોના શ્રીમુખે ચૌદ સપનાં સંબંધિત દિવ્ય ભવિષ્યવાણી સાંભળી ત્યાં પ્રભુની એક સ્તુતિ ગવાતી ના હોય . જ્યાં છપ્પન દિશા કુમારીઓએ આવીને સર્વપ્રથમ જન્મ મહોત્સવ કરેલો ત્યાં  સ્નાત્ર પૂજા કરવા માટે ભગવાનની મૂરતિ નહોતી , ત્રિગડું વગેરેની વ્યવસ્થા પણ નહોતી અને કોઈ સ્નાત્રપૂજાર્થી પણ નહોતા . જ્યાં આવીને ઈન્દ્રે પાંચ રૂપ ધારણ કરેલા ત્યાં એક પણ પ્રભુભક્ત જોવા મળતો નહોતો . આવું શી રીતે થયેલું એની ચર્ચા , કેસ સ્ટડી રૂપે કરવી જોઈએ . ક્યારેક એ કરીશું . પણ એ પરિસ્થિતિ દોઢસો વરસ રહી . શ્રી શીતલનાથ ભગવાનનાં જન્મ કલ્યાણકની ભૂમિ લુપ્ત થઈ ચૂકી છે એવું માનીને જૈન સંઘે એ ભૂમિનાં દર્શન વિશે આશા રાખવાનું છોડી દીધું હતું . આકરી ભાષા વાપરીએ તો શ્રી શીતલનાથ ભગવાનનાં જન્મ કલ્યાણકની ભૂમિને આખો જૈન સંઘ ભૂલી ગયો હતો . શ્રી શીતલનાથ ભગવાનનાં જન્મ કલ્યાણકની ભૂમિ પર જૈન યાત્રાળુ આવતા જ નહોતા . શીતલનાથ ભગવાનની હજારો મૂર્તિઓ છે ભારત દેશમાં .  એ મૂર્તિની પૂજા કરનારા ભકતજનોને ભદ્દિલપુરની ભૂમિ પર આવવાનો વિચાર આવતો જ નહીં . એક જ દલીલ હતી કે શ્રી શીતલનાથ ભગવાનનાં જન્મ કલ્યાણકની ભૂમિ એ લુપ્ત તીર્થ છે . જ્યાં શ્રી શીતલનાથ પ્રભુએ એક વરસ સુધી વરસી દાન આપીને દીક્ષા લીધી એ ધન્ય ભૂમિ પર શ્રી શીતલનાથ પ્રભુનું નામોનિશાન નહોતું બચ્યું . વિ. સં . ૧૭૭૦ પછી  વિ. સં . ૧૮૭૦ સુધી આ ભૂમિ પર પ્રભુનું કોઈક અસ્તિત્વ હશે . વિ. સં .૧૯૦૦ સુધીમાં પરિસ્થિતિ દર્દનાક બની . તીર્થ વિચ્છેદ પામ્યું છે એમ સરેઆમ બોલાતું હતું , લખાતું હતું .  આજથી ત્રીસ વરસ પહેલાં સુધી એ દર્દ ઊભું રહ્યું .  
સન ૧૯૯૩માં એક નરબંકો જાગ્યો . એને લાગ્યું કે આમ હાર માનીને બેઠા ન રહેવાય . એના બાપ અને એના દાદાએ એને જોશ આપ્યું . એ કામે લાગી ગયો . એણે ઘણા ખાંખાખોળા કર્યાં . શ્વેતાંબર , દિગંબર , હિંદુ અને બૌદ્ધ સાહિત્યના સંદર્ભો તપાસ્યા . એને માહિતી મળવા લાગી . શ્રી સૌભાગ્યવિજયજી મહારાજા જે પહાડની વાત કરે છે તે પહાડ , આજના ઝારખંડનો કોલ્હૂઆ પહાડ છે  એમ પાક્કું થયું . પહાડની પાછળની તળેટીમાં દંતારા ગામ છે એને દિગંબરો ,  શ્રી શીતલનાથ ભગવાનનાં જન્મ કલ્યાણકની ભૂમિ માને છે  અને આપણી તીર્થમાળાઓ પણ દંતારા ગામનો ઉલ્લેખ કરે છે . પરંતુ ચોક્કસ સંદર્ભોના આધારે સમજાવા લાગ્યું કે દંતારાથી અલગ એક શહેર કે ગામ છે જેનું નામ ભદ્દિલપુરને મળતું આવે છે . એ કયું શહેર કે ગામ છે ? એ શહેર કે ગામ ક્યાં છે ? એની તપાસ ચાલુ રહી . એક દિવસ નામ મળ્યું : ભોંદલ ગામ . બંગાળી ભાષામાં અકારનો ઉચ્ચાર ઓકારથી કરે છે . કમલને કોમલ કહે , રસને રોસ કહે , જયને જોય કહે . આ જ તાલમાં ભદ્દિલનું ભોદ્દિલ થયું હોય અને ભોદ્દિલનું ભોંદલ થયું હોય એ રીતે તાળો મેળવ્યો . આ ભોંદલ ગામ કોલ્હૂઆ પહાડની નજીકમાં હોય એ જરૂરી હતું . એ નરબંકો  કોલ્હૂઆ પહાડની નજીકમાં હટવરિયા ગામમાં તપાસ ચલાવી રહ્યો હતો કે ભોંદલ ગામ છે ક્યાં ? સન ૨૦૦૬ની આ વાત છે . ત્યાં એને જાણવા મળ્યું કે કોલ્હૂઆ પહાડની બીજી તરફ હન્ટરગંજ છે અને એને અડીને જે ગામ છે તેનું નામ જ ભોંદલ ગામ છે . એ નરબંકો હટવરિયા ગામથી તુરંત દોડ્યો . હન્ટરગંજ પહોંચ્યો . હન્ટરગંજની ભાગોળે એણે  ભોંદલ ગામનું નામ વાંચ્યું .

એની આંખોમાં હરખનાં આંસુ ઉભરાયા . દોઢસો વરસથી લુપ્ત મનાતું આવેલું અતિ પ્રાચીન તીર્થ , ભદ્દિલ શબ્દના અવશેષ જેવા ભોંદલ શબ્દનો શંખ વગાડતું , અડીખમ ઊભું હતું . એ નરબંકો , ભોંદલની ગલી ગલીએ ફર્યો . ભોંદલ ગામને અડીને વહે છે નિરંજના નદી . સરિતાતટના પરિવેશને લીધે ભોંદલ ગામમાં છુપાયેલું ભદ્દિલપુર જાણે કે આખેઆખું ઊઘડી આવ્યું હતું . એ નરબંકાએ ઘણા અનુભવીઓ સાથે ચર્ચાવિમર્શ કર્યો . સૌનું કથન એક જ હતું કે , આપણે જેને લુપ્ત માનતા હતા તે તીર્થની ભૂમિ આ જ સંભવે છે . 
ભોંદલની શોધ કરનાર એ નરબંકાનું નામ છે લલિતકુમાર નાહટા . એના પિતાનું નામ હરખચંદજી નાહટા . એના દાદાનું નામ ભંવરલાલજી નાહટા . દાદા અને પિતા લાંબા સમયથી ભદ્દિલપુરની શોધમાં હતા . બેયના સપનાંને સાકાર કર્યું આ નરબંકાએ . ચૌદ વરસની શોધ પછી પ્રભુ શ્રી શીતલનાથ દાદાની ભૂમિ મળી હતી . તીર્થ લુપ્ત છે એવી લોકવાયકા બન્યા બાદ દોઢસો વરસે તીર્થભૂમિનું પ્રાગટ્ય થયું હતું . તીર્થલોપની લોકવાયકા આખરે ખોટી પુરવાર થઈ . હજાર વરસના ઇતિહાસમાં જવલ્લે જ જોવા મળે એવી ઘટના બની . જમીનમાંથી પ્રાચીન ભગવાન મળી આવે એવું જોવા મળ્યું છે . જમીનમાંથી પ્રાચીન દેરાસર મળી આવે એવું જોવા મળ્યું છે . મોહેંજોદડો , લોથલ જેવી નગરી જમીનમાંથી મળી આવી એ પણ જોવા મળ્યું છે . પરંતુ એક ગામ સાબૂત હોય છતાં એની ઓળખ ભૂંસાઈ ગઈ હોય એવું પ્રાય: પહેલીવાર બન્યું હતું . અને એ ગામને શોધી કાઢવામાં આવ્યું હોય અને એને તીર્થભૂમિ તરીકેની ઓળખ આપવાનો પવિત્ર પુરુષાર્થ થયો હોય એવું પણ પ્રાય: પહેલીવાર બન્યું હતું . નાહટા પરિવારને જે લાભ મળ્યો તે અકલ્પનીય હતો . 
ભોંદલ ગામ સાથે ભદ્દિલપુર તીર્થનું નામ ફરીથી જોડાય એ માટે શું કરવું પડે ? ભોંદિલ ગામમાં એક ભૂમિખંડ ખરીદવો પડે . એ ભૂમિખંડ એવી જગ્યાએ હોય કે આખું ગામ જોઈ શકે . એ ભૂમિખંડ પર જિનાલયનું નિર્માણ થાય , એમાં ભૂમિની ઓળખાણને અનુરૂપ પ્રભુ બિરાજમાન થાય , પ્રભુની સાથે એવો આડંબર રચાય કે આવનારો દર્શનાર્થી અભિભૂત થાય . આ બધી જ વાતોનો વિચાર , નાહટા પરિવારે કર્યો . ભોંદલ ગામ જ ભદ્દિલપુરની ભૂમિ છે એ નક્કી થયું તે પછી તરત જ લલિતકુમાર નાહટાના માતા શ્રીમતી રૂખમણીદેવી નાહટાના નામે ભૂમિ ખરીદવામાં આવી . ગામમાં સસ્તા ભાવે જમીન  ઘણી મળતી હતી પરંતુ તીર્થભૂમિ તરીકેનો દરજ્જો શોભાવે એવી જમીન લેવાની હતી . ભૂમિની આસપાસના લોકો સારા જ હોવા જોઈએ .  રાષ્ટ્રીય મહામાર્ગ અને નિરંજના નદીની વચોવચ એક જમીન જોવામાં આવી . જમીનના એક છેડે મહામાર્ગ ધમધમતો હતો અને બીજા છેડે નદી ખળખળતી હતી . આવું વાતાવરણ જોયું , ગમ્યું . તે પછી મોંઘા ભાવની જ જમીન લેવામાં આવી . સસ્તી જમીનનો મોહ રાખ્યો જ નહીં . તીર્થની ગરિમા પણ તો જોવાની હોય ને . 
હજી એક કામ થયું . જૈન શ્વેતાંબર કલ્યાણક તીર્થ ન્યાસ , આ નામે ટ્રસ્ટનું રજીસ્ટ્રેશન થયું અને નાહટા પરિવાર નામે જે ભૂમિ હતી તે આ ટ્રસ્ટને અર્પિત કરવામાં આવી . આમ તીર્થભૂમિ સાથે સકલ શ્રી સંઘ જોડાય એવી વ્યવસ્થા બની . જોતજોતામાં જિનાલય બન્યું , પ્રતિષ્ઠા થઈ . સરકારી પદાધિકારીઓ ભૂમિપૂજનથી માંડીને પ્રતિષ્ઠા સુધી જોડાયેલા રહ્યા . આણંદજી કલ્યાણજી પેઢી , જૈન શ્વેતાંબર સોસાયટી જેવી વડીલ સંસ્થાઓ  પણ સાથે જોડાઈ હતી . યાત્રાળુઓને ભક્તિ અને આરાધનાની દરેક સુવિધા મળે એવું તીર્થ નિર્માણ પામ્યું . એક ભગવાન બિરાજ્યા . ચાર કલ્યાણકની ચાર  ચરણપાદુકાઓ બિરાજિત થઈ .  
નાહટા પરિવારે જે કરવાનું હતું , એણે કર્યું . હવે જે કરવાનું હતું તે સમગ્ર ભારતના જૈન પરિવારોએ કરવાનું છે . શું જૈન પરિવારો  ભોંદલ ગામ સાથે ,  ભદ્દિલપુરની ભૂમિ સાથે મોટી સંખ્યામાં જોડાયા છે ? પહેલો જવાબ એ છે કે વરસે ત્રણેક હજાર યાત્રાળુ આવે છે એટલે કોઈ નથી આવતું એવું ના કહેવાય . સાવ કોઈ નહોતું આવતું એને બદલે આટલા આવે છે એ સારી વાત છે . હવે બીજો જવાબ એ છે કે હજારો હજારોની ભીડ જે રીતે પાવાપુરી , સમેત શિખરજીમાં જોવા મળે છે એવી ભીડ અહીં નથી . અહીં માટે પાલીતાણા કે શંખેશ્વર જેવી ભીડની કલ્પના પણ મુશ્કેલ છે . ભદ્દિલપુર તીર્થ માટે મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે આ કલ્યાણક તીર્થનો પ્રચાર કરવાની જવાબદારી આપણી છે એ આપણને સમજાયું જ નથી . 

૩ . શ્રી સીયલ ભગવાન્ તમારી રાહ જુએ છે
ભદ્દિલપુર કરતાં ઋજુવાલિકા તીર્થમાં વધારે યાત્રાળુ આવે છે . અહીં બહારના બોર્ડ પર બીજા તીર્થોની જેમ ભદ્દિલપુરનું પણ નામ હોય તો ? આ વિચાર આવે છે અને તરત એવું લાગે છે આમાં ઋજુવાલિકા તીર્થની ભૂલ કાઢવાનો કોઈ આશય નથી . બીજાને સલાહ આપવી અને બીજાની ભૂલો કાઢવી આ આપણા બધાનો કાયમી બિઝનેસ છે . શું સલાહ આપી દેવાથી કામ થઈ જશે ? શું ભૂલો ગણાવી દેવાથી રસ્તા નીકળી જશે ? કામ કરવું હોય અને રસ્તા કાઢવા હોય તો જાતે પસીનો પાડવો જોઈએ .  એમ સલાહ જરૂર આપી શકાય કે દરેક તીર્થનાં આંગણે ભદ્દિલપુર તીરથનો  પ્રચાર કરનારા બોર્ડ હોવા જોઈએ વગેરે વગેરે . પણ એ અન્યને આપવામાં આવેલી સલાહ કહેવાય .  જવાબદારી એ હોય કે મારા તમામ પરિચિતોને હું , મારી ભૂમિકા અનુસાર , ભદ્દિલપુર તીર્થ વિશે જાણકારી અને પ્રેરણા આપું . હું જેને ઓળખતો હોઉં અને મને જે ઓળખતા હોય તે સૌને હું ભદ્દિલપુર તીર્થ વિશે કશુંક જણાવું તો જ જવાબદારીનું પાલન કર્યું લેખાય . આ તમે જે ભદ્દિલપુર વિશે વાંચી રહ્યા છો એ તમને વાંચવા મળે , આ વાંચતા વાંચતા તમે ભદ્દિલપુર વિશે જે વિચારી રહ્યા છો તે તમે વિચારી શકો તેની જ માટે આ લેખ તમારી સામે આવ્યો છે . મારી જવાબદારી છે , તમને ભદ્દિલપુર વિશે જણાવવાની અને હું એ જણાવી જ રહ્યો છું . 
યાદ કરો , સીયલ નામનો પવિત્ર શબ્દ આપણે લોગસ્સ સૂત્રમાં બોલીએ છીએ . આજસુધી આપણે સેંકડો સેંકડો વાર , લોગસ્સ સૂત્ર બોલી ચૂક્યા છીએ . એ લોગસ્સ સૂત્રમાં બિરાજમાન શ્રી સીયલ ભગવાન્ , જ્યાં માતાની કુક્ષિમાં પધાર્યા એ ભદ્દિલપુરની ભૂમિ તમારી રાહ જુએ છે . એ લોગસ્સ સૂત્રમાં બિરાજમાન શ્રી સીયલ ભગવાન્ , જ્યાં માતાને ચૌદ સપનાં દેખાડી ચૂક્યા છે એ ભદ્દિલપુરની ભૂમિ તમારી રાહ જુએ છે . એ લોગસ્સ સૂત્રમાં બિરાજમાન શ્રી સીયલ ભગવાન્ , જ્યાં જન્મ કલ્યાણકના સ્વરૂપે પધાર્યા એ ભદ્દિલપુરની ભૂમિ તમારી રાહ જુએ છે . એ લોગસ્સ સૂત્રમાં બિરાજમાન શ્રી સીયલ ભગવાન્ , જ્યાં દીક્ષા કલ્યાણકના સ્વરૂપે શ્રમણ બન્યા એ ભદ્દિલપુરની ભૂમિ તમારી રાહ જુએ છે . એ લોગસ્સ સૂત્રમાં બિરાજમાન શ્રી સીયલ ભગવાન્ , ચાર ઘાતી કર્મોનો નાશ કરીને જ્યાં કેવલજ્ઞાની બન્યા એ ભદ્દિલપુરની ભૂમિ તમારી રાહ જુએ છે . તમે મોટા મોટા તીર્થોની યાત્રા કરો છો તે જરૂર કરો . એ યાત્રા કરવાની જ હોય . બસ , શ્રી શીતલનાથ ભગવાનની ચાર કલ્યાણકની ભૂમિને ભૂલવાની નથી . એટલું યાદ રાખજો . ભદ્દિલપુરની ભૂમિ તમારી રાહ જોતી હતી , રાહ જુએ છે , રાહ જોતી રહેશે . તમે ભદ્દિલપુરની યાત્રા કરી નહીં હોય તો તમારી પ્રભુભક્તિ અધૂરી છે , સમજી લેજો . 

૪ . શ્રી શીતલનાથ જિનાલય અને શ્રી પાર્શ્વનાથ ગુફા

બનારસથી ઋજુવાલિકાના રસ્તે , ઓન ધ રોડ ભદ્દિલપુર આવતું નથી . બનારસથી ચંદોલી , મોહનીયા , સાસારામ , ડેહરી , ઔરંગાબાદ , મદનપુર , શેરઘાટી સુધી આવો . ત્યાંથી ડોભી આવો . ડોભીથી એક રસ્તો જમણા હાથે હન્ટરગંજ જાય છે . ડોભીથી ૧૪ કિલોમીટર અંદર હન્ટરગંજ આવે . હન્ટરગંજની સાથે જ ભોંદલ જોડાયેલું છે . અમે આ રસ્તે ચાલી રહ્યા હતા . આશ્ચર્યજનક બાબત હતી કે ડોભીથી અંદર વળ્યા ત્યારથી માંડીને છેક હન્ટરગંજ સુધી , જે જે વાહનો નીકળ્યા તે તમામ પર , ઢોલનગારાવાળા જોરજોરથી ઢોલનગારા વગાડતા હતા . જે વાહન પર ઢોલનગારાવાળા નહોતા એમની પરથી ડીજેનો ઘનઘોર શોર આવી રહ્યો હતો . પહેલાં તો લાગ્યું કે આજે કોઈને ત્યાં લગ્ન હશે એમાં આ ગાડીઓ દ્વારા મહેમાનો જઈ રહ્યા હશે . પછી રહસ્ય ખૂલ્યું કે આ ગાડીઓમાં બેેસીને હિંદુ યાત્રાળુઓ કોલ્હૂઆ પહાડ તરફ જઈ રહ્યા છે . કોલ્હૂઆ પહાડ પર રોજ હજારો હિન્દુઓ યાત્રા કરવા આવે છે . અમે ડોભીથી અંદર વળ્યા ત્યાંથી માંડીને હન્ટરગંજ સુધી , વાહનોના વાજીંત્રવાદન થકી કોલ્હૂઆ પહાડના ડંકા વાગતા જ રહ્યા . હન્ટરગંજ શહેરના હાઈવેના મુખ્ય ગેટ પર કોલ્હૂઆ પહાડીનું સ્વાગત બેનર લાગેલું છે . એની પર લખ્યું છે કે આ હિંદુ , બૌદ્ધ અને જૈન તીર્થ ભૂમિ છે , પધારો . ૨૬ માર્ચના દિવસે સવારે સાડાઆઠની આસપાસના સમયે , જિંદગીમાં પહેલીવાર ભોંદલમાં એટલે કે ભદ્દિલપુરમાં પગ મૂક્યો . મનમાં ચાલી રહ્યાં હતાં શીતલનાથ પ્રભુનાં પ્રાચીન સ્તવનો . શીતલ જિન મોહે પ્યારા . મુજ મનડામાં તું વસ્યો રે . જોતજોતામાં નજરની સામે આવ્યું દેરાસર . ઊંચું અને રમણીય . જે મહેલમાં પ્રભુનો નિવાસ હતો , એ મહેલ કેવો હશે ? જ્યાં શૈશવ અને બાળપણ વીત્યું , યૌવન આવ્યું એ રાજમહાલય કેવો હશે ? વિચાર ચાલતા રહ્યા . ધવલ ઉજ્જ્વળ પ્રતિમાનાં દર્શન કર્યાં . જેની મૂરતિ આવી ટાઢક આપે છે એ ભગવાન જીવતા જાગતા બેઠા હશે ત્યારે એમનાં દર્શન કરનારને કેવી ટાઢક મળતી હશે ? વિચાર આવતા રહ્યા . શાંતિથી પ્રભુદર્શન કર્યા બાદ નિરંજના નદીને નિહાળી . એક વાત સમજાઈ . જે પ્રસિદ્ધિ ઋજુવાલિકાને મળી છે એના એકસોમા ભાગની પ્રસિદ્ધિ પણ આ નિરંજના નદીને નથી મળી . ઋજુવાલિકા નદીનો ઠાઠમાઠ અનેરો છે . નિરંજના નદીના પટ પર પાણી હોતું નથી , આખી નદી ખાલી દેખાય છે . હિંદુ પરંપરા મુજબની માન્યતા છે કે આ નદીને અભિશાપ લાગેલો છે . અભિશાપ એ કે આ નદીમાં પાણી રેતીની નીચે દબાયેલું રહેશે , રેતી જે ખોદશે એને પાણી મળશે પણ નદીની ઉપર પાણી વહેતું જોવા નહીં મળે . ખરેખર એવું જ દૃશ્ય હતું . રેગિસ્તાન જેવી રેતાળ અને સૂકીભઠ નદી . આ નદીના પશ્ચિમ કિનારે દેરાસર છે . વહેલી સવારે સામા કિનારે પૂૂરવમાં સૂરજ ઉગે છે એનું લાલ , ગુલાબી , સોનેરી અજવાળું દેરાસરના શિખરના રંગરૂપને નવી આભા બક્ષે છે .

૨૭ માર્ચના દિવસે કોલ્હૂઆ પહાડની યાત્રા કરી . ભદ્દિલપુરથી આ પહાડ બાર કિલોમીટર દૂર છે . નદીરસ્તે શોર્ટકટથી જઈએ તો સાત આઠ કિલોમીટર થાય .

કોલ્હૂઆ પહાડ પર ચાર આરાધ્ય આલંબન છે . એક , ગુફામાં બિરાજમાન શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાન્ . બે , તળાવ પાસે શ્રી શીતલનાથ ભગવાનનાં ચરણપાદુકા . ત્રણ , શ્રી શીતલનાથ ભગવાનનાં કેવલજ્ઞાન કલ્યાણકનાં ચરણપાદુકા . ચાર , પહાડીની દીવાલ પર ઉત્કીર્ણ જિનપ્રતિમાઓ . પહાડનું આરોહણ ત્રણ કિલોમીટરનું છે . પગથિયાં સિદ્ધગિરિ જેવા સરળ નથી . ચઢાણ ઘણું છે . ચડતાં ચડતાં શ્વાસ ભરાય . લગભગ એક કલાકે આરોહણ પૂરું થયું . વિશાળ સંખ્યામાં ઊભેલી પૂજાપાની દુકાનો અને ખાવાપીવાની હાટડીઓમાં કોલાહલનો પાર નહોતો . કોલ્હેશ્વરી દેવીનાં મંદિરે પૂજા કરવા માટે હજારો હિંદુ આવેલા એમની લાંબી કતાર ખડી હતી . કોઈના હાથમાં થાળી , કોઈના હાથમાં થેલી , કોઈના હાથમાં કાળી બકરીને બાંધેલી દોરી . આ પહાડ પર યાત્રાળુઓની ખાસ્સી ભીડ હોય પરંતુ જૈનો નહીંવત્ . હિંદુઓની ભીડ મુખ્ય . એમના રીતરિવાજ મુજબ યાત્રા કરે .આ કોલ્હેશ્વરી દેવીનું મંદિર , અસલમાં તો શ્રી શીતલનાથ ભગવાનની અધિષ્ઠાયિકા અશોકા દેવીનું મંદિર હતું , એમ કહેવાય છે . દુર્ગમ પહાડી પર જૈનોની અવરજવર વધુ હતી નહીં એમાં એ મંદિર આપણા હાથમાંથી ચાલી ગયું . જોકે , આ રીતે અલગ જગ્યાએ અલાયદું અધિષ્ઠાયિકા મંદિર બનાવવાનું કારણ શું હશે એ વિચારવું જોઈએ . આ પહાડ પર પ્રભુને કેવળજ્ઞાન થયું અને કેવળજ્ઞાન પછી શાસનસ્થાપના થઈ એ વખતે જે અધિષ્ઠાયક અધિષ્ઠાયિકાની સ્થાપના થઈ એની સ્મૃતિમાં આ મંદિર બન્યું હોય એમ સંભવે છે . ગિરનાર પર પણ અંબિકા દેવીનું અલાયદું મંદિર છે જ . મહાભારતના સમયમાં પાંડવોએ ગુપ્તવાસનો સમય અહીં વીતાવેલો . કૌરવોએ પાંડવોના ગુપ્તવાસનો રહસ્યસ્ફોટ કરવા અહીં જ સૈન્ય આક્રમણ કરાવ્યું હતું . ગુપ્તવાસ દરમ્યાન પાંડવોને આશ્રય આપનારા રાજા વિરાટે કોલ્હૂઆ પહાડી પર આ મંદિર બનાવડાવ્યું અને એમાં કાલીદેવીની મૂર્તિ બેસાડી એવી હિંદુઓની માન્યતા છે . હિંંદુઓ અહીં મુંડન સંસ્કાર અને વિવાહ સંસ્કારની રસમ પાળે છે . કોલ્હેશ્વરી મંદિરની પાસે જ એક પથ્થરિયું તળાવ છે . એને આકાશલોચન નામ મળ્યું છે . એનાં પાણી નિર્મળ છે , એમાં ઢગલેઢગલા ભરાય એટલા કમળ ઉગે છે . જોકે , અમારે જવાનું હતું પારસનાથ દાદાની ગુફા તરફ . કાળા શિલાખંડો પર પગ મૂકીમૂકીને પહાડી પર આગળ ચાલ્યા . આગળ માથોડા ઊંચી કાળચટ્ટી શિલાઓ આવી . એની વચ્ચેથી પસાર થયા . એક નિસર્ગ રચિત સાંંકડી ગલી દેખાઈ . સાથે ભોંદલથી પૂજારી આવેલો , એણે કહ્યું કે ગુરુજી , યહીં પર ગુફા હૈ , આપ દર્શન કર લો . મને ગુફા દેખાઈ નહીં . હું એમનેમ ઊભો રહ્યો .એ પૂજારી ગલીમાં સાત-આઠ ડગલાં આગળ ગયો . પછી એ અધડૂક ઝૂકીને ડજમણી તરફ પથ્થરમાં ઘૂસ્યો એટલે દેખાતો બંધ થયો . હવે મનેં સમજાયું કે ગુફા ક્યાં છે . એ ગુફા અને સાંકડી ગલીમાંથી બહાર આવ્યો . એટલી નાની એ ગલી હતી કે બે જણા સાથે ચાલી ન શકે . એ પૂજારી ગલીમાંથી બહાર આવ્યો તે પછી હું એ ગલીમાં ગયો . મનેં કબીરદાસજીના શબ્દો યાદ આવી રહ્યા હતા : जब मैं था तब गुरु नहीं,अब गुरु हैं हम नाय … प्रेम गली अति सांकरी, जा में दो न समाय … જ્યાં સુધી એ ગલીમાં હતો , મારું જવાનું બંધ હતું . હવે હું ગલીમાં હતો તો એનું જવાનું બંધ . થોડાક ડગલાં ભર્યા , જમણી તરફ લાંબો અને ઊભો ખાંચો દેખાયો , હું વાંકો વળીને એ ખાંચામાં ઘૂસ્યો .

સાવ જ ઓછી જગ્યા . આગળ વનરાજની બોડ જેવી નાનીસરખી ગુફા હતી . જોકે , આને ગુફા કહેવાય કે બખોલ ? એ પ્રશ્ન થયો . અંદર થોડું અંધારું લાગતું હતું . દીવાનું અજવાળું કરાવ્યું ત્યારે શ્યામવરણી પ્રતિમાનાં દર્શન થયાં . આ જ ગુફાની વાત શ્રી સૌભાગ્યવિજયજી મહારાજાએ કરી હશે , એ પાક્કું . એમણે શ્રી પાર્શ્વનાથ પ્રભુની જે પ્રતિમાની વાત કરી હતી તે જ આ પ્રતિમા હશે ? આ પ્રતિમાને , હિંદુઓ ભૈરોજી બાબા તરીકે પૂજે છે , બૌદ્ધો બોધિધર્મ તરીકે માને છે અને આપણે જૈનો તીર્થંકર તરીકે આરાધીએ છીએ . આપણે દેરાસરમાં પ્રભુને જે રીતે બિરાજેલા જોઈએ છીએ એનાથી સાવ જુદી રીતે ભગવાન્ બેઠા હતા . આશાતના નિવારણની કોઈ વ્યવસ્થા નથી . પૂજાવિધિ કે સામગ્રી સમર્પણની કોઈ સુવિધા નથી . સત્તરભેદી પૂજામાં શ્રી સકલચંદ્રજી મહારાજા લખે છે એમ ભગવાન્ પૂજામાં જે થાય એ પણ સહન કરી લે છે : સુણો જિનરાજ તવ મહનં , ઈન્દ્રાદિક પરે કિમ હમ હોવત ? તો ભી તુમ સબ સહનં…… પ્રભુ અવ્યવસ્થા અને આશાતનાથી ઘેરાયેલા હતા . પ્રતિમામાં આર્હન્ત્યનાં દર્શન કર્યા . મૂર્તિ પ્રાચીન નહોતી . પૂજારીને પૂછ્યું . પૂજારીએ કહ્યું કે અહીં એક દિગંબર મુનિ આવેલા . એમણે જાહેરમાં કહ્યું કે આ મૂર્તિનાં મસ્તકમાં રત્ન છે . આ ઢંઢેરો પીટીને એ મુનિ તો જતા રહ્યા . પણ મૂર્તિનાં મસ્તકમાં રત્ન છે એની ચર્ચા ચોતરફ થઈ . વેરાન રાતે ચોર આવ્યા , મૂર્તિ ચોરવાની કોશિશ કરી , મૂર્તિનાં મસ્તકને છૂટું પાડીને ઊઠાવી ગયા . પ્રાચીન પ્રતિમા પ્રગટ થયેલી તળાવમાંથી . એ પ્રાચીન મહાશક્તિનો ગરિમાભંગ થયો . ગુફામાં ખંડિત પ્રતિમા રાખવામાં ઔચિત્ય નહોતું . એ પ્રાચીન પ્રતિમાની જગ્યાએ , આ નવી પ્રતિમા બિરાજિત કરવામાં આવી છે . આજની તારીખે , ગુફા પ્રાચીન છે અને પ્રતિમા અર્વાચીન છે . પરંતુ તીર્થની અપરિસીમ ઊર્જાનો સંચય આ ગુફામાં સમ્યક્ સંગૃહીત છે . એ ઊર્જામાં બેસીને સ્તવના ગાઈ , જાપ કર્યા , પ્રાર્થના કરી . સરખું પલાંઠી વાળીને બેસી શકાય એટલી પણ જગ્યા નહોતી . છતાં ત્યાંથી ઊઠવાનું મન થતું નહોતું . પણ , રાંચીથી અમુક બુદ્ધભક્તો આવ્યા હતા , એમને પૂજા કરવાની હતી , એ પાછળ ચૂપચાપ ઊભા હતા . એમની માટે હું ગુફામાંથી સરકીને બહાર આવ્યો . મેં અજંતા , ઈલોરા , ચાંદવડની ગુફાઓ જોઈ છે . એ કેવી મોટ્ટી મોટ્ટી હોય છે ? એમની સરખામણીમાં કોલ્હૂઆ પહાડની આ ગુફા કદકાઠીએ સાવ નાની લાગે . જોકે આવી તુલના કરાય નહીં . દરેક તીર્થભૂમિ અને દરેક પ્રતિમામાં પવિત્રકારી તત્ત્વ એકસરખું હોય છે .

૫ . આકાશલોચનનો અફસોસ રહી ગયો 

ગુફાથી નીકળ્યા તો મહાશિલાઓ મળી . દશમાળની ઈમારતો જેવા ગગનચુંબી ઘાટ કોણે ઘડ્યા હશે , કેવી રીતે ઘડ્યા હશે ? આ શિલા કેટલા વરસ પુરાણી હશે ? આ આપમેેળે વધીને મોટી થઈ છે કે હવાઓથી ઘસાઈને નાની થઈ છે ? આમને ઊઠાવીને અહીં લાવી શકાય ખરી ? તર્કવિહોણા સવાલો જાગતા ગયા . કોઈ શિલા ઉપરથી એકદમ પહોળી અને નીચેથી સાવ સાંકડી . એમ થાય કે આ શિલા હમણાં ગબડી પડશે . એવી એક શિલાની નીચે બેસીને જાપ કર્યો . જાપ કરી લીધાબાદ માથું ઊંચકીને ઉપર જોયું તો સમજાયું કે શિલા વિરાટ , અતિ વિરાટ હતી અને એની નીચે બેસનાર , સાવ કીડી જેટલો વામન લાગતો હતો . 
કાળચટ્ટા પહાડનો ઢાળ આકાશલોચન તળાવ તરફ નીચે જતો હતો . એ ઢાળે ઉતરીને અમેે સામે દિગંબર મંદિર તરફ ચડવાનું શરૂ કર્યું . હલકોફૂલકો હાંફ ખાતાં ત્યાં પહોંચ્યા . મંદિર માંગલિક હતું . હવે નજર ગઈ આકાશલોચન ટેકરી તરફ . 
એવું વાંચ્યું હતું કે આકાશલોચનની ટેકરી પર ચડવાનું ઘણું જ અઘરું છે . એ વાંચ્યું’તું ત્યારે એક પડકારનો અહેસાસ થયેલો . જ્યારે કોલ્હૂઆની ચટ્ટાન પરથી એ ટેકરીને નજર સામે જોઈ તો ઝનૂન મનમાં સવાર થયું કે કોઈ પણ હાલતમાં આ ટેકરીના શિખર સુધી તો પહોંચવું જ છે . અઘરું શાનું પડે ?  સાચી રીતે ધારીએ તો કોઈ પણ કામ પાર પાડી શકાય છે . આકાશ લોચનની ટેકરી ચડવાનું શરૂ કર્યું . ખરેખર કઠણ હતું . પગથિયા નહીં , ટેકા પણ નહીં . સીધે સીધી શ્યામલ શિલાઓ . ક્યાંક ખરબચડી , ક્યાંક લિસ્સી . સતત ચાલવાનું હતું , ચડાણ એટલું ઊભું હતું કે ચડનાર વાંકો થઈને ચાલે છે એવું લાગે . થોડુંક ચડો અને પોરો ખાઓ , થોડું ચડો અને છાતીમાં શ્વાસ ભરો . ઊભા ઊભા પાછળ વળીને જુઓ તો એકદમ નીચે , દૂર કોલ્હાદેવીના બજારના એકેએક છાપરાં દેખાય . ચોતરફ નજર નાંખો તો દૂર સુધી જંગલ અને પહાડીઓ ફેલાયેલી દેખાય . આ જંગલમાં કેટલા પશુઓ હશે ,  કેટલા આદિવાસીઓ હશે , એ લોકોની જિંદગી કેવી રીતે ચાલતી હશે , આપણે એમની હડફેટે આવ્યા એ લોકો આપણી શું હાલત કરશે એ બધું મનમાં આવ્યા કરે . ઝાઝું ટેન્શન લીધા વિના ફરીથી ચડવાનું શરૂ કરવાનું . એક એક પગલું પસીનો પાડી દે . એક એક ડગલું શ્વાસની નિચોવી લે .  પણ આનંદ અપાર અનુભવાય . શીતલનાથ ભગવાનના કેવળજ્ઞાનના સ્થાન ઉપર આપણે પહોંચી રહ્યા છીએ એનો આનંદ . 

શ્રી શીતલનાથ ભગવાનનું ચ્યવન કલ્યાણક સંપન્ન થયું ચૈત્ર વદ છઠના દિવસે . જન્મ કલ્યાણક સંપન્ન થયું પોષ વદ બારસના દિવસે .  દીક્ષા કલ્યાણક સંપન્ન થયું પોષ વદ બારસના જ દિવસે . કેવળજ્ઞાન કલ્યાણનો દિવસ કયો ? માગશર વદ ચૌદસ . પ્રભુનો છદ્મસ્થ કાળ ત્રણ મહિનાનો છે એમ ત્રિષષ્ટિમાં લખ્યું છે પરંતુ પોષ વદ બારસે  દીક્ષા થાય અને માગશર વદ ચૌદસે કેવળજ્ઞાન થાય તો ત્રણ માસની વાત સંગત ના થાય . શ્રી વીરવિજયજી મહારાજાએ પ્રભુનો છદ્મસ્થ કાળ ત્રણ વરસનો છે એમ ચોમાસી દેવવંદનના ચૈત્યવંદનમાં જણાવ્યું છે .

દીક્ષાના ત્રણ વરસ બાદ , એ ધન્ય દિવસે પ્રભુ , આ આકાશલોચનનાં શિખરે પધારેલા .  ઉત્તમ સાધના હતી . ઉત્તમ તિતિક્ષા હતી . ઉત્તમ તપસ્યા હતી . ઉત્તમ શુદ્ધિ હતી . ઉત્તમ અધ્યવસાય શ્રેણી હતી . પ્રભુ શુક્લ ધ્યાને આરૂઢ થયા . ચાર ઘાતી કર્મોનો નાશ થયો . પ્રભુ કેવળજ્ઞાન , કેવળ દર્શન પામ્યા . પ્રભુ મોહ વિજેતા અરિહંત બન્યા . પ્રભુ વિશ્વ વંદનીય તીર્થંકર ભગવાન્ બન્યા . સમવસરણની રચના થઈ . પ્રભુ સર્વ પ્રથમ વાર ચતુર્મુખ રૂપે બિરાજમાન થયા . ઈન્દ્ર મહારાજાએ સ્તવના કરી . પ્રભુએ પ્રથમ દેશના ફરમાવી . દેશનામાં સંવરનું વિવરણ થયું હતું : ચોથા ગુણઠાણે મિથ્યાત્વનો સંવર થાય . પાંચમા ગુણઠાણે અવિરતિનો સંવર થાય . સાતમા ગુણઠાણે પ્રમાદનો સંવર થાય . અગિયારમા અને બારમા ગુણઠાણે કષાયનો સંવર થાય . ચૌદમા ગુણઠાણે યોગનો સંવર થાય . સૌ જીવો પોતપોતાની ભૂમિકાએ સંવર કરે એનાથી જ સાચું આત્મકલ્યાણ સધાશે , પ્રભુએ ફરમાવ્યું હતું . 
આકાશલોચનની ઉત્તુંગ ટેકરી ચડતાં ચડતાં પ્રભુની પ્રથમ દેશનાનું સ્મરણ થઈ રહ્યું હતું . વચ્ચે વીશ તીર્થંકરની ગુફા આવી હતી . પહાડીની કુદરતી દીવાલો પર પ્રભુની પ્રતિમાઓ કોતરાયેલી છે . ન દેરાસર , ન દેરી , ન ગોખલો . સીધેસીધી દીવાલ પર જ મૂર્તિઓ . હિંંદુઓ માટે એ એમના ભગવાન્ . બૌદ્ધો માટે એ એમના ભગવાન્ . દિગંબર જૈનો માટે એ એમના ભગવાન્ . આપણી માટે આપણા ભગવાન્ . ખૂબ ખૂબ શ્રદ્ધા આદર સાથે ઘણો જાપ કર્યો . અહીં કોઈ અલૌકિક સ્પર્શના વસેલી છે એવી સંવેદનાપૂર્વક ઊંડા શ્વાસ લીધા અને તીર્થની પરમ ચેતનાને અંદર ભરી લેવાનો પ્રયાસ કર્યો .

આદિલ મનસૂરીના શબ્દો થોડાક બદલીને યાદ આવે છે : આ તીર્થની હવાને મારા શ્વાસમાં ભરી લેવી છે , ખબર નથી કે અહીં પાછું આવવા મળે ન મળે . ગુફાનંદમાં ખાસ્સો સમય વીતાવ્યો અને પછી પહાડની છેલ્લી ટોચ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું . મનમાં હતું કે હવે શ્રી શીતલનાથ ભગવાનનાં કેવલજ્ઞાનનાં ચરણપાદુકાની સ્પર્શના થશે . છેલ્લી ટોચ પર સંભાળી સંભાળીને ચાલતાં ચાલતાં પહોંચ્યા .  

એક પ્રચંડ નિરાશા અહીં તૈયાર ઊભી હતી . આકાશલોચનની એ છેલ્લી ટેકરી પર ચડવાનો કોઈ રસ્તો જ નહોતો . એકદમ ઊંચા  , સાવ  ઊભા અને ખૂબ લપસણા મહાપથ્થરોનો પ્રચંડ ખડકલો નજર સામે હતો . ઉપર ચડવાની કોશિશ કરી પણ પગ જ લપસી જાય . જબરદસ્તી થોડું ચડીને પાછળ જોયું તો ઉતરવાની હિંમત ન થાય એવી ઊંડી અગાધ ખીણો દેખાય . ચડતા તો ચડી જવાશે , ઉતરશું શી રીતે એવો ભય જાગતો હતો . બીજા યાત્રાળુઓ ડરીને પાછા નીકળ્યા છે એ જોયું . ટેકરીની બીજી કિનારીએ જઈને જોયું . બે હાથેથી અદ્ધર લટકીને ચડવું પડે એવું ઊંચાણ હતું . આપણું એવું ગજું નથી . સમજાયું . આકાશલોચન પર ચડવાનું સંભવિત નથી એ મનમાં સ્પષ્ટ થયું એ જ ક્ષણે આંખમાં ઝળહળિયાં આવી ગયાં .

કેવલજ્ઞાન કલ્યાણકની ચરણપાદુકાને જુહાર્યા વિના પાછા જવાનું મન થતું નહોતું . ચડવા માટે , રસ્સી કે સીડી કે પાઈપ જેવું કાંઈ જ નહોતું . પારાવાર નિરાશા સાથે પાછા ફર્યા . અમુક ટીનેજર્સ વાંદરાની જેમ છલાંગ મારીને ઉપર પહોંચી રહ્યા હતા એ દેખાતું હતું . આવી છલાંગ મારવાનું આપડું કામ નહીં એ પણ સમજાતું હતું . ભારે હૈયે , ગમગીન આંખે કેવલજ્ઞાનભૂમિની યાત્રા અધૂરી છોડી નીચે ઉતરવાનું શરૂ કર્યું . દિલના ટુકડે ટુકડા થઈ ગયા હતા . વારંવાર નજર પાછળ જતી હતી , જીવ બળતો હતો . પ્રભુ , આવી નિરાશા કોઈને આપતા નહીં એવી પ્રાર્થના કરતાં કરતાં ઉતરવાનું શરુ કર્યું . ચડવાનું જેમ અઘરું હતું એમ ઉતરવાનું પણ અટપટું હતું . સહેજ ગાફેલ રહ્યા તો લીસ્સા પથ્થર પરથી લપસ્યા સમજો . 

ફરીથી કોલ્હેશ્વરી મંદિરની બજારમાં પહોંચ્યા . એક જગ્યાએ રસ્તાની વચોવચ  ,  બિલકુલ જમીનના લેવલે , શ્રી શીતલનાથ દાદાની ચરણપાદુકા હતી .

આજુબાજુ ગ્રામીણ લોકોની ભીડ હતી . એ પગલાં પર  હિંદુઓ અને બૌદ્ધોનો પણ પૂજા હક હતો .  થોડોક સમય એનાં દર્શન કર્યાં . પ્રભુનાં ચરણપાદુકાની કોઈ આમન્યા નહોતી જળવાઈ રહી , ભયંકર આશાતના ચાલુ હતી . જોઈને પારાવાર પીડા થઈ . આ આમન્યાભંગ અટકે , આશાતનાઓ અટકે એનો કોઈ ઈલાજ , આજની તારીખે આપણી પાસે નથી . આ સચ્ચાઈ છાતીમાં ખંજરની જેમ વાગી રહી હતી . 
કોલ્હૂઆ પહાડી ઉતરતી વખતે માનસિક પીડા ઘણી હતી . ભોંદલથી વિહાર કર્યો એ પણ આ જ પીડાને સાથે રાખીને . આપણે આપણાં પવિત્ર તીર્થોને ભૂલી ગયા છીએ.  એ તીર્થમાં થનારી અવ્યવસ્થાઓનો દોષ , આપણને જ લાગવાનો છે . નાહટા પરિવારે , ભદ્દિલપુરમાં તીર્થ અને તીર્થનું વાતાવરણ રચી આપ્યું છે . હવે , જૈનોએ જાગવાનું છે અને ભદ્દિલપુર વારંવાર આવવાનું છે.  
( હું ઋજુવાલિકા પહોંચ્યો એના થોડા દિવસ પછી પૂજ્ય આચાર્ય ભગવંત શ્રી હર્ષતિલક સૂરીશ્વરજી મ.સા. ભદ્દિલ પુર પધાર્યા . એમણે કોલ્હૂઆ પહાડીની યાત્રા કરી અને સારી વ્યવસ્થા ગોઠવીને , આકાશલોચનના ચરમ શિખરે કેવળજ્ઞાન કલ્યાણકના ચરણપાદુકાની પણ યાત્રા કરી . એમણે પત્ર લખીને મનેં આ સમાચાર આપ્યા . હવે , આકાશલોચન માટે  બીજીવાર ભદ્દિલપુર જવાની ભાવના બની છે . જોઈએ દાદાનો હુકમ ક્યારે થાય છે ? )

સાધના કરવી હોય તો ક્ષણેક્ષણ આત્મજાગૃતિ રાખવી જોઈએ . આતમા શરીરનાં માધ્યમે જે અનુભવે છે એ વિભાવ અવસ્થા છે . આત્મા કર્મ ઉદયની પરતંત્રતા હેઠળ જે અનુભવે છે તે સંસાર છે . આતમા શરીર અને કર્મ ઉદય વિનાની અવસ્થા પામે એ મોક્ષ છે . સંસાર અને મોક્ષની વચ્ચેનો માર્ગ છે સાધના . સાધક જીવનનાં સ્તરે પ્રસંગોમાં અને સંબંધોમાં જોડાય છે ત્યારે પાપ અને પુણ્યના ઉદયનો ખેલ ચાલતો રહે છે.  સાધક પાપના ઉદયને ખમી જાય છે અને પુણ્યના ઉદયને જીરવી લે છે . પાપનો ઉદય અસ્વસ્થતાનું નિર્માણ કરી શકે છે . પુણ્યનો ઉદય અસમતુલાનું નિર્માણ કરી શકે છે . સાધક અસ્વસ્થતાને અને અસમતુલાને ટાળે છે . લોકોને શું ગમ્યું , પરિવારને શું ગમ્યું , લોકોને કે પરિવારને શું ન ગમ્યું ? આની અસમંજસથી સાધક સ્વયંને મુક્ત રાખે છે . મારા આત્માને શેનાથી લાભનુકસાન છે એની પર જ સાધક કેન્દ્રિત રહે છે . આ સમાધિ છે . મહાપુરુષોને એમનાં આ અંતરંગ વ્યક્તિત્વના આધારે જ બહુમાન અપાતું હોય છે . પુણ્યાઈ અને મોટાઈ બાળજીવોને આંજે છે . મધ્યમ વૃત્તિના જીવો પ્રારંભિક બોધ પામે છે મહાપુરુષોનાં વ્યક્તિત્વનો . ઉત્તમ વૃત્તિના જીવો સાધકની અંતરંગ અવસ્થા એટલે કે પરિણામધારાને જુએ છે , સમજે છે અને એની અનુમોદના કરે છે . પૂજ્યપાદ આચાર્ય ભગવંત શ્રીમદ્ વિજય રામચંદ્ર સૂરીશ્વરજી મહારાજાને ,  ઉત્તમ જીવોની ભૂમિકાએથી જોઈએ તો એમની ગરિમા શું બને છે એનું અવલોકન श्री आवश्यकसूत्र बृृहद्वृत्तिના આધારે આપણે કરીશું . 

સાધનાનો આનંદ એ સમાધિસ્થાન છે . સાધક સમાધિસ્થાનથી વંચિત રહે એવી પરિસ્થિતિને અસમાધિસ્થાન કહેવામાં આવે છે . અસમાધિસ્થાન વીસ છે . સાધકે અસમાધિસ્થાનથી બચવાનું હોય . સાધક એવી તકેદારી રાખે કે સમાધિ તૂટે નહીં અને આ અસમાધિ આવે નહીં . મહારાજજીએ નૂતન દીક્ષિત પૂજ્ય મુનિરાજ શ્રી રામ વિજયજી મહારાજા સ્વરૂપે પોષ સુદ તેરસે દીક્ષા જીવનનો પ્રારંભ કર્યો ત્યારથી માંડીને પૂજ્યપાદ આચાર્ય ભગવંત શ્રીમદ્ વિજય રામચંદ્ર સૂરીશ્વરજી મહારાજા તરીકે અષાઢ વદ ચૌદશે અલવિદા લીધી ત્યાં સુધીના સમયગાળામાં અસમાધિસ્થાનોને એકદમ જાગૃતિપૂર્વક દૂર રાખ્યા હતા .  કેવી રીતે ? વિસ્તારથી જોઈએ . 

પ્રથમ અસમાધિસ્થાન છે दवदवનો સંયોગ . दवदव એટલે ઉતાવળ . સાધક જે ક્ષણે જે પ્રવૃત્તિ કરે છે તેમાં એ પૂર્ણ ઉપયોગ અને અહોભાવને જોડે છે . સંસારીને પોતાની મનગમતી પ્રવૃત્તિમાં આનંદ આવે . સાધકને  સાધનાની ક્રિયાઓમાં આનંદ આવે છે . સાધક દરેક ક્રિયાને અંતર્યાત્રા રૂપે આદરતો હોય છે . જેમાં આનંદ આવતો હોય એમાં ઉતાવળ ના હોય .  ચાર પ્રકારે ઉતાવળ થતી હોય છે  :  दवदवचारी , दवदवभोई , दवदवभासी અને दवदवपडिलेही . दवदवचारी એટલે ચાલવામાં ઉતાવળ અને ઔચિત્યભંગ . दवदवभोई એટલે ખાવાપીવામાં ઉતાવળ અને ઔચિત્ય ભંગ . दवदवभासी એટલે બોલવામાં ઉતાવળ અને ઔચિત્ય ભંગ . दवदवपडिलेही એટલે પડિલેહણ આદિ ક્રિયાઓમાં ઉતાવળ અને ઔચિત્ય ભંગ . 

૧ .

दवदवचारी અવસ્થાનાં ચોકઠામાં સાધક ગોઠવાઈ શકતો નથી . સાધક ચાલે એમાં સ્ફૂર્તિ ઘણી હોય .  સાધક ચાલે એમાં ઉત્સાહની ધાણી ફૂટે . સાધક માંદલો માંદલો ચાલે નહીં . પણ એટલું ચોક્કસ સમજાય કે સાધક ધીમે ધીમે ચાલે છે , ન ઉતાવળ છે , ન ભાગાદોડી છે . સાધકની ચાલમાં સાધનાનો સ્પર્શ વર્તાય છે . મહારાજજીની વિહારચર્યા પર दवदवचारी અવસ્થા હાવી થઈ નહોતી . મહારાજજીએ વિહાર સંબંધી નિયમ બનાવીને રાખ્યા હતા .૧ . અંધારે વિહાર નહીં કરવાનો .૨ . એવો લાંબો વિહાર કરવાનો જ નહીં કે જેની માટે પરોઢનાં અંધારે નીકળવું પડે .૩ . એકીસાથે એટલાબધા પ્રસંગો ન સ્વીકારવા કે લાંબો વિહાર કરવાનો વારો આવે . મહારાજજીએ વિહારયાત્રાને  ભાગદોડ  બનવામાંથી બચાવી રાખી હતી . શાસન પ્રભાવના કરતા સંયમ યાત્રાનું મહત્વ ઘણું જ વધારે છે . એ વાત એમના વિહારક્રમ જોઈને પણ શીખવા મળતી.  એક વર્ષમાં વધારેમાં વધારે કેટલો વિહાર કર્યો એની ગણતરી સંયમયાત્રામાં નથી થતી . જે વિહાર કર્યો તેમાં વિધિ કેટલી જળવાઈ અને અવિધિથી કેટલી હદે બચી શકાયું તેનું જ માહાત્મ્ય જાળવવાનું હોય છે . दवदवથી બચવાનો આ પહેલો મુદ્દો . બીજો મુદ્દો રોજીંદી અવરજવર સાથે જોડાય છે . તેમની દૈનિક અવરજવરની દરેક પ્રવૃત્તિ ઉતાવળથી મુક્ત રહેતી.  ઉપાશ્રયથી દેરાસરે જવું છે, આરામથી જતા . ત્રણ પ્રદક્ષિણા આપવી છે , આરામથી આપતા . ખમાસમણ આપવા છે ,  આરામથી આપતા . દેરાસરથી પાછા ઉપાશ્રયે આવવું છે , આરામથી આવતા .  પોતાની બેઠક પરથી વ્યાખ્યાન હોલ તરફ જવું છે , આરામથી જતા .  જ્યાંથી નીકળતા , આરામથી પસાર થતા . એમની અવરજવરની ક્રિયાઓમાં  ઉતાવળનો અણસાર રહેતો જ નહીં .  સમયના પાબંધ હતા .  વહેલા પહોંચે એ બને ,  મોડા તો ક્યારેય ન પહોંચે . એટલે સમયની મારામારી પણ બનતી નહીં . દરેક કામ પોતપોતાના સમયે પૂરું થઈ જવું જોઈએ એવી નિયમિતતા જાળવતા . એટલે એક જગ્યાએ ફસાયેલા રહ્યા એને કારણે બીજી જગ્યાએ પહોંચવામાં મોડું થયું એવી ગડબડ પણ થતી નહીં . બધું ટકોરાબંધ સમયસર થતું . પોતાની સમયબદ્ધતા અતૂટ રાખી હતી . મોડા પડવાનો સવાલ આવતો જ નહોતો અને જલ્દી કરો જલ્દી કરોવાળી હડબડી બનતી નહોતી . જુવાનીમાં ગોચરી લેવા જતા ત્યારે પણ સમયસર નીકળતા . જ્યાં પહોંચવાનું હોય તે જગ્યા નજીક હોય તો સમય જુદો . જ્યાં પહોંચવાનું હોય એ જગ્યા દૂર હોય તો સમય જુદો . આ રીતે ચોક્કસ ગોઠવણ થતી જ . તેને કારણે તેઓ ગોચરી લેવા નીકળતા એમાં પણ ઉતાવળ વર્તાતી નહીં.  दवदवचारी અવસ્થા એક સમસ્યા છે . આ  સમસ્યા  અવ્યવસ્થા ,  અશાંતિ અને અજંપામાંથી આવે છે  . મહારાજજી વ્યવસ્થા , શાંતિ અને જંપના મહારથી હતા .  આને કારણે दवदवचारीની પરિસ્થિતિ એમને લાગુ પડતી જ નહીં . ઈર્યાપથિકાનો પ્રેમ મહારાજજીમાં આકંઠ . ધીમી ગતિએ ચાલવામાં એમને આધ્યાત્મિક આનંદ સાંપડતો . મારું ચાલવું એ મારી આરાધનાની પ્રવૃત્તિ છે એમ માનતા અને दवदवचारी અવસ્થાને માત દેતા . 

૨ .

दवदवभोई અવસ્થા આહારપાણી સાથે જોડાય છે . આહારનો કોળિયો અને પાણીનો ઘૂંટડો , દેહવૃત્તિ છે . સાધક એમાં શોખ ન પાળે એ હકીકતે સાચું પણ સાધક આહારપાણીમાં અનાવશ્યક ઉતાવળ કરતો નથી . આહારપાણી સાથે સાધક જોડાય છે . આહાર પાણી સાધનાને સહાયક બને છે . આહારપાણી આરાધનાને બળ આપે છે એટલે આહાર પાણી લેતી વખતે વેઠ વાળવાનો તો પ્રશ્ન જ  ઊભો થતો નથી . ઉપવાસ કરો એ સર્વોત્તમ , પણ કેટલા ઉપવાસ કરી શકાય ? પારણું  કરવું જ પડે છે . ઉપવાસ વિનાના દિવસો માથે ઝીલવા જ પડે છે . એ  દરમિયાન આહાર , શક્તિ સાધક બને અને પાણી ,  ઊર્જા સાધક બને એ રીતે આહાર અને પાણી સાથે સમય વીતાવવો જ પડે છે . ઉતાવળે લીધેલો કોળિયો અને ઉતાવળે ભરેલા ઘૂંટડા પેટમાં તુરંત હજમ થતા નથી , લાંબા ગાળે નુકસાન કરે છે .  આહાર લેતી વખતે , પાણી વાપરતી વખતે આનું ધ્યાન ન રખાય તો આરોગ્યશાસ્ત્રના નિયમનો ભંગ થઈ જાય છે . સાધક શરીર પાસેથી કામ લેવા આહાર લે છે , શરીરને બગાડવા માટે નહીં .  આહાર , આત્માનો સ્વભાવ નથી એ વાત સાચી છે પરંતુ આહાર શરીર માટે તો સ્વભાવ જેવી જ આવશ્યકતા છે . એ આહાર , વિવેક વગર લેવામાં , નુકસાન વધુ છે . ખાવા પીવાનો શોખ રાખવાનો નહીં  એ પાકું છે અને ખાવા પીવામાં લોચા વાળવાના નહીં એ પણ છે પાકું છે .  મહારાજજી જે આહાર ગ્રહણ કરતા તેમાં સ્વાદ વૃત્તિ ન પોષવાની તકેદારી જાળવતા . મીઠું મળે તો હરખાય ,  કડવું મળે તો કચવાય એવું થતું નહીં . ગરમાગરમ મળે તો રાજીપો નહીં , ઠંડુગાર મળે તો વસવસો નહીં . જે મળ્યું તે વાપરી લેવાનું .  દોષિત આહારથી બચવાની ભાવના હંમેશા બનેલી રહે .  જેમણે ઉપવાસ અને આંબેલ કર્યા છે એમની અનુમોદના મનમાં ચાલતી રહે . જે પાત્રે આવ્યું છે તેને સંભાળપૂર્વક અંદર ઉતારી દેવાનું જરૂર .  પણ જીભને ટેસડો ના મળવો જોઈએ એટલું તો ખરું જ . ભાવતી વસ્તુ મોંમાં મમળાવવાની અને ન ભાવતી વસ્તુ ઝટ ગળાની નીચે ઉતારી દેવાની એવું વલણ નહોતું રાખ્યું . दवदवभोई અવસ્થાથી બચવા મહારાજજીએ આટલા નિયમ બનાવી રાખેલા . ૧ . ઓછાં દ્રવ્યોથી ચાલી જતું હોય તો વધારે દ્રવ્ય લેવાના નહીં . ૨ . એકાદ વિગઈ છોડી શકાતી હોય તો , છએ છ વિગઈઓનો લબાલબ થાળ  , સ્વીકારવાનો નહીં . ૩ . થોડા સમયમાં વાપરવાનું પૂરું થઈ જતું હોય તો , લાંબો વખત બેઠા રહેવાનું નહીં . ૪ . નિર્દોષ દ્રવ્ય મળી જવાનું નિશ્ચિત હોય ત્યારે દોષિત દ્રવ્ય તરફ લલચાવાનું નહીં . ૫ . નિર્દોષ પાણી નહીં જ મળે એવું પાક્કું હોય ત્યારે જ ન છૂટકે દોષિત પાણી લેવાનું  . આ નિયમો તૂટશે એટલે दवदवभोईનો દોષ લાગશે . અચૂક યાદ રાખતા . 

૩ . 

दवदवभासी અવસ્થા વાણી સંબંધી છે . મનમાં જે આવ્યું તે એમ ને એમ બોલી નાખવું એ ગંભીરતાની નિશાની નથી . અલબત્ત મનમાં જે હોય તે જ બોલવું એને અધ્યાત્મવચન કહેવાય છે પરંતુ એ આગમશાસ્ત્રની અલગ ભૂમિકા છે  .  સામાન્યતઃ મનમાં જે હોય એ બધું જ બોલવા લાયક હોતું નથી . સાંભળનારની ભૂમિકા અને પરિસ્થિતિની આવશ્યકતા અનુસાર જે બોલવાનું હોય એ જ બોલાય . જે ભૂમિકા અને આવશ્યકતાથી વિપરીત હોય તે ના જ બોલાય . જે બોલીએ તે ઉપયોગી હોવું જોઈએ . જે બોલીએ એનું કોઈ સારું પરિણામ આવશે એ નિશ્ચિત હોવું જોઈએ . બસ , આમ બેઠા છીએ તો બોલતા જઈએ એવો ગપ્પાબાજીનો સ્વભાવ સાધકને શોભતો નથી . સાધક વિચારપૂર્વક બોલે . આવેશ અને પૂર્વગ્રહ રાખ્યા વિના બોલે . પોતાનું કથન ભાષા સમિતિ અને વચન ગુપ્તિને અનુરૂપ હોય એની કાળજી સાધક હંમેશા રાખે . વાતો કરવી અને વાર્તાલાપ કરવો આ બંને વચ્ચેનો ફરક સાધક સમજે છે . ઉપયોગી વ્યક્તિ સાથે ઉપયોગી કક્ષાની વાર્તા એટલે કે વાતચીત કરવી એ વાર્તાલાપ છે . જે ઉપયોગી છે જ નહીં એવું બધું બોલવું અને એવી વ્યક્તિ સાથે બેસીને બોલવું જેની કોઈ ઉચિત ભૂમિકા જ નથી એ दवदवभासी અવસ્થા છે . ખુદ તીર્થંકર ભગવાન્ શ્રમણ અવસ્થામાં અલ્પતમભાષી હોય છે આ વાત સાધકને યાદ હોય છે . હું છદ્મસ્થ છું માટે મારે પણ ઓછામાં ઓછું જ બોલવાનું હોય એવી મર્યાદા સાધકને યાદ હોય છે . વાતોડિયો માણસ . તડફડિયો માણસ લાંબા ગાળે કાર્ય સાધક બની શકતો નથી . વાર્તાલાપ માં મર્યાદા હોય છે , સીમા હોય છે અને એક સમુચિત અનુસંધાન હોય છે .  અમથા બેઠા બેઠો , જે આવ્યા એ બધાની સાથે વાતો જ કર્યા કરે એને મર્યાદા શું ? સીમા શું ? અને આગળ પાછળના લેવાદેવા શું ?  મહારાજજી વ્યાખ્યાન વાચસ્પતિ બન્યા તે પૂર્વે વાર્તાલાપવાચસ્પતિ બની ચૂક્યા હતા . બિનજરૂરી બાબતો પર , નકામા મુદ્દા ઉપર બોલવાનું જ નહીં . ચોક્કસ શબ્દો તો ક્યારેય મોઢામાં આવે જ નહીં . જે બોલે તે ધીમે ધીમે બોલે . ધીમું બોલવામાં પણ સ્વાભાવિકતા . દંભી માણસ ચીપી ચીપીને બોલે એમાં કશીક દુર્ગંધ આવતી હોય છે .  ગોઠવી ગોઠવીને બોલનારા સફાઈથી જૂઠ બોલી શકે છે પણ એવું બોલેલું આખરે તો બેકાર જ ગણાય છે . ધીમે ધીમે બોલવું એટલે નુકસાન ન થાય એટલું જ બોલવું . ધીમે ધીમે બોલવું એટલે ભૂલ ન થાય એ રીતે જ બોલવું .  ધીમે ધીમે બોલવું એટલે ઉત્સૂત્ર ન બને એવું જ બોલવું .  હિતકારી વચન . મિત વચન . તથ્ય વચન અને પથ્ય વચન . આ  ચારેય સાથે મહારાજજીને કાયમ સંબંધ રહ્યો . આ ચાર સિવાયની કોઈ વાત મહારાજજીનાં મોઢેથી ક્યારેય કોઈને સાંભળવા મળી નથી .  વાતે વાતે તરત જવાબ આપી દેવો ,  કારણ વગરના પ્રશ્ન પૂછવા , નિંદા કરવી ,  ઉત્સાહ તોડી નાંખવો , શાસ્ત્ર સાથે લેવા દેવા ના હોય એવી બાબતોની ચર્ચા કર્યા કરવી આ બધી બાબતો  दवदवभासी અવસ્થામાં જોવા મળે છે . જે સમજ્યા વિના બોલે છે તે તેને માફી માંગવી જ પડે છે . મહારાજજી  दवदवभासी નહોતા . આવેશમાં આવીને કાંઈપણ બોલી જવું એવો મહારાજજીનો સ્વભાવ ન હતો .  એટલે મહારાજજીને  ૭૭ વર્ષની લાંબી સંયમચર્યામાં ક્યારે પણ માફી માંગવાનો વારો આવ્યો નહોતો . 

૪ . 

दवदवपडिलेही અવસ્થા પ્રતિલેખન આદિ ક્રિયા સંબંધી છે . એક કામ ફટાફટ પૂરું થાય એ પછી બીજું કામ કરવું છે . બીજું કામ ફટાફટ પૂરું થાય એ પછી ત્રીજું કામ કરવું છે આ રીતે ટાર્ગેટ અચિવ કરવાની થિયરી સાધકે રાખી હોતી નથી . સાધકનું સૂત્ર બહુ સિમ્પલ હોય છે : જ્યારે જે કરવું છે તે એકાગ્રતાપૂર્વક કરવું છે , જ્યારે જે કરવું છે તે આજ્ઞા અનુસાર જ કરવું છે . પહેલા શું હતું અને પછી શું હશે એ વિચારવા કરતાં –  અત્યારે શું કરવાનું છે એ વધારે અગત્યનું હોય છે . આગળની અને પાછળની પળોજણમાં અટવાઈને જે વર્તમાન ક્રિયાને ઉતાવળે  પતાવવા માંગે છે તેની હાલત એક એવા પશુ સમાન હોય છે જે ન ઘરનો હોય છે અને ઘાટનો હોય છે . પ્રતિક્રમણ , પડિલેહણ જેવી  ક્રિયાઓ ફટફટ કરી લેવી છે એવું વલણ સાધક રાખતો નથી . આપણી દરેક ક્રિયા એકલે હાથે કેવળજ્ઞાન સુધી પહોંચાડી શકે છે . જે ક્રિયા આટલું મોટું ફળ આપી શકે તે ક્રિયા પૂરતો સમય માંગે એમાં કોઈ આશ્ચર્ય નથી . ઢીલાશ ન રાખવી અને આળસ ન કરવી આ વાત બરોબર છે . પરંતુ ઉતાવળ ઉતાવળ અને ઉતાવળની જ ભૂતાવળ રાખવી એ સદંતર ખોટું છે . ક્રિયાઓની બાબતમાં મહારાજજી ક્યારે ઉતાવળ રાખતા નહીં . કોઈને માંગલિક સંભળાવવાનું હોય કે દિવસમાં વારંવાર પછી પચખાણ આપવાના હોય કે દેરાસરમાં દર્શન કરવાના હોય કે સિદ્ધગિરિરાજની નવ ટૂંક જુહારવાની હોય કે અમદાવાદ – પાટણના ભવ્ય જિનાલય જુહારવાના હોય , મહારાજજી ઉતાવળ વિના જ ક્રિયાઓ કરતા.  કોઈ ઉતાવળ કરે તો એને રોકતા , ટપારતા અને ઉતાવળને નિવારી દેતા . મહારાજજીને મુહપત્તિનાં પડિલેહણમાં વાર લાગતી ,  મહારાજજીનો કાઉસગ્ગ લાંબો ચાલતો . આવું એટલા માટે થતું આવું થતું કારણ કે મહારાજજી મનમાં સૂત્ર બોલતી વખતે પણ ઉતાવળ કરતા નહીં . અનાદિકાલીન ચાર મહાસંજ્ઞાઓ આત્માને મોક્ષથી દૂર રાખી રહી છે  . એ સંજ્ઞાઓ  દુષ્ટ સંસ્કારોનો મહાસમૂહ છે . આ દુષ્ટ સંસ્કારોની સામે ઉત્તમ સંસ્કારોનો મહાસમૂહ ઊભો કરવા માટે જ તો ક્રિયાઓ અને સાધનાઓ કરવાની  છે .  ઉતાવળથી થયેલી ક્રિયાઓ સંસ્કાર નિર્મિતિ કરી શકતી નથી . ઉતાવળ વિના થયેલી ક્રિયાઓ ભરપૂર સંસ્કાર નિર્મિતિ કરી શકે છે . અશુભ સંસ્કારોનું બળ તૂટીને ચૂરચૂર થઈ જાય એ માટે જરૂરી હોય છે કે શુભ સંસ્કારોનું બળ ભરપૂર વધે . દિવસ અને રાત દરમિયાન જે કંઈ પણ ક્રિયાઓ કરવાની છે તે શુભ અને સાત્ત્વિક સંસ્કારોનું પ્રબળ નિર્માણ કરશે એવો આત્મવિશ્વાસ સાધકે રાખવાનો છે.  સંસ્કારનું શુભ તત્ત્વ આત્માની શક્તિ છે.  એવી શક્તિ જે  આગામી ભવોમાં સથવારો બની રહેશે . જે ક્રિયામાં ગોટાળા વાળે છે તેને આગામી ભવોમાં ક્રિયાઓ ફરીથી મળશે જ નહીં . ક્રિયાઓમાં જે માવજત રાખે છે તેને આગામી ભવોમાં ક્રિયાઓ ત્યારસુધી મળ્યા કરશે જ્યાં સુધી એ મોક્ષમાં પહોંચતો નથી . ક્રિયાઓમાં ઉતાવળ ન કરવી એ જ છે दवदवपडिलेही અવસ્થાનો પ્રતિકાર . મહારાજજીએ આ પ્રતિકાર ,  પ્રતિદિન અને પ્રતિપળ ચાલુ રાખેલો .

( ક્રમશઃ ) — લેખક  : देवर्धि 

દેવાર્ય , શાતામાં રહેજો

અપાપાપુરીથી જૃૃૃંભકગ્રામનો માર્ગ . કુદરતી સામ્રાજ્ય . ચોતરફ પહાડીઓ . બેસુમાર જંગલ . કરોડો કરોડો વૃક્ષો અને એમની હજારો જાતિ . અગણિત પશુપંખીઓ અને એમની હજારો પ્રજાતિ . નદીઓ , ધોધ અને ઝરણા , તળાવો . સવારનો સમય અને ધુમ્મસ . બપોરનો વખત , તીખો તડકો અને શીતળ પડછાયા . સાંજનો સમય અને દખણાદો વાયરો . રાતનો સમય અને રાની પશુઓની ઘોર ત્રાડો . નવલખ રોશની રેલાવતા સૂર્યોદય . અજબની મોહિની ફેલાવતા ચંદ્રોદય . દેવાર્યે આ રસ્તે વિહાર કર્યો , વનવગડે વિહરે વીર .

અપાપાપુરીથી જૃૃૃંભકગ્રામના માર્ગને દેવાર્યે આરામથી પસાર કર્યો . વચ્ચે , કર્દમ ગ્રામ ( કોદરમા ) આવ્યું હતું . દક્ષિણ દિશાએથી ૠજુવાલિકા નદીએ દેવાર્યનાં દર્શન કર્યા હતા . આગળ , ગામો આવ્યા અને ગયા . બજારો . સમશાનો . પાદરે ઊભેલા કૂવાઓ , વડલાઓ . પનિહારીઓ અને માલધારીઓ . ઘરો પરના નળીયા અને ઝૂૂંપડી પરના ઘાસ . મહેલવાળા મહારાજાઓ અને હવેલીવાળા શેઠિયાઓ . લહેરાતા ખેતરો અને લચી પડેલી વાડીઓ . દેવાર્યને સૌ દેખતા રહ્યા .

સાવ એકલા હતા દેવાર્ય . સાથે સાધુ નહીં , સમુદાય નહીં , પ્રચારક નહીં , નોકરચાકર નહીં . એકલા રહેવું એ પણ ઉપસર્ગ છે , મોટો ઉપસર્ગ . કોઈ સેવા ન કરે , કોઈ પ્રચાર ન કરે , કોઈ બચાવ ન કરે , કોઈ સમર્થન ન કરે . મોટો આત્મ સંયમ જોઈએ નહીં તો ભૂલો પર ભૂલો થયા જ કરે . દેવાર્યે આ ઉપસર્ગ પણ પચાવી લીધો હતો . જેને જે રીતે જેટલું હેરાન કરવું હોય તે કરે . જેને જે બોલવું હોય તે બોલે . દેવાર્ય ડગતા નહીં , ડરતા નહીં . ભલે એકલા હતા દેવાર્ય , પણ દેવાર્ય સ્વયં એક વાતાવરણ હતા . એ જ્યાંથી નીકળતા ત્યાં સુગંધ ફેલાઈ જતી . સૌ જોતા રહી જતા . દેવાર્ય પાસે નિજી એકાંતનું મહાન્ સામ્રાજ્ય હતું . કોઈની સાથે વાતો કર્યા વિના અને કોઈનાં મોઢેથી વાતો સાંભળ્યા વિના દેવાર્ય , મહિનાઓના મહિના વીતાવી શકતા . આવી અંદરની તાકાત ભાગ્યે જ કોઈનામાં જોવા મળે .

દેવાર્ય જૃંભકગ્રામની સીમાએ પહોંચ્યા . ન ઢોલ ધ્રબુક્યા , ન શરણાઈ વાગી , ન શંખ ફૂંકાયા , ન આગતા સ્વાગતા થઈ . દેવાર્યને કશો ફેર ના પડ્યો . દેવાર્યને જૃંભકગ્રામ દેખાયું . જૃંભકગ્રામમાં વિશાળ જનસમુદાય રહેતો . સૌ સુખી સંપન્ન . એવી ઊંચી ઈમારતો પણ હતી જૃંભકગ્રામમાં કે સૂરજનો તડકો અમુક જગ્યાઓમાં જમીનને અડી ન શકે . ( સંદર્ભ : મહાવીર ચરિયં ) દેવાર્યને વસતિમાં જવું જ નહોતું . દેવાર્ય બારોબાર સમેતશિખરના રસ્તા પર ચાલ્યા . થોડુંક જ આગળ વધ્યા હશે ત્યાં એક નદી આવી : ૠજુવાલિકા એનું નામ . દેવાર્ય વળ્યા , એના કિનારે ઉતર્યા અને ચાલ્યા . નદીની રેતીમાં દેવાર્યનાં પગલાં અંકાતાં ગયાં . ૠજુવાલિકા નદી પાસે વનવાસીઓ અને વન્ય પશુઓ ઘણા આવતા . અરે , મોટામોટા હાથીઓ પણ આવતા . પણ એની રેત પર , પરમ પિતાએ પહેલીવાર પગ મૂક્યો હતો . નદીના કણકણમાં હરખના હિલ્લોળ ઊઠ્યા હતા .

જૃંભકગ્રામથી પૂરવ તરફ આશરે સાંઠસિત્તેર ગાઉ દૂર , ઝારખંડ રાજ્ય હજારીબાગ જિલ્લાના , પદમા ગામના ખોળે ઋજુવાલુકાનો ઉગમ થયો છે . જૃંભકગ્રામ પાસેથી આગળ નીકળીને , પશ્ચિમ તરફ આશરે સોએક ગાઉ દૂર , બંગાલ રાજ્યમાં આસનસોલ પાસે એ દામોદર નદીમાં ભળી જાય છે . ખબર નહીં કેમ પણ ઋજુવાલુકાને , બરાકર નદી કહેવામાં આવે છે . આ નદી વરસના સાત આઠ મહિના નાની , પાતળી દેખાય છે પરંતુ ચોમાસામાં આ નદીના તોફાન ચરમસીમાએ હોય છે , એટલું પાણી આવે છે નદીમાં અને એટલું જોશ હોય છે પાણીમાં કે ભલભલા સેતુઓ અને જલબંધો એના ધક્કાથી તૂટતા જ રહે છે . બરાકર નદીમાંથી બે ઉપનદી નીકળી છે , ઉસરી નદી અને બરસોતી નદી . અલગ અલગ સ્થાનોમાં , આશરે પંદરેક નાની નદીઓ બરાકર નદીમાં આત્મ સમર્પણ કરતી જોવા મળે છે . આ નદીને એક નાયક , એક ભગવાન્ મળ્યો નહોતો . એટલે એનું નામ લોકોના કંઠે રમતું નહોતું . આ નદી અખંડસ્વરા છે . ગમ્મે ત્યારે જાઓ , એ ખળખળ અવાજ કરતી જ હોય . આજે આ બોલકણી નદી પાસે , મૌનનો મહારથી આવ્યો હતો . નદી ઉછળીને ઉછળીને દેવાર્યને જોતી રહી .

દેવાર્ય ચાલતા ચાલતા એક જીર્ણશીર્ણ ચૈત્ય પાસે આવ્યા . આમ તો જીર્ણ સ્થાનમાં રોકાવાનો દેવાર્યને છોછ નહોતો . પણ આ ચૈત્યને છોડીને થોડુંક આગળ નીકળ્યા . એક નાનું વૃક્ષ આવ્યું , શાલ વૃક્ષ . ત્યાં ઊભા રહ્યા . શ્યામાક ગાથાપતિના ખેતરની એ ભૂમિ હતી . નદી પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ વહી રહી હતી . દેવાર્યે ગોદોહિકા આસન સ્વીકાર્યું . વર્ષોથી – દેવાર્ય શિયાળામાં ઉગ્ર ઠંડીને સહન કરતા , ઉનાળામાં ભારે તડકાનો તાપ ખમતા . આજે વૈશાખ માસનો સૂરજ બપોરની પ્રખર ગરમી વરસાવી રહ્યો હતો . દિવસનો ચોથો પ્રહર આવ્યો . દેવાર્યની કાયા સૂરજના તડકામાં તપી રહી હતી . ખુલ્લા પગનીચેની રેતી તડકે તપી ગઈ હતી . નદીનાં પાણીમાં તડકો ઉગ્ર ચળકાટ વેરી રહ્યો હતો . દેવાર્યની આંખો અર્ધી મીંચાયેલી હતી . છઠની તપસ્યાનો બીજો ઉપવાસ હતો .

ભીતરમાં એક ધ્યાન આંદોલન સરજાયું . પૃથક્ત્વ વિતર્ક સવિચાર અને એકત્વ વિતર્ક અવિચાર , આ બે તબક્કાનું શુક્લધ્યાન અનુભવીને આગલા તબક્કે પહોંચ્યા . આજસુધી છઠ્ઠાસાતમા ગુણઠાણે બિરાજતા હતા . આજે પહેલી વાર આઠમા ગુણસ્થાનકને સ્પર્શ કર્યો , ક્ષપકશ્રેણિએ આરોહણ કર્યું . જોતજોતામાં બારમા ગુણઠાણે પહોંચ્યા અને પળવારમાં તેરમા ગુણઠાણે બિરાજમાન થયા . જ્ઞાનાવરણ , દર્શનાવરણ , મોહનીય અને અંતરાય , આ ચાર ઘાતી કર્મનો નાશ થયો . કેવળજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું . ૠજુવાલિકાએ દેવાર્યને છદ્મસ્થમાંથી કેવલી બનતા જોયા , સાધકમાંથી તીર્થંકર બનતા જોયા . જેમ લછવાડની બહુવારી નદીને દીક્ષા કલ્યાણકના સાક્ષિ બનવાનો લાભ મળેલો તેમ જૃંભકગ્રામની ૠજુવાલિકાને કેવળજ્ઞાન કલ્યાણકના સાક્ષિ બનવાનો લાભ મળ્યો . એ કલકલતી નદી , વૈશાખ સુદ દશમના દિવસે સદાસોહાગણ બની ગઈ .

દેવલોકમાં ઈન્દ્રોના સિંહાસન કંપ્યા . દેવતાઓ કૈવલ્ય મહોત્સવ મનાવવા આવી પહોંચ્યા . સમવસરણ રચાયું . દેવાર્યની આસપાસ અગણિત દેવતાઓએ જયઘોષ ગજવ્યા . વાજીંત્ર વાગ્યા , ફૂલ વરસ્યા .

દેવાર્ય ધીમેથી ઊભા થયા . ગોદોહિકા આસનને લીધે પગની દશ આંગળીઓ પર આખા શરીરનું વજન હતું તે અવસ્થા બદલાઈ . પગના પંજા , આંગળીથી પાની સુધી જમીનને અડક્યા . ચાલવા માટે દેવાર્યે એક પગ ઊંચક્યો અને દેવતાઓએ દેવાર્યના પગની નીચે સુવર્ણ કમલ મૂક્યું , દેવાર્યે બીજો પગ ઊંચક્યો અને દેવતાઓએ દેવાર્યના બીજા પગની નીચે પણ સુવર્ણ કમલ મૂક્યું . દેવાર્યની તીર્થંકર અવસ્થાનો આ પ્રારંભ હતો , હવે દેવાર્યના પગ જમીનને અડવાના નહોતા .

સામાકિનારેથી વનવગડો એ દૃશ્ય , એ સુવર્ણ કમલ જોઈને ખૂબ રોયો હશે કેમ કે વૈશાખ સુદ દશમના દિવસે , સાંજે – દેવાર્યનો વનવગડા સાથેનો સંબંધ સમાપ્ત થઈ ગયો હતો . કાર્તક વદ દશમે દેવાર્યની દીક્ષા બાદ જેવો વિલાપ મહારાજા નંદીવર્ધને કરેલો એવો જ વિલાપ , વૈશાખ સુદ દશમની સાંજે વનવગડાએ કર્યો હશે . કેમ કે હવે દેવાર્ય વનવગડા ભણી ક્યારેય જોવાના નહોતા . વનવગડા પાસે એક મોટું આશ્વાસન હતું કે આજથી દેવાર્ય દુનિયાને જ્ઞાન આપવાના હતા તેની પૂર્વતૈયારી દેવાર્યે વનવગડામાં જ કરી હતી . વનવગડાને દેવાર્યે શું આપ્યું ? દેવાર્યે પોતાના કમલસુગંધી શ્વાસ-ઉચ્છ્વાસથી વનવગડાને ભરી દીધો હતો , પોતાના ઉઘાડા પગનો પરમ સ્પર્શ આપ્યો , સાચુકલો ચરણ સ્પર્શ . વનવગડાએ દેવાર્યને શું આપ્યું ? વનવગડાએ દેવાર્યને નિર્જન એકાંત આપ્યું , તાજી હવા આપી , કાઉસગ્ગ કરવા લાયક જમીન આપી અને વૃક્ષોનો છાંયડો આપ્યો . વનવગડાએ દેવાર્યને લાંબાસમય સુધી મૌન રહેવાની સ્વતંત્રતા આપી . આવી સ્વતંત્રતા શહેરમાં કે ગામમાં મળે જ નહીં . એવું ઘણુંબધું હતું વનવગડા પાસે જેનો દેવાર્યને ખપ હતો , દેવાર્ય એ બધું વનવગડા પાસેથી લેતા રહ્યા . વનવગડાએ દેવાર્યનું એ રૂપ જોયું હતું જે દુનિયાને જોવા મળતું નહીં અને જોવા મળશે પણ નહીં . વનવગડાએ દેવાર્યને ધ્યાનસ્થ અવસ્થાએ , પ્રચંડ કર્મનિર્જરા કરતા જોયા , કષ્ટોમાં ધૈર્ય ધરતા જોયા . વરસાદમાં / તડકામાં / આંધીમાં / ઠંડીમાં / વસંતમાં / પાનખરમાં નિજાનંદે નિમગ્ન જોયા .

જેનો સાથ લાંબા સમય સુધી રહે છે તેની આદત થઈ જાય છે . વનવગડાને દેવાર્યનાં સતત સાંનિધ્યનું વ્યસન લાગી ગયું હતું . આજથી વનવગડાનો ઝુરાપો શરૂ થતો હતો . દેવાર્ય સાથે વનવગડામાં શું શુંં થયુું એની કથા તો લખાતી આવી છે અને લખાતી જ રહેશે . વનવગડાએ દેવાર્યને જે પ્રેમ કર્યો તેની પ્રેમકથા કોઈ કવિ લખી શક્યો નથી અને લખી શકશેે પણ નહીં . વનવગડો જો માણસની જેમ બોલી શકતો હોત તો , હાથ જોડીને , વરસતી આંખે , ધ્રુજતા સાદે જરૂર કહેત :
‘ દેવાર્ય , શાતામાં રહેજો . આપના વિના ગમવાનું નથી , અહીંંનો સૂનકાર દૂર કરવા ફરીથી પધારજો , આ વનવગડો કાયમ આપની પ્રતીક્ષામાં રહેશે .’ ( સમાપ્ત )

અક્રિયા સમાધિનો અનાહત નાદ

૧ .

દેવાર્ય , અક્રિયા સમાધિ સાધી રહ્યા હતા . ચાર સમાધિ છે : વિજય સમાધિ , આનંદ સમાધિ , સત્ ક્રિયા સમાધિ અને અક્રિયા સમાધિ .

વિજય સમાધિમાં અનાદિ કાલીન રાગ દ્વેષની ધારાનું વર્ચસ્વ કમજોર પડે છે . રાગ દ્વેષની ધારાનું વર્ચસ્વ આત્મિક ચિંતનને જાગવા દેતું નથી . આત્મિક ચિંતન ન હોય તે પરાજય છે . આત્મિક ચિંતન શરૂ થાય અને વિકસતું જાય તે વિજય છે . અનાદિ કાલીન રાગ દ્વેષની તીવ્ર છાયામાં જે વિચારો બને તે આત્માને નુકશાન કરે છે . એ છાયાની તીવ્રતા તૂટે તેનાથી બે ફાયદા થાય છે : એવા વિચારો આવવા લાગે છે જે આત્માને નુકસાન નથી કરતા , એક . એવા વિચારો આવવા લાગે છે જે આત્માને લાભ કરે છે , બે . આ બેય વિચારોનું પ્રારૂપ કાંઈક આવું હોય છે . પ્રશ્નો શરૂ થાય છે કે હું મારા આત્માનું સુખ પામવા માટે શું કરું છું અને શું કરી શકું છું ? ભાવનાઓ જાગે છે કે હું આ રીતે આ ધર્મ કરીશ , હું આ રીતે આ અધર્મ ઓછો કરીશ . આ પ્રશ્ન અને આ ભાવના દ્વારા એક ભવિષ્યની કલ્પના બને છે . એવું ભવિષ્ય જેમાં આત્માનું સુખ મળી ચૂક્યું હશે , ધર્મ ઘણોબધો થયો હશે અને અધર્મ ઘણોબધો ઘટી ગયો હશે . એ ભવિષ્યની વાસ્તવિક કલ્પના પૂર્વકનું યથાશક્તિ ધર્માચરણ એ વિજય સમાધિ છે . ધર્મની દિશામાં આગળ વધારનારા સાત્ત્વિક વિચારો આવવા લાગ્યા , અને એ વિચારો વધતા ગયા તે વિજય સમાધિ .

આનંદ સમાધિ . જે જે ધર્મક્રિયા કરવા મળે તેમાં ઘણો આનંદ આવે છે . અને એ આનંદ વર્તમાન ધર્મભાવનાને પ્રબળ બનાવતો જાય છે . ધર્મક્રિયા દ્વારા મળનારો આનંદ ધર્મભાવનાને મજબૂત બનાવે છે અને ધર્મભાવનાનો હાર્દિક આનંદ , ધર્મક્રિયાઓની શ્રેણિને આગળ વધારતો જાય છે . આધ્યાત્મિક આનંદ દ્વારા આત્મા પોતાના અંતરંગ ધર્મને બળવાન્ બનાવતો જાય એ આનંદ સમાધિ છે . ગૃહસ્થ અવસ્થામાં જ દેવાર્યે વિજય સમાધિ અને આનંદ સમાધિને સિદ્ધ કરી લીધી હતી કેમ કે દેવાર્ય સ્વયંસંબુદ્ધ હતા .

સત્ ક્રિયા સમાધિ : ઉત્કટ આત્મશુદ્ધિ અને ઉત્કૃષ્ટ કર્મનિર્જરા માટે જે જે અપેક્ષિત હોય તે તમામ ધર્મક્રિયાઓ કરવાનું સામર્થ્ય પ્રગટે તેમ જ ક્રિયાઓનું અણિશુદ્ધ પાલન કરતાં કરતાં મન આનંદિત બનેલું જ રહે . શુદ્ધ વ્રતપાલન . કોઈ અવિધિ નહીં , કોઈ વિરાધના નહીં . પરિપૂર્ણ રીતે નિર્મલ અધ્યવસાય . કઠિનમાં કઠિન વ્રતસાધનામાં પણ પારાવાર પ્રસન્નતા . તપત્યાગમય કઠોર જીવનચર્યાનું પરમોચ્ચ સભાનતાપૂર્વક પાલન . ક્રિયાની નિર્ધારિત મુદ્રાઓ ( = સ્થાન ) , સૂત્રના શુદ્ધ પાઠ ( = ઊર્ણ ), એકધારું પદાર્થચિંતન ( = અર્થ ) અને મૂર્તિ – સ્થાપનાજી આદિ બાહ્ય સાધન ( = આલંબન) આ ચારેય હોય છે સત્ ક્રિયા સમાધિમાં . દેવાર્ય સત્ ક્રિયા સમાધિમાં હતા એવું લાગે કેમ કે દેવાર્ય વિધવિધ મુદ્રાઓ અને આસનોમાં કાઉસગ્ગ કરતા . પરંતુ દેવાર્યને આલંબનની આવશ્યકતા નહોતી . દેવાર્ય સત્ ક્રિયા સમાધિથી એક ડગલું આગળ હતા , અક્રિયા સમાધિમાં .

અક્રિયા સમાધિ . આ એવી અવસ્થા છે જેમાં કોઈ ઘટના કે પરિસ્થિતિની સામે મનમાં પ્રતિભાવ જાગતા જ નથી એટલે કે સંકલ્પ વિકલ્પ આકાર લેતા નથી , પ્રતિક્રિયા રૂપે વાણીપ્રયોગ થતો નથી . શરીર પણ એવું કેળવાયેલું હોય છે કે સાધના સિવાયની પ્રવૃત્તિમાં આનંદ માનતું નથી . મણેણં , વાયાએ , કાયેણં – આત્મનિમજ્જન ચાલતું હોય છે . દેવાર્યને રોજીંદી આવશ્યક ક્રિયાઓની જરૂર નહોતી કેમ કે સમગ્ર ધર્મક્રિયાઓ દ્વારા સંપાદિત થનારો પરમ વિશુદ્ધ મનોયોગ દેવાર્યે સિદ્ધ કરી લીધો હતો . ભીતરમાં શુદ્ધ અધ્યવસાય સિવાય કશું બચ્યું જ નહોતું . ચિર સ્થાયી શુભધ્યાનનો ચિદાનંદ સ્પર્શ અખંડ ધારે બન્યો રહેેેતો . પોતાનાં શરીર પર જ ધ્યાન નહોતું તો પછી ક્રિયાઓ પર ધ્યાન રહે શી રીતે ?

૨ .

સાડા બાર વરસમાં જ્યારે જ્યારે ઉપસર્ગ આવ્યા ત્યારે ત્યારે દેવાર્યને એ ઉપસર્ગ દુઃખરૂપ છે તેની જાણકારી રહેતી પરંતુ દેવાર્ય એ દુઃખને દુઃખ રૂપે સંવેદતા નહીં . સામાન્ય સાધકો દુઃખમાં ત્રણ આશ્વાસન બનાવે છે . આ આશ્વાસન આરાધ્ય છે એમાં કોઈ શક નથી .
૧ . હું દુઃખ સહન કરીશ તો કર્મ ખપશે . આ ભવમાં વેઠીશ નહીં તો આવતા ભવે વેઠવું પડશે . આવતા ભવે સમ્યક્ સમજણ હશે નહીં . માટે સમજણપૂર્વક સમતા બનાવુું છું અને દુઃખ વેઠી લઉં છું .
૨ . દુઃખ આપનાર , મારી કર્મનિર્જરામાં સહાયક થઈ રહ્યો છે , હું તેની પર દ્વેષ નહીં કરું .
૩ . જેમ જેમ દુઃખ વધે છે તેમ તેમ કર્મનિર્જરા વધે છે અને જેમ જેમ કર્મનિર્જરા વધે છે તેમ તેમ મારો મોક્ષ નજદીક આવે છે . આ દુઃખ ઉપકારી છે કેમ કે મારો મોક્ષ દુઃખને કારણે નજીક આવી રહ્યો છે . પૂર્વ મહાપુરુષો કેવું કેવુું સહન કરી ગયા ? હું પણ સહન કરીશ.

શું દેવાર્ય દુઃખની ક્ષણોમાં આવા આશ્વાસનો બનાવતા હતા ? જવાબ છે , ના . આવા વિચાર એને આવે જેને દુઃખ સહન કરવાનું અઘરું પડે છે . દેવાર્યનું સ્તર અલૌકિક હતું . દેવાર્ય , આત્મ ગુણ ચિંતન અને તત્ત્વ ચિંતનમાં એટલી હદે ડૂબેલા રહેતા કે શરીરને નડનારા કષ્ટ પર ધ્યાન જ જતું નહીં . એમ કહો કે દેવાર્યની આત્મરમણતા એવી ઉત્કૃષ્ટ હતી કે શરીર પર આવેલા કષ્ટ , એમને આત્મરમણતાથી ચલિત કરી શકતા નહીં . કષ્ટની તીવ્રતા ઓછી નહોતી . દેવાર્યની દૃઢતા સામે તે તે કષ્ટની અસરકારકતા કમજોર પડી જતી . પ્રશ્ન એ નથી કે દેવાર્ય કેવી રીતે સહન કરતા હશે ? દેવાર્યે , સહન કરતી વખતે , ઉપર લખેલા ત્રણ આશ્વાસનોથી મનને મક્કમ બનાવ્યું હોય એવી પરિસ્થિતિ બની જ નહોતી . દેવાર્યનું મન પહેલેથી જ એવું મક્કમ હતું કે હું સહન કરું છું અથવા મારે સહન કરવું જોઈએ , એવી સભાનતા રહેતી નહીં . દેવાર્ય દુઃખને અનાયાસે જીરવી લેતા .

પ્રશ્ન એ જરૂર થવો જોઈએ કે દેવાર્ય એવી તે કેવી આત્મરમણતા બનાવતા કે કષ્ટ શરીરને અડતા , પણ મનને અડી શકતા નહોતા ? આ જ રહસ્ય છે . આ પ્રશ્નનો જવાબ જડવાનો નથી . એક વનવગડો બહાર હતો , ત્યાં દેવ , મનુષ્ય અને તિર્યંચ કષ્ટ આપવા આવતા હતા . એક વનવગડો દેવાર્યની ભીતરમાં હતો . ત્યાં દેવાર્યનું વર્ચસ્વ ચાલતું . એ વગડામાં દુષ્ટ , અશુભ , અશુદ્ધ અને અનુચિત વિચારો પર સંપૂર્ણ પાબંધી હતી . શરીર સાથે જે થતું હોય તે દેવાર્ય થવા દેતા . પણ ભીતરના વગડામાં એની અસર પડવા દેતા નહીં . ભીતરનો વગડો પણ એવો છલોછલ હતો કે બહારનો વગડો દેવાર્યની કાયા સાથે જે કરે તેની અસર એ અંદર સુધી આવવા દેતો નહીં . દુનિયાએ દેવાર્યને બહારના વનવગડે વિહરતા જોયા અને એ વનવગડાના કષ્ટોની કથા જાણી . એ કથા બેલાશક , મહાન્ હતી . દુનિયા દેવાર્યને ભીતરના વનવગડે વિહરતા જોઈ શકી નહીં અને એ વનવગડાના પરમ આનંદની કથા જાણી પણ ન શકી . એ કથા અગમ અગોચર હતી .

મન , પ્રતિભાવ આપવાનું સદંતર છોડી દે , મન પ્રતિક્રિયાઓથી સર્વાંશે મુક્ત થઈ જાય , મન સંકલ્પવિકલ્પની ધારામાં તણાવાનું એકદમ છોડી દે તે પછી અંદરથી એક અનાહત નાદ પ્રગટે છે . એ નાદના અનહદ સૂર , દુઃખમાત્રની સંવેદનાને ખતમ કરી નાંખે છે . જે માણે તેને સમજાય , એવી વાત આ છે . જેણે માણ્યું નથી તેને આ વાત સમજાવાની નથી . ( ક્રમશઃ )

તપસ્યા : આહારની ઉપેક્ષા , પાણીની ઉપેક્ષા , શરીરની ઉપેક્ષા

વનવગડે વિહરે વીર . ચાર હજાર આઠસો ચોસઠ દિવસની અંતર્યાત્રા . ઉપવાસ કર્યા ચાર હજાર પાંચસો પંદર . પારણાં કર્યાં , ત્રણસો ઓગણપચાસ . એકવાર સળંગ એકસો એંશી ઉપવાસ કર્યા . એકવાર સળંગ એકસો પિંચોત્તેર ઉપવાસ કર્યા . નવ વખત સળંગ એકસો વીશ ઉપવાસ કર્યા . બે વખત સળંગ નેઉં ઉપવાસ કર્યા . બે વખત સળંગ પિંચોત્તેર ઉપવાસ કર્યા . છ વખત સળંગ સાંઈઠ ઉપવાસ કર્યા . બે વખત સળંગ પિસ્તાળીસ ઉપવાસ કર્યા . બાર વખત સળંગ ત્રીસ ઉપવાસ કર્યા . બોત્તેર વખત સળંગ પંદર ઉપવાસ કર્યા . બાર વખત સળંગ ત્રણ ઉપવાસ કર્યા . બસ્સો ઓગણત્રીસ વખત સળંગ બે ઉપવાસ કર્યા . એક વખત સળંગ સોળ ઉપવાસ દ્વારા ત્રણ પ્રતિમા ( કઠિન ધ્યાનમુદ્રા ) આરાધી : ભદ્ર , મહાભદ્ર અને સર્વતોભદ્ર .

એક પણ ઉપવાસ એવો નહોતો જેમાં જલપાન થયું હોય . દરેક ઉપવાસ નિર્જલ જ . એક પણ પારણું એવું નહોતું જેમાં બે ટંક આહાર લીધો હોય . દરેક પારણે એકાસણું જ . કોણ પારણું કરાવશે તેની કોઈ પૂર્વધારણા ન હોય . શેનાથી પારણું થશે તે નક્કી ન હોય .

શેષકાળમાં દેવાર્યનો તપ અનિયત રહેતો . કોઈવાર બે ઉપવાસ પછી પારણું કરે , કોઈ વાર ત્રણ ઉપવાસ પછી પારણું કરે , કોઈ વાર ચાર ઉપવાસ પછી પારણું કરે , કોઈ વાર પાંચ ઉપવાસ પછી પારણું કરે . ( સંગમે છમાસી ઉપવાસ કરાવ્યા તે અલગ કિસ્સો હતો , બાકી ) ભિક્ષા લેવા નીકળે અને આહાર ન મળે એવું બનતું નહીં . પણ પાણીનો પ્રશ્ન બનેલો રહેતો . સૂઝતું પાણી સહેલાઈથી મળતું નહીં . ક્યારેક બે મહિના સુધી પાણી મળતું નહીં , ક્યારેક છમાસથી વધારે સમય સુધી પાણી મળતું નહીં . ( સંદર્ભ : આચારાંગ શીલાંકાચાર્ય ટીકા ) દેવાર્ય જેમ ભૂખને ઘણી ખમતા તેમ દેવાર્ય તરસને પણ ઘણી ખમતા . ખાધા વિના ટકવું મુશ્કેલ છે , પણ માનો કે ખાધા વિના ટકી જવાય પરંતુ પાણી પીધા વિના લાંબા સમય સુધી ટકી રહેવું ઘણું જ અઘરું છે . પાણી વિના દેવાર્યનું ગળું સોસાયું હોય , હોઠ સૂકાયા હોય અને ચક્કર આવી ગયા હોય એવું બનતું નહીં . દેવાર્યનાં મક્કમ આત્મબળની આ નિશાની હતી .

દેવાર્ય પારણું કરવા નીકળે તે વખતે પોતાના કારણે પશુપંખીનો ચારો છિનવાઈ ન થાય , પોતાને લીધે પશુપંખી ભાગી કે ઉડી ન જાય , એ રીતે જ પગ માંડતા . કબૂતર , પારેવડું , કાગડો કે અન્ય પંખી જ્યાં બેઠા હોય ત્યાંથી ડરીને બીજે ન જતાં રહે એ રીતે એક એક પગલું ભરતાં .

દેવાર્ય ભિક્ષા લેવા નીકળતા ત્યારે કોઈ રાજર્ષિ કે રાજગુરુનો વિશેષ દરજ્જો બનાવતા નહીં , તેઓ સામાન્ય માણસ તરીકે નીકળતા . દેવાર્ય ગામમાં કે શહેરમાં ગોચરી માટે આવતા એ વખતે આસપાસ નજર રાખતા અને બીજા કોઈ ભીખારીનો , મજૂરનો , બાવાજીનો કે યાચકનો કોળિયો પોતાના કારણે છિનવાઈ ન જાય એની ચિંતા રાખતા . આના લીધે એવું બનતું કે દેવાર્યને જે ઘરેથી આહાર મળવો જોઈએ તે ઘરેથી બીજા કોઈને આહાર અપાઈ જતો . દેવાર્ય પારણું કરવા બીજા કોઈનાં ઘર તરફ નીકળી જતા . બીજાબીજા માંગણિયાઓને પોતપોતાનું અન્ન મળી જાય તે પછી કોઈક ઘેર , કોઈ સાદા દ્રવ્યથી દેવાર્યનું પારણું થતું . દેવાર્ય આવી ઉપેક્ષાવૃત્તિ રાખીને પણ પ્રસન્ન જ દેખાતા .

હવે પારણું કરાવનારાઓની વાત . ક્યારેક પારણું કરાવનારા આદર આપે , ક્યારેક આદર ન આપે . ક્યારેક પારણું કરાવનારા આવકાર આપે , ક્યારેક આવકાર ન આપે . દેવાર્ય માનસન્માનની મનોવૃત્તિથી મુક્ત હતા .

પારણું ઊભા ઊભા થતું , બેઠા બેઠા નહીં . પારણું બે હાથના ખોબામાં દ્રવ્ય લઈને થતું , પાત્રમાં દ્રવ્ય લઈને નહીં . પારણું કરાવનારને ખબર નહોતી રહેતી કે આજે દેવાર્ય આવવાના છે , પરિણામે પારણાના ઉપલક્ષમાં રસોડે કોઈ તૈયારી થયેલી રહેતી નહીં . ક્યારેક રસોઈ બની ન હોય , ક્યારેક ખપે તેવી રસોઈ ન હોય , ક્યારેક વધેલી ઠંડી રસોઈ હોય . ક્યારેક સૂકુંપાકું લઈને નીકળી જવાનું . ઢંગની પૂરેપૂરી રસોઈ ભાગ્યે જ મળતી .

ઉપવાસનું પારણું મોટેભાગે એક જ દ્રવ્યથી થતું . ભાત , બોરનું ચૂર્ણ , અડદના દાણા . આ ત્રણમાંથી એક દ્રવ્ય સર્વસામાન્ય રીતે બધે જ મળી રહેતું . શેષકાળમાં ઘણેભાગે એનાથી શરીરને ટેકો આપતા દેવાર્ય . ( આ ત્રણ દ્રવ્ય કે ત્રણમાંનું એક દ્રવ્ય – શું પેટ ભરે અને શું ટેકો આપે ? અહીં તો ભાઈ , ટેકો લેનારો જ વધુ શક્તિશાળી હતો . ટેકો આપનારો બસ , નામ કમાઈ લેતો . એટલું જ . ) આ ત્રણ સિવાયનાં દ્રવ્યો પણ મળી જતાં : સાદી ખીર . ઘીવાળી ખીર . દૂધપાક . દહીભાત . સત્તું . ઘઉંના ખાખરા . સૂકા વાલ . સૂકા ચણા . સિઝેલા વાલ . સિઝેલા ચણા . આ બધામાંથી એકાદ દ્રવ્યથી પારણું થતું . એકાદવાર સર્વ કામગુણ ( એ જમાનાનું પ્રચલિત ખાદ્ય ) દ્વારા પારણું થયેલું . એકાદવાર ખાજા દ્વારા પારણું થયેલું . બીજા ચોમાસા દરમિયાન , રાજગૃહીમાં માસક્ષમણનાં પારણે વિવિધ ભોજનસામગ્રીથી પારણું થયેલું . આવી અન્ય સામગ્રીઓ પણ હશે , જેનાથી પારણું થયું હશે . બધી વાતોની નોંધ થઈ નથી . મુદ્દાની વાત એ છે કે શાંતિથી કે શોખથી ખાવાની મજા લેવાનું દેવાર્ય ટાળતા . જે મળ્યું તેનાથી કામ ચલાવી લેતા .

સાડાબાર વરસમાં દેવાર્યે કરેલા ઉપવાસની સંખ્યા ઘણીમોટી હતી , પારણાની સંખ્યા નાની હતી . પણ જે જે પારણું થયું તેમાં પણ ભરીથાળી કે ભર્યુંભાણું કહી શકાય એવું આહારગ્રહણ ભાગ્યે જ થયું હશે . દેવાર્ય વાપરવાના સમયને ટૂંકો રાખતા . એકાદ બે ઘડી જેટલો લાંબો સમય વાપરવામાં લાગતો નહીં . અડઘી ઘડીમાં દેવાર્યનું દરેક પારણું સમેટાઈ જતુું .

દેવાર્ય તપસ્વી હતા . એમને શું તપસ્યા ચાલે છે તે કોઈ જાણી શકતું નહીં . એમને પારણું કોણ કરાવશે તેની કોઈને ખબર રહેતી નહીં . એટલું ખરું કે પારણું શબ્દનો અર્થ દેવાર્યે બદલી નાંખ્યો હતો . દેવાર્યનું પારણું એટલે આજે ઉપવાસ નથી , એમ કહેવાની વ્યવસ્થા . દેવાર્યનું પારણું એટલે આજે શાંતિથી બેસીને બધું વાપર્યું , એમ કહી જ ન શકાય . દેવાર્યે કર્યા એવા ઉપવાસ બીજા તપસ્વીઓ ન કરી શકે , એ તો સાચું જ છે . દેવાર્યે કર્યાં એવા પારણાં પણ બીજા તપસ્વીઓ ન કરી શકે . જે દેવાર્ય કરી શકે તે ફક્ત દેવાર્ય જ કરી શકે . ( ક્રમશઃ )