નંદા અને મૃગાવતી

યમુના નદીના તીરે કૌશાંબીનો કિલ્લો દેવનગરીના સોનેરી ગઢ જેવો જાજરમાન લાગતો . નગરીનું ઐશ્વર્ય અફાટ હતું . ભારતદેશના એકેક શહેરમાં અને ગામમાં કૌશાંબીનાં ઐશ્વર્યની ચર્ચા હતી . રાજા શતાનીકે અર્થ વ્યવસ્થા માટે રાજ્યના સિક્કા બનાવડાવ્યા હતા . ભારતના દરેક વેપારીની તિજોરીમાં , કૌશાંબીનો ખણખણિયો ચોક્કસ જગ્યા બનાવી ચૂક્યો હતો . જે શહેર પાસે પોતાની એક નદી હોય છે એ શહેરને સ્વર્ગ સમાન સુંદર બનતા કોઈ રોકી શકતું નથી . કૌશાંબી પાસે યમુના હતી . રાજાની ગજસેના ઘનશ્યામવર્ણી યમુનામાં જલક્રીડા કરવા ઉતરતી ત્યારે નદીમાં દરિયા જેવું તોફાન ખળભળી રહેતું . કિનારે ઊભા જ ના રહેવાય , કિલ્લા પરથી જોવાનું અને તાળીઓ પાડવાની . યુવાન હાથીઓના ગંડસ્થળ પરથી ઝરતા મદરસ , જમનામાં ભળીને જળને જોબનવંતું બનાવતા . હાથીઓનાં માથા પરથી ઉછળી ઉછળીને ભાગતાં યમુનાજળ , ચક્રવર્તીમાતાનાં ગૌરવ જેવી ચમક ધારણ કરતાં . આ જ નદીમાં અશ્વસેના ઉતરે ત્યારનો નઝારો અલગ રહેતો . ઘોડાની હણહણાટી અને પાણીનો ખળભળાટ , હજારો દૃષ્ટાઓમાં અનેરું જોશ ભરતાં .

જમનાના અતિશય લાંબાચૌડા ઘાટ પર , નગરજનો સવારથી સાંજ સુધી જોવા મળતા . કોઈ નહાય , કોઈ આરતી કરે , કોઈ ધ્યાન ધરે , કોઈ હોમહવનમાં બેસે , કોઈ સંગીત વગાડે – કોઈ સાંભળે – કોઈ નાચે . કોઈ ઉજાણી કરે , કોઈ ઓમકારના ઉદ્ઘોષ કરે . નૌકાપ્રવાસ માટે સવારસાંજ ભીડ મચતી .

અને શહેર લાખો સુખીસંપન્ન પ્રજાજનોથી ધબકતું રહેતું . નગરીમાં અર્થ પુરુષાર્થ અને કામ પુરુષાર્થની તમામ સુવિધાઓ મળતી હોવાથી પ્રવાસી વ્યાપારીઓનો મેળો જામેલો રહેતો . પાંથશાળા અને અન્નશાળાઓ ( = સાર્વજનીન ધરમશાળાઓ/ભોજનશાળાઓ ) ક્યારેય ખાલી પડતી નહીં . ઊંચા મહેલો . મોટી હવેલીઓ . વિશાળ બાંધણીવાળી ઈમારતો . ચકચકિત પથ્થરમાર્ગો . બગીચાઓ . તળાવો . મંદિરો . વાવડીઓ . કૂવાઓ . ભરચક વૃક્ષવિસ્તારો . આવા સમૃદ્ધ શહેરમાં દેવાર્ય હતા તે ખુશીની વાત હતી . શહેરમાં ધર્મનું મોટું સન્માન હતું . દેવાર્યને વીતેલા વરસોમાં જે ઉપસર્ગો આવ્યા એવા કોઈ ઉપસર્ગો કૌશાંબીમાં હતા નહીં . દેવાર્યે કૌશાંબી જેવા ભવ્ય સ્થાનોમાં રહેવું જોઈએ , જંગલોમાં નહીં – ભક્તોનાં હૈયે આ વિચાર રમે જ .

પણ દેવાર્યને ક્યાં આરામ કરવો હતો ? કષ્ટ દેવાર્ય સુધી ન પહોંચી શકે તો દેવાર્ય કષ્ટને શોધી કાઢતા . કોઈ ઉપસર્ગ હતો નહીં . છઠને પારણે છઠ ચાલતા રહેત . કોઈ વાંધો નહોતો . લાંબા ઉપવાસનાં તપ માટે ચોમાસું હતું જ . એમ લાગતું હતું કે આરામનો સમય છે . એમાં દેવાર્યે આ અભિગ્રહ લીધો . પોષ મહિનો હતો . કૃષ્ણ પક્ષ હતો . એકમ તિથિ હતી . દેવાર્યે નિર્ધારિત ઉપવાસ કરી લીધા બાદ ભિક્ષા માટે ઘેર ઘેર જવાનું શરૂ કર્યું . કૌશાંબીવાસીઓની ખુશીનો પાર ન રહ્યો . દેવાર્ય મારાં ઘેર પારણું કરશે , આ એક વિચાર રહેતો . મને લાભ ન મળે તોય દેવાર્ય કોઈકના ઘેર પારણું કરશે જ , આ બીજો વિચાર રહેતો . પધારો પધારો – ના ઘોષ સંભળાયા . દેવાર્ય ખરેખર પધાર્યા . જોયું . અભિગ્રહને અનુરૂપ કાંઈ દેખાયું નહીં એટલે પાછા નીકળી ગયા . એ એક દિવસનો ઉપવાસ વધી ગયો , પારણું થયું નહીં . જે ઘેરથી દેવાર્ય પારણું કર્યા વિના નીકળી ગયા તે ઘેર અફસોસ ફેલાયો . મહોલ્લામાં વાત ફેલાઈ કે આજે દેવાર્યને સૂઝતો આહાર મળ્યો નહીં એટલે પારણું ના થયું . બીજા દિવસે દેવાર્ય ફરી નીકળ્યા . ગઈકાલનું જ પુનરાવર્તન થયું . દેવાર્યને ફરી ઉપવાસ . નગરજનોમાં ફરી અફસોસ . આમ ત્રીજો , ચોથો , પાંચમો દિવસ એક પછી એક નીકળતો રહ્યો અને ઉપવાસ પર ઉપવાસ ચડતા ગયા . ધીમે ધીમે આખા શહેરમાં વાત ફેલાતી ગઈ . જોતજોતામાં ચાર મહિના જેટલો સમય નીકળી ગયો . શહેરમાં જાણે હાહાકાર મચી ગયો . હજી લોકોને સમજાયું નહોતું કે આ અભિગ્રહનો મામલો છે . બધાને એમ જ હતું કે દેવાર્યને જેનો ખપ છે તે આપણે બનાવી રહ્યા નથી .

એક દિવસ દેવાર્ય નંદાનાં ઘરે પધાર્યા અને ભિક્ષા લીધા વિના પાછા નીકળી ગયા . નંદાને ભારે અફસોસ થયો . નંદા સાધારણ મહિલા નહોતી . એ કૌશાંબીના મંત્રીની પત્ની હતી . દેવાર્ય પાછા નીકળી ગયા , તે પછી એ ઘણુંઘણું રડી . રાજકાજ પતાવીને મંત્રી ઘરે આવ્યા . નંદાને મંત્રીએ રડવાનું કારણ પૂછ્યું . મંત્રીપત્નીએ મંત્રીને વાત જણાવી અને કહ્યું ` મનેં એવું લાગે છે કે દેવાર્યને કોઈ અભિગ્રહ છે , એ અભિગ્રહ પૂરો થતો નથી એટલે દેવાર્ય ભિક્ષા લીધા વિના પાછા જાય છે . ʼ

‘ જો આપણે એ અભિગ્રહ વિશે જાણકારી મેળવી શકીએ તો લાભ મળી જાયને ? ‘ મંત્રી બોલ્યા . દેવાર્ય તીર્થંકર હતા , આજે આ શહેરમાં હતા પણ એકવાર વિહાર કરીને નીકળી ગયા પછી ફરીથી પધારે કે નહીં તે પ્રશ્ન જ હતો .

‘ શું આમ – જો અને તો કરો છો . આટલા મોટા રાજ્યના સંચાલક છો , બુદ્ધિના ભંડાર ગણાઓ છો , ઈજ્જત કમાઈ છે , એનો શો મતલબ છે ? આપણને સામેથી જાણકારી આપવા કોણ આવવાનું છે ? કોઈ જ નહીં . જાણકારી આપણે જ મેળવવી પડશે કે દેવાર્યને શાનો અભિગ્રહ છે ? જો આપણને એની જાણકારી મળતી નથી તો આ મંત્રીપદું બેકાર છે , આ ઘર , આ ઐશ્વર્ય બેકાર છે ‘ નંદાએ રોષમાં જવાબ આપ્યો . મંત્રી સન્ન રહી ગયા . એમણે જાણકારી મેળવવાનો પાકો સંકલ્પ કર્યો અને નંદાને વચન પણ આપ્યું . મંત્રીને એમ હતુું કે અભિગ્રહ જાણવા મળી જશે ને બીજા દિવસે પારણુું થઈ જશે , પણ એવુું કાંંઈ થયું નહીં . મંંત્રી ચિંંતામાં પડ્યા .

મહારાણી મૃગાવતીની એક નોકરાણી વિજયા નંદાને મળવા આવી હતી તેણે આ વાર્તાલાપ સાંભળી લીધો હતો . એણે મહારાણી મૃગાવતીને આખી વાત કહી દીધી . મહારાણી એકદમ દુઃખી થઈ ગયા . મહારાજા શતાનીકે મહારાણીને અસ્વસ્થ જોયા . પૂછ્યું , કેમ આવો ચહેરો ?

મહારાણીએ મહારાજાને દેવાર્યના સમાચાર આપ્યા અને કહ્યું કે – આપની પાસે દેશવિદેશના બધા સમાચાર હોય છે . આપણા શહેરના આ સમાચાર આપની પાસે નથી ? દેવાર્ય બોલતા નથી , લોકોને જવાબ નથી આપતા , કેવળ ધ્યાનમાં જ રહે છે . પણ રોજ ભિક્ષા લેવા નીકળે જ છે . જો દેવાર્યને ઉપવાસ જ કરવો હોય તો એ ભિક્ષા લેવા શું કામ નીકળે ? દેવાર્ય જ્યાંથી પાછા નીકળે છે ત્યાં કોઈ અશુદ્ધિ થઈ હોય છે એવું પણ નથી હોતું . સૂઝતો આહાર હોય છે એ પણ દેવાર્ય સ્વીકારતા નથી . આ જરૂર કોઈ અભિગ્રહ છે . આપણે આ અભિગ્રહ વિશે કેવી રીતે જાણી શકીએ . મનેં ચિંતા થાય છે . દેવાર્ય ચાર મહિનાથી આપણાં શહેરમાં છે . અને હજી સુધી દેવાર્યે એકવાર પણ આહાર સ્વીકાર્યો નથી . આ મારી કે આપની નહીં પરંતુ આખી કૌશાંબીની નાલેશી છે . એકવારનું અન્ન પણ આપણે દેવાર્યને ન આપી શકીએ ? આપણે આટલાબધા દરિદ્ર કેવી રીતે થઈ ગયા ? મનેં તો રડવું આવે છે . ખાવાનું ભાવતું નથી . ‘

મહારાણીની આંખમાં આંસુ આવી ગયાં . મહારાજા સ્તબ્ધ અને અવાચક . દેવાર્ય લાંબા ઉપવાસ કરી રહ્યા હતા એવું મહારાજાએ માની લીધેલું . હકીકત એ હતી કે દેવાર્ય રોજ પારણું કરવા માટે ભિક્ષા લેવા નીકળી રહ્યા હતા અને દેવાર્યને લાંબા સમયથી પારણું થઈ નહોતું રહ્યું . આજે આ સમજમાં આવ્યું . મહારાજાએ દેવાર્યનાં પારણાની ચિંતા જતાવી , પારણા માટે જે કરવું પડે તે કરવાની તૈયારી બતાવી . મહારાણીએ કહ્યું :

‘ દેવાર્ય આપણા શહેરમાં પધાર્યા એ દેવાર્યનો ઉપકાર છે . દેવાર્ય માટે આખો ભારતદેશ ખુલ્લો છે . તે કૌશાંબી જ આવ્યા કેમ કે આપણામાં કશીક પાત્રતા દેખાઈ છે પ્રભુને . આજે નહીં ને કાલે એમ કરતાં ચાર મહિના નીકળી ગયા , આપણે હજી આપણી પાત્રતા સાબિત કરી શક્યા નથી . છેલ્લા ચાર મહિનામાં આપણે કેટલાં ફળ ખાધાં ? કેટલી મીઠાઈ ખાધી ? કેટકેટલું જમ્યા અને કેટલાય પીણાં ગટકાવી લીધા ? કોઈ હિસાબ નથી . અને આપણા દેવાર્યે છેલ્લા ચાર મહિનામાં એક અન્નનો દાણો મોઢામાં નાંખ્યો નથી કે એક ટીપું પાણીનું લીધું નથી . બસ , બોલવા પૂરતા રાજા કે રાણી બનીને બેઠા છીએ , આપણે . બાકી આપણી કોઈ હેસિયત નથી બચી કે દેવાર્યની ભક્તિ કરી શકીએ . શો અર્થ છે આવા રાજવટાનો ? ‘ મહારાણી ફરી રડવા લાગ્યા .

‘ આપની વાત સાચી છે , હું કશુંક કરું છું . ‘ મહારાજાએ ગદ્ગદ સાદે જવાબ આપ્યો હતો . મહારાજાએ મંત્રીને પૂછ્યું , ધર્મશાસ્ત્રમાં વિચક્ષણ એવા તથ્યવાદીને પૂછ્યું . અભિગ્રહને જાણવાનો માર્ગ કોઈ ન બતાવી શક્યું .

તે દિવસે મહારાજાનો ટહેલિયો ગલીએ ગલીએ ફરવા નીકળ્યો . એનો પ્રચંડ અવાજ ઘેર ઘેર ફરી વળ્યો . એ ઠેકઠેકાણે ઊભો રહ્યો . ઢોલ વાગ્યા , શંખ ફૂંકાયા . લોકો રાજાજીની આજ્ઞા કે સૂચના સાંભળવા ભેગા થયા . એ ટહેલિયો બોલ્યો :
‘ નગરજનો , સાંભળો . આપણા શહેરમાં એક દેવાંશી યોગીપુરુષ પધાર્યા છે . તેઓ મહાન્ તપસ્વી છે . તેમનું નામ છે શ્રી વર્ધમાન પ્રભુ . તેઓ ટૂંક સમયમાં તીર્થંકર થવાના છે . ખાસ વાત એ છે કે તેઓ રોજ ભિક્ષા લેવા માટે નીકળે છે પરંતુ ભિક્ષા લીધા વિના પાછા ફરે છે . મહારાજા શતાનીકને એવું લાગે છે કે આ મહાસાધકને કોઈ અભિગ્રહ છે જે પૂરો થઈ રહ્યો નથી . આપ સર્વેને શ્રી શતાનીક મહારાજા ખાસ જણાવે છે કે કૌશાંબીનાં આંગણે પધારેલા આ મહાપવિત્ર અતિથિ ભગવાનનો અભિગ્રહ પૂરો થાય તે માટે આપનાથી જે પુરુષાર્થ થઈ શકે તે કરજો . દેવાર્ય પ્રભુને પારણું થશે એનાથી મહારાજા ઘણી પ્રસન્નતા અનુભવશે . ‘

આ જાહેરાતે લોકોને ચોંકાવી દીધા : અરે દેવાર્યને અભિગ્રહ છે ? આપણને તો ખબર જ નહીં . કાલથી બરોબર ધ્યાન રાખશું . સૌ સાબદા થઈ ગયા . દરેક ચૌરાહે , દરેક બજારમાં , દરેક માર્ગ પર , દરેક ગલીમાં જુદા જુદા ટહેલિયાઓ ફરી વળ્યા . બીજા જ દિવસે દેવાર્યનો અભિગ્રહ પૂરો થઈ જશે એવું વાતાવરણ બનેલું દેખાયું . અલબત્ત . બીજા દિવસે દેવાર્ય નીકળ્યા પણ અભિગ્રહ પૂરો ના થયો . દિવસ પર દિવસ વીતતા ગયા . હવે લોકોનું ધ્યાન , અભિગ્રહ પૂરો થાય એની પર જ રહેતું છતાં પરિસ્થિતિ બદલાઈ નહીં . દેવાર્ય ભિક્ષાર્થે નીકળતા અને ભિક્ષા લીધા વિના પાછા ફરી જતા . પાંચ મહિના વીતી ગયા . છટ્ઠા મહિનાના પચીસ દિવસ પણ વીતી ગયા . આજસુધીમાં આટલા લાંબા ઉપવાસ કોઈએ જોયા નહોતા . આખું કૌશાંબી ચિંતામાં હતું કે દેવાર્યને પારણું કેવી રીતે થશે અને દેવાર્યને પારણું કોણ કરાવશે ? ( ક્રમશઃ )

કૌશાંબી : પાંચ મહિના , પચીસ દિવસ

દેવાર્ય ભોગપુર આવ્યા . ધ્યાનસ્થ બન્યા . માહેન્દ્ર નામનો એક ક્ષત્રિય , ખજૂરીના દંડાથી દેવાર્યને મારવા આવ્યો . એ જ વખતે , ત્રીજા દેવલોકના ઈન્દ્ર સનત્ કુમાર , દેવાર્યને વાંદવા આવ્યા . એમણે પેલાને ભગાવી દીધો . ઈન્દ્રે પ્રભુને ઊંડી લાગણીપૂર્વક સુખશાતા પૂછી .

દેવાર્ય નંદિગ્રામ આવ્યા . અહીં પિતા સિદ્ધાર્થ રાજાના મિત્રે દેવાર્યને વંદન કર્યા . આગળ આવ્યું મિંઢિક ગામ . દેવાર્ય ગામ બહાર કાઉસગ્ગમાં ઊભા રહ્યા . એક ગોવાળિયો દેવાર્યને હેરાન કરવા લાગ્યો . દેવરાજે આવીને તેને ઠપકાર્યો અને ભગાડ્યો .

દેવાર્ય કૌશાંબી પધાર્યા . અત્યાર સુધી ઘણાં કષ્ટો આવ્યાં . દેવાર્ય પોતાને તરાશી તરાશીને સોનાની જેમ અણિશુદ્ધ બનાવી રહ્યા હતા . સમતા તૂટી નહોતી . પ્રસન્નતા ખંડિત થઈ નહોતી . સહેજ પણ નહીં . હજી વધુ સમતાનો આનંદ લેવા માટે દેવાર્યે એક અભિગ્રહ લીધો . એ ઉપવાસનાં પારણા સંબંધી નિયમ હતો . ઉપવાસના તપસ્વીને બે વિચાર આવી જ શકે : એક , પારણું કયા દિવસે થશે ? બે , પારણામાં શું વાપરવું છે ? આ વિચાર ઉપવાસની નિર્લેપતાને ખતમ કરે છે અને છતે ઉપવાસે મનમાં આહારવૃત્તિના ઘોડા દોડાવે છે . ઉપવાસ એટલે ન ખાવું એ જેટલું સાચું છે એટલું જ સાચું છે : ઉપવાસ એટલે ખાવાનો વિચાર ન કરવો . ઉપવાસનો એક અર્થ એ પણ છે કે ખાવાનું ન મળે તોય રાજી રહેવું . દેવાર્ય દર વર્ષે આશરે ત્રણસોથી વધુ ઉપવાસ કરતા . પોતાનો એક એક ઉપવાસ ચોખ્ખો ચણક રહે તેની દેવાર્ય કાળજી લેતા . હવે આ અભિગ્રહ દ્વારા દેવાર્યે ઉપવાસને એકદમ નિર્લેપ બનાવી દીધો .

અભિગ્રહમાં દેવાર્યે નક્કી કર્યું કે ઉપવાસનાં પારણે એક જ દ્રવ્ય લેવું છે અને તે દ્રવ્ય છે અચિત્ત અડદ . અત્યાર સુધીના પારણાઓમાં કોઈ પણ દ્રવ્ય લેવાની છૂટ હતી . આ વખતે એક જ દ્રવ્યની છૂટ . એ દ્રવ્ય મોઢામાં જાય તો સ્વાદ શું આવે અને પેટ શું ભરાય ? કશું નહીં . પારણામાં શું નથી વાપરવું એ સંબંધી આ વિરાટ નિયમ હતો . અડદ સિવાયનું કાંઈ જ વાપરવું નથી . ગજબનો નિયમ . અડદ તરત કોઈ વહોરાવે નહીં . કોઈ ખીર આપે , કોઈ દૂધપાક આપે , કોઈ મીઠાઈ આપે , કોઈ ખાજા આપે . અડદ જવલ્લે જ કોઈ આપે . દ્રવ્ય સ્વાદ કારક નહીં અને દ્રવ્ય સહજ લભ્ય નહીં . નિયમનો આ પહેલો મુદ્દો હતો . આ એક જ મુદ્દો કાફી હતો . આમાં બીજા કોઈ નિયમોને જોડવાની આવશ્યકતા નહોતી . અપેક્ષિત નિર્લેપતા બની રહેતી હતી . દેવાર્યે નિયમને વધુ ધારદાર બનાવ્યો : અડદ સૂપડાના ખૂણે હશે તો લઈશ . મતલબ એ થયો કે અડદના દાણા – કોઈ હાથથી આપશે , ચમચાથી આપશે કે બીજી કોઈ રીતે આપશે તો લઈશ નહીં . આ ધારણાને લીધે એક વાત પાક્કી થઈ ગઈ કે અડદ મળશે એટલે લઈશ જ , એવું પણ નહીં થાય . સૂપડાના અડદ લઈશ , બાકીના અડદ નહીં લઉં . આવા અડદ ક્યાંથી મળે ? – દેવાર્યે વિચાર્યું જ નહીં . ન મળે તો ન મળે , શો ફેર પડે છે ? – દેવાર્યે વિચાર્યું . અભિગ્રહ હવે ઘણો જ કડક થઈ ગયેલો . દેવાર્યે એને હજી કસ્યો .

અડદ આપનાર કોણ હશે , કેવી પરિસ્થિતિમાં હશે એ પણ દેવાર્યે વિચારી લીધું : અડદ આપનારે ત્રણ ઉપવાસ કર્યા હશે , મસ્તક મુંડાવ્યું હશે , હાથ પગમાં બેડી હશે , એ પુરુષ નહિ હોય મહિલા હશે , એ સામાન્ય મહિલા નહીં બલ્કે રાજકુમારી હશે , એ રાજકુમારી હોવા છતાં સંયોગવશ દાસી બની હશે , એ રડતી હશે , એનો એક પગ ઉંબરાની બહાર હશે અને એક પગ ઉંબરાની અંદર હશે .

આટલી બધી શરતો ? એક નિયમને આટલો કડક કેવી રીતે બનાવી શકાય ? આવો અભિગ્રહ પૂરો થાય ખરો ? દેવાર્યે શું પારણું કર્યા વિના લાંબા ઉપવાસ કરવાનો વિચાર બનાવી ચૂક્યા હતા ? દેવાર્યે ગજ્જબ અભિગ્રહ લીધો હતો . અને હજી એક શરત દેવાર્યે ઉમેરી : ભિક્ષાનો સમય વ્યતીત થઈ જાય તે પછીનો સમય હોય ત્યારે જ અડદ સ્વીકારીશ . ઘરોમાં ભોજન થઈ જાય તે પછીનો સમય ભિક્ષાચરોને અનુકૂળ હોય . લોકો ઘરમાં જે બચ્યું હોય તે કોઈને આપી દેવા ઉત્સુક હોય . આવો સમય દેવાર્યને મંજૂર નહોતો . ગૃહસ્થોએ રસોડું વાળીઝૂડીને સાફ કરી લીધું હોય અને બપોરિયો વિશ્રામ લેવાતો હોય તે સમયે અડદ મળે તો જ લઈશ , દેવાર્યે ધારણા બાંધી .

આવો ભારેખમ નિયમ લઈ દેવાર્ય કૌશાંબીમાં લાંબો સમય રોકાયા . કઠણ અભિગ્રહ તુરંત પૂરા થતા નથી , ઘણી પરીક્ષા લે છે . છ મહિનામાં જો અભિગ્રહ પૂરો ન થાય તો દેવતા વચ્ચે હસ્તક્ષેપ કરી અભિગ્રહ પૂરો કરાવે છે , એવી માન્યતા બનેલી છે . દેવાર્યે , પારણામાં દેવતાનો હસ્તક્ષેપ નહીં હોય , એવો કોઈ સંકલ્પ રાખ્યો નહોતો . પરંતુ દેવતાઓ જાણતા હતા કે દેવાર્યને દેવતાઓનો હસ્તક્ષેપ મંજૂર હોતો નથી . આમ એક એવો અભિગ્રહ દેવાર્યે લીધો જે આસાનીથી પૂરો થઈ શકવાનો નહોતો . ( ક્રમશઃ )

સુંસુમારપુર : દેવરાજ અને ચમર ઈન્દ્ર

વૈશાલીથી શ્રાવસ્તી સુધીનો વિસ્તાર ભગ્ગ દેશ તરીકે ઓળખાતો . સુંસુમાર પુર આ દેશની રાજધાની ગણાતું . દેવાર્ય વૈશાલીથી નીકળીને સુંસુમાર પુર આવ્યા . અશોક વનમાં , અશોક વૃક્ષની નીચે , એક રાતની પ્રતિમા ધારણ કરી . અટ્ઠમનું પચ્ચખાણ .

થોડીવારમાં અચાનક એક દેદીપ્યમાન દેવ આવ્યો . એના હાથમાં એક ભયંકર હથિયાર હતું , પરિઘ . દેવાર્યને ત્રણ પ્રદક્ષિણા આપીને તેણે વિનંતી કરી : ‘ હું આપનાં શરણે છું . એક મોટો પુરુષાર્થ કરવા જઈ રહ્યો છું . સૌધર્મ દેવલોકનો ઈન્દ્ર બહુ ઘમંડી છે . એને પાઠ પઢાવવો છે . આપની છત્રછાયા સ્વીકારીને જાઉં છું . મારું નામ ચમર ઈન્દ્ર . ‘

દેવાર્ય કશું જ બોલ્યા નહીં . એ ગયો . સમય આગળ વહી ગયો . દેવાર્ય હતા ત્યાં ને ત્યાં ધ્યાનસ્થ હતા અને ઘણીવાર પછી ચમર ઈન્દ્ર ડરનો માર્યો ધસમસતો આવ્યો અને દેવાર્યનાં બે પગની વચ્ચે નાનું રૂપ બનાવીને છૂપાઈ ગયો . એની પાછળ એક વિકરાળ હથિયાર આવ્યું , એ વજ્ર હતું : દેવરાજનું હથિયાર . વજ્ર જેને વાગે તેના ભુક્કા બોલાઈ જાય . એ વજ્ર દેવાર્યને વાગવાનું જ હતું કે અચાનક દેવરાજે આવીને એને અટકાવી દીધું . વજ્ર દેવાર્યથી ચાર આંગળ છેટું રહ્યું , બસ .

દેવરાજે હાથ જોડ્યા , ગળગળા સાદે દેવાર્યની માફી માંગી : ` પ્રભુ , મારાથી બહુ મોટો અપરાધ થઈ ગયો . આ વજ્ર આપની પર ત્રાટકી રહ્યું હતું તે . પણ મેં વજ્ર આપની પર નહીં બલ્કે આ ચમર પર છોડ્યું હતું . એ અચાનકથી મારી સભામાં ટપકી પડ્યો હતો . એણે મોટો ઉત્પાત મચાવ્યો , મનેં પડકાર ફેંક્યો , મારું ઘોર અપમાન કર્યું . એણે આવું શું કામ કર્યું તે એ જાણે . મનેં એની પર તત્કાળ ગુસ્સો ચડ્યો . મેં આવેશમાં એની પર આ વજ્ર ફેંક્યું . એ વજ્રથી ડરીને નાઠો . વજ્ર એની પાછળ . મનેં વિચાર આવ્યો કે ચમર મારા કરતાં કમજોર કક્ષાનો ઈન્દ્ર છે , અસુરેન્દ્ર . તે મારા પર હુમલો કરવા સુધી પહોંચ્યો કેવી રીતે ? મેં અવધિજ્ઞાનથી જોયું ત્યારે મનેં સમજાયું કે ચમર આપનું શરણ સ્વીકારીને નીકળેલો એટલે એનામાં આટલું બળ આવ્યું . પછી મેં જોયું કે ચમર વજ્રથી ડરીને આપની તરફ ભાગી રહ્યો હતો . મનેં ડર એ લાગ્યો કે ચમરને બદલે આપને વજ્ર વાગી જશે તો મહાઆશાતના થઈ જશે . હું પાછળ દોડ્યો . આ વજ્ર આપને અડતાં અડતાં રહી ગયું . પ્રભુ , આ હથિયાર મેં આપની સામે ઉગામ્યું નહોતું પણ એ આપની સામે જ આવી ગયું , એ મારો અપરાધ છે . પ્રભુ , હું આપની માફી માંગું છું . ʼ

દેવાર્યે બધું સાંભળી લીધું . એ કશું ન બોલ્યા . દેવરાજે દેવાર્યને ત્રણ પ્રદક્ષિણા આપીને ફરી ક્ષમાયાચના કરી . દેવરાજ દેવાર્યથી થોડે દૂર ઊભા રહ્યા . ચમરનાં કારણે આ અપરાધ થયો , એમને સમજાતું હતું . એમનાં મનમાં ચમર માટે પ્રચંડ ગુસ્સો જાગી રહ્યો હતો . એમણે ક્રોધમાં ને ક્રોધમાં ત્રણ વાર પગ પછાડ્યો અને ચમરને ઉદ્દેશીને કહ્યું :

` ઓ ચમર , તું દેવાર્યનાં શરણમાં છે તે બહુ સારી વાત છે , તેં જે ભૂલ કરી તેનો પરચો તને મળી જ ગયો છે પણ હજી સજા થવાની બાકી હતી . અત્યારે તું દેવાર્યનાં શરણે છે તે જોયાબાદ તારી સજા માફ કરું છું અને તારાપર મનેં જે ક્રોધ આવેલો છે તેનો પણ હું ત્યાગ કરું છું . તું મુક્ત છે . તું ચમરચંચા નગરીમાં જઈને રાજ કર . હું તને હેરાન નહીં કરું . તને મારા તરફથી અભયદાન . ‘

દેવરાજે આકાશમાર્ગે વિદાય લીધી . થોડીવારે , ચમર દેવાર્યના પગ વચ્ચેથી બહાર આવ્યો . એણે દેવરાજથી બચવા સાવ કીડી જેવું રૂપ બનાવેલું . હવે તેણે માનવ જેવું રૂપ ધારણ કર્યું . એ દેવાર્યને આપવીતી કહેવા લાગ્યો :

` પ્રભુ મનેં માફ કરજો . હું હમણાં હમણાં જ દેવ બન્યો છું . હજી ગઈકાલ સુધી હું મનુષ્યના અવતારમાં હતો . પૂરણ મારું નામ . સુખી જીંદગી હતી . મનેં લાગ્યું કે આવતા જનમમાં સુખી બનવું હશે તો તપ કરવું પડશે . મેં તાપસદીક્ષા લીધી . મારો દીક્ષાચાર દાનામ પરંપરાનો હતો . હું બે ઉપવાસનાં પારણે બે ઉપવાસ કરતો . પારણાના દિવસે ભિક્ષા માંગવા નીકળતો . મારું ભિક્ષાપાત્ર ચાર ખાનામાં વિભાજીત હતું . પહેલા ખાનામાં રહેલી ભિક્ષા હું પ્રવાસીઓને આપતો . બીજા ખાનામાં રહેલી ભિક્ષા હું પંખીઓને આપતો . ત્રીજા ખાનામાં રહેલી ભિક્ષા હું જલચરોને આપતો . ચોથા ખાનામાં રહેલી ભિક્ષા હું વાપરતો . બાર વરસો સુધી આ આચાર પાળ્યો . કષાયો અને વાસનાઓને સદંતર અંકુશમાં રાખ્યા . છેવટે વિભેલ ગામમાં એક માસનું અનશન કરી આયુષ્ય પૂરું કર્યું . તપના પ્રભાવે અધોલોકમાં અસુરકુમારની શ્રેણિમાં દેવનો અવતાર મળ્યો અને ઈન્દ્રની પદવી પામ્યો . ચમરચંચા નગરીનું રાજ્ય અને એક સાગરોપમનું આયુષ્ય . જનમતાવેંત અવધિજ્ઞાનથી ઊર્ધ્વલોકને જોયો . પ્રથમ દેવલોકનો ઈન્દ્ર મારા માથાની ઉપર જ સિંહાસન પર બેસે છે તે દેખાયું . આમ તો , એ મારા દેવવિમાનથી ઘણેઘણે દૂર હતો પણ મને દેવપદનું ઘમંડ આવી ગયું . મેં વિચાર્યું કે એ ઇન્દ્રને પડકારું , હરાવું અને એને ગાદી પરથી હટાવું . મનેં મારા સેવાવર્તી દેવોએ રોક્યો . હું ન માન્યો . આપનું શરણ લઈ હું , એક લાખ યોજનની કાયા બનાવી સૌધર્મ દેવલોકમાં પહોંચ્યો . દેવલોકના ઇતિહાસમાં પહેલીવાર કોઈ અસુરકુમાર આટલે સુધી આવ્યો હતો . મને એમ કે હું જીતીશ પણ ઇન્દ્રનો પ્રતાપ મારાથી ઘણો વધારે છે તે સમજાયું . ઇન્દ્રે વજ્જર ઉગામ્યું અને મારા હાલ બૂરા થઈ ગયા . હું ભાગ્યો અને આપનાં ચરણોમાં છુપાયો . આપના પ્રતાપે આજે હું બચી ગયો . આપ ન હોત તો મારું શું થાત તેની હું કલ્પના પણ કરી શકતો નથી . આપને મારા વંદન છે . આપના લાખો ભક્તોમાં એક નામ મારું પણ ઉમેરાઈ ગયું છે હવેથી .

દેવાર્ય મૌન જ રહ્યા . દેવરાજ આવે કે ચમર ઈન્દ્ર , દેવાર્યને કશો ફરક પડતો નહીં . પણ દેવરાજને અને એવા લાખો દેવતાઓને દેવાર્ય પાસે આવીને ઘણો ફરક લાગતો . દેવાર્ય એક વાતાવરણ બનીને , મનઃસ્થિતિ બદલતા . દેવાર્ય એક માર્ગદર્શક બનીને રસ્તો સુઝાડતા . દેવાર્ય એક લહેરખી બનીને રોમેરોમને આહ્લાદિત કરતા . મજાની વાત એ હતી કે કર્તૃત્વમાં દેવાર્ય રહેતા નહીં અને સામ્રાજ્ય દેવાર્યનું છવાઈ જતું . દેવાર્ય યોગિરાજ હતા , અપરિસીમ અંતરંગ ઐશ્વર્યના અધિપતિ . ( ક્રમશઃ )

( સુંસુમારપુર આજે ક્યાં છે , તે વિશે तीर्थंकर महावीर પુસ્તકમાં શ્રી ઈન્દ્રસૂરિજી મહારાજા જણાવે છે કે સુંસુમારપુર , વૈશાલી અને શ્રાવસ્તીની વચ્ચે ક્યાંક હતું . આજે જે ઈલાકો ચુનાર તરીકે ઓળખાય છે તે પ્રાયઃ: સુંસુમાર પુર હોવું જોઈએ . અહીં ચુનાર પર્વત અને ચુનાર શહેર છે . પ્રાચીન અવશેષો ઘણા છે . )

અગિયારમું ચોમાસું : જીરણ શ્રેષ્ઠી

દેવાર્યનો વિહાર અવિરત ચાલતો રહ્યો . દેવતાઓ સંગમની દુષ્ટ હરકતોથી ત્રસ્ત હતા . એના ઉપસર્ગો પૂરા થયા તે પછી અલગ અલગ ઈન્દ્ર શાતા પૂછવા આવવા લાગ્યા . આલંભિકામાં વિદ્યુત્ કુમાર દેવોનો ઈન્દ્ર હરિ , દેવાર્યને વંદન કરવા આવ્યો . તેણે કહ્યું : પ્રભુ , મોટા ભાગના ઉપસર્ગો પૂરા થઈ ગયા છે . થોડા જ બાકી છે . આપને વંદન છે .

દેવાર્ય વિહાર કરી શ્વેતાંબિકા આવ્યા . અહીં વિદ્યુત્ કુમાર દેવોનો ઈન્દ્ર હરિસ્સહ , દેવાર્યને વંદન કરવા , શાતા પૂછવા આવ્યો .

દેવાર્ય વિહાર કરી શ્રાવસ્તી આવ્યા . અહીં સ્કંદપ્રતિમાનાં ભજનકીર્તનનો મેળો ભરાયો હતો . હજારો લોકો સ્કંદપ્રતિમાની સેવા કરી રહ્યા હતા . દેવરાજે સ્કંદપ્રતિમામાં પ્રવેશ કર્યો . એ મૂર્તિને માનવની જેમ ચલાવીને દેવરાજ , દેવાર્ય સમક્ષ લાવ્યા અને એ મૂર્તિએ દેવાર્યને વંદન કર્યાં . હજારો લોકોએ અચંભિત થઈને દેવાર્યને વંદના કરી .

દેવાર્ય વિહાર કરી કૌશાંબી આવ્યા . અહીં ચંદ્ર ઈન્દ્ર અને સૂર્ય ઈન્દ્ર , દેવાર્યને વંદન કરવા , શાતા પૂછવા આવ્યા .

દેવાર્ય વિહાર કરી વારાણસી આવ્યા . અહીં દેવરાજ , દેવાર્યને વંદન કરવા , શાતા પૂછવા આવ્યા .

દેવાર્ય વિહાર કરી રાજગૃહી આવ્યા . અહીં ઈશાન ઈન્દ્ર , દેવાર્યને વંદન કરવા , શાતા પૂછવા આવ્યા .

દેવાર્ય વિહાર કરી મિથિલા આવ્યા . અહીં ધરણ ઈન્દ્ર , દેવાર્યને વંદન કરવા , શાતા પૂછવા આવ્યા . રાજા જનકે પણ દેવાર્યની શાતા પૂછી .

દેવાર્ય વિહાર કરી વૈશાલી આવ્યા . નગરની બહાર સમર ઉદ્યાન હતું , બળદેવમંદિર હતું . અગિયારમું ચોમાસું અહીં રોકાયા . હજી હમણાં જ છ મહિનાના ઉપવાસ થયા હતા છતાં ચોમાસામાં દેવાર્યે સળંગ એકસોવીસ ઉપવાસ કર્યા . દેવાર્યને શાતા પૂછવા ભૂતાનંદ ઈન્દ્ર આવ્યો હતો .

દેવાર્યને વંદન કરવા એક શ્રાવક રોજ આવતો . નામ એનું જિનદત્ત હતું પરંતુ સૌ એને જીરણ શ્રેષ્ઠી કહેતા . એ પહેલા જ દિવસથી વંદન કરવા આવતો . એ રોજ દેવાર્યને વિનંતી કરતો કે કાલે ઉપવાસનું પારણું કરવા મારા ઘરે પધારજો . થોડા દિવસ સુધી એને સમજાયું નહીં કે દેવાર્ય લાંબી તપસ્યા કરી રહ્યા છે , પણ જ્યારે લાંબી તપસ્યાનું સમજાયું કે તરત એણે દેવાર્યને માસક્ષમણનાં પારણા માટે વિનંતી કરી . દેવાર્યે માસક્ષમણથી વધુ મોટો તપ કર્યો છે તે સમજાયું તો એણે સાઈઠ ઉપવાસનાં પારણા માટે વિનંતી કરી . દેવાર્યે બે મહિને પારણું ન કર્યું તો એને સમજાયું કે દેવાર્ય ત્રણમાસી તપ કરશે , એણે દેવાર્યને ત્રણમાસી તપનાં પારણાં માટે વિનંતી કરી . હવે એને સમજાયું કે દેવાર્ય ચોમાસી તપ કરશે . એણે દેવાર્યને એકસોવીસ ઉપવાસનાં પારણાનો લાભ આપવા વિનંતી કરી . એ રોજેરોજ વિનંતી કરતો કે કાલે પારણું હોય તો મનેં જ લાભ આપજો . ચોમાસાના છેલ્લા દિવસે એ ફરી વિનંતી કરી ગયો .

પારણાની સવારે એ દેવાર્યની પ્રતીક્ષામાં રહ્યો . પરંતુ દેવાર્યે બીજા કોઈનાં ઘરે જવાનું મુનાસિબ માન્યું . ગૃહસ્થનો વિનય ન કરવો , એ નિયમ યાદ રાખ્યો હશે દેવાર્યે ? શું ખબર ? જીરણ શ્રેષ્ઠી પોતાનાં ઘરના દરવાજે રાહ જોતા ઊભા રહ્યા અને દેવાર્ય અભિનવ શ્રેષ્ઠીનાં ઘેર પધાર્યા . એણે નોકરાણીને ઈશારો કરી દીધો કે આમને શું આપવું છે , તું જોઈ લે . એ નોકરાણીએ પરાણે આપવાનું હોય એ રીતે દેવાર્યને લાકડાની કડછીથી અડદના બાકળા આપી દીધા . દેવાર્યે તેનાથી પારણું કરી લીધું . પંચ દિવ્ય થયા . પેલા શેઠને હવે દેવાર્યનો મહિમા સમજાયો . વૈશાલીમાં પંચ દિવ્યને લીધે પારણાની કે ઘટનાની ઘણી ચર્ચા ચાલી . રાજાએ અને લોકોએ અને જીરણ શ્રેષ્ઠીએ અભિનવ શ્રેષ્ઠીની પ્રશંસા કરી . આ શ્રેષ્ઠીએ પણ જૂઠ કહ્યું કે હા , મેં જ દૂધપાકથી ( પાયસથી ) પારણું કરાવ્યું છે .

દેવાર્ય ત્યાંથી નીકળી ગયા . વૈશાલીનાં ઉદ્યાનમાં એક કેવલજ્ઞાની મહાત્મા પધાર્યા . એમને રાજાએ અને નગરજનોએ પૂછ્યું કે નગરીમાં સૌથી મોટો ભાગ્યવાન્ કોણ છે જેણે પુણ્યની ઘણી કમાણી કરી હોય ?

કેવલી ભગવંતે જીરણ શ્રેષ્ઠીનું નામ આપ્યું . સૌને આશ્ચર્ય થયું . એક સમય હતો જ્યારે જીરણ શ્રેષ્ઠીની સંપત્તિ બેસુમાર હતી . પણ હાલમાં તેનો વૈભવ ઓસરી ચૂક્યો હતો . એણે શું પુણ્ય કમાયું હશે ? વળી , અભિનવ શ્રેષ્ઠીએ પારણું કરાવ્યું અને ત્યાં દેવતાઈ પંચ દિવ્ય થયાં એ બધાએ જ જોયું હતું . સૌએ કેવળજ્ઞાનીને આ સવાલ પૂછ્યો . જવાબમાં –

જીરણ શેઠ રોજેરોજ દેવાર્ય પાસે જતા એ વાત કેવલજ્ઞાની ભગવંતે સૌને જણાવી . પારણાના દિવસે – દેવાર્ય મારાં ઘરે જ પધારશે , હું એમને પારણું કરાવીશ અને ધન્ય બનીશ – એવી મનોરથમાળામાં જીરણ શ્રેષ્ઠી ડૂબેલા હતા . દેવાર્યે બીજે પારણું કરી લીધું તે અવસરે દેવતાઓએ દુંદુભિ વગાડી એ સાંભળીને જીરણ શ્રેષ્ઠીને સમજાયું કે મનેં લાભ નહીં મળે . એમની મનોરથમાળા અટકી પડી . કેવલજ્ઞાની ભગવંતે સભાને કહ્યું કે જીરણ શ્રેષ્ઠીની ભાવના એટલીબધી ઊંચાઈએ પહોંચી ગઈ હતી કે એમને કેવળજ્ઞાન જ થઈ જાત પરંતુ દુંદુભિનાદે ભાવનાનો ભંગ કર્યો અને કેવળજ્ઞાન થતાં થતાં રહી ગયું . એમણે પારણું ભલે ન કરાવ્યું પણ એમણે પુણ્ય સૌથી મોટું બાંધ્યું છે . વાત રહી અભિનવ શ્રેષ્ઠીની તો એમને ફક્ત ભૌતિક લાભ થયો છે , આધ્યાત્મિક નહીં .

આખી નગરી જીરણ શ્રેષ્ઠીની અનુમોદના કરવા લાગી . ભારતદેશને તે દિવસે પહેલીવાર જાણવા મળ્યું કે દેવાર્યની ભક્તિ કરવાના પ્રામાણિક વિચારથી પણ કેવળજ્ઞાન સુધી પહોંચી શકાય છે . ( ક્રમશઃ )

દેવાર્ય ત્રણ ઉપવાસ કરી પારણું કરવાના હતા . સંગમે ચોથા દિવસે દેવાર્યને પારણું કરવા ન દીધું . દેવાર્ય ભિક્ષા લેવા નીકળ્યા , સૂઝતી ગોચરી લેવાની તૈયારીમાં જ હતા કે સંગમે અશુદ્ધિ ઊભી કરી દીધી . દેવાર્ય ભિક્ષા લીધા વિના જ પાછા ફરી ગયા . દેવાર્યને ચોથો ઉપવાસ થઈ ગયો . પાંચમા દિવસે દેવાર્ય ભિક્ષા લેવા નીકળ્યા તેમાં પણ સંગમે અંતરાય ઊભો કર્યો . પારણું ન થયું . આ રીતે એક મહિનો નીકળી ગયો . દેવાર્ય પારણું કરવાની ધારણાથી નીકળે અને સંગમ પારણું જ ન થવા દે . દેવાર્યની મનઃસ્થિતિ થોડી પણ બગડે તો સંગમ જીતી જાય , પણ દેવાર્ય પ્રસન્ન જ રહેતા . ક્રૂર સંગમે સળંગ છ મહિના સુધી દેવાર્યનું પારણું ન થવા દીધું . આ ભારે ઉપસર્ગ હતો . દેવાર્યને જ્યાં ત્રણ જ ઉપવાસ કરવા હતા ત્યાં સંગમે એકસોએંશી ઉપવાસ કરાવી દીધા . છ મહિનાના ઉપવાસ કોઈ નાનીસૂની વાત નથી . એમાં વળી એક રાતના વીશ ઉપસર્ગોનું કષ્ટ અને રોજેરોજની પ્રતાડનાઓ . દેવાર્ય ઉપવાસમાં પાણી વાપરતા નહીં એટલે છ મહિના સુધી જલપાન પણ ન થયું . દેવાર્યને છ મહિના સુધીના ઉપવાસમાં આરામ ન મળ્યો અને કષ્ટ બેસુમાર મળ્યા . આરામનો અર્થ છે કષ્ટનો અભાવ . આરામ ઉપવાસને સરળ રાખે . કષ્ટ ઉપવાસને કઠિન બનાવે .

એકસોએંશીમા ઉપવાસની સવારે દેવાર્યે ઉપવાસ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો નહોતો . દેવાર્ય ભિક્ષાર્થે નીકળ્યા જ હતા . દેવાર્યને એમ હતું કે સંગમ જતો રહ્યો છે . પરંતુ જ્યાંથી ભિક્ષા લેવાની ધારણા બનાવી ત્યાં અશુદ્ધિ બની . તે જોઈ દેવાર્યને સમજાયું કે સંગમ હજી ગયો નથી . દેવાર્ય પાછા , ગામની બહાર એકાંતમાં આવી ધ્યાનસ્થ બન્યા . મનમાં કોઈ જ દુર્ભાવ નહીં .

સંગમે જોયું કે દેવાર્યની અંતરંગ પ્રસન્નતા અતૂટ છે , શરીરની કોઈ પણ પીડા દેવાર્યની માનસિક પ્રસન્નતાને ખંડિત કરી શકતી નથી . એણે છ મહિના સુધી કોશિશ કરી હતી દેવાર્યને ધ્યાનભ્રષ્ટ કરવાની . એ નિષ્ફળ ગયો હતો . એની પ્રતિજ્ઞા તૂટી હતી . એ દેવાર્યને વિચલિત કરી શક્યો નહોતો . એને અફસોસ થયો . એ દેવાર્ય સમક્ષ પ્રગટ થયો અને બોલ્યો :
‘ આપને ધન્ય છે . સાચે જ , ઈન્દ્ર મહારાજે આપની જે પ્રશંસા કરી છે તે સાચી છે . મેં એ પ્રશંસાને સાચી માની નહીં . ઈર્ષાની ધૂનમાં આપને ચલિત કરવાની મેં પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી , મેં લાખ કોશિશ કરી પણ આપ અવિચલ રહ્યા . આપે આપની ધ્યાનપ્રતિજ્ઞાનો ભંગ થવા દીધો નથી . મારી પ્રતિજ્ઞાનો ભંગ થઈ ગયો છે . છેલ્લા છ મહિનાથી હું આપને સતત હેરાન કરી રહ્યો હતો . હવે હું પાછો જાઉં છું . મેં આપની સાથે જે કાંઈ અધમતા આચરી તે મારી ભૂલ છે , હું આપની ક્ષમા યાચું છું . આપ હવે યથેચ્છ વિહરી શકો છો . આપને મારાતરફથી કોઈ ઉપસર્ગ થશે નહીં . આપ ભિક્ષા લેવા પણ જઈ શકો છો , અત્યાર સુધી ભિક્ષામાં જે અશુદ્ધિ થતી હતી તે હું જ ઊભી કરતો હતો , હવે કોઈ અશુદ્ધિ થશે નહીં . ‘

સંગમનું મોઢું ઝાંખું પડી ગયું હતું . એના અવાજમાં ભક્તિભાવની ગરિમા હોતી બલ્કે પરાજિત યોદ્ધાની લાચારી હતી . શું એ માફી માંગી લે એટલામાત્રથી દેવાર્યને થયેલાં કષ્ટોનો હિસાબ પૂરો થઈ જતો હતો ? એણે તો દેવાર્યને મારી નાંખવાની કોશિશ કરી હતી , એ નિષ્ફળ ગયો એ જુદી વાત હતી . બાકી એ તો દેવાર્યને નુકશાન કરીને રાજી જ થવાનો હતો . દુષ્ટતા અને ક્રૂરતાની તમામ સીમા પાર કરી દીધી હતી સંગમે . મનફાવે તે તમામ દુર્વ્યવહાર કરી લીધા પછી હવે બે પળની માફી માંગીને છુટ્ટા થવું હતું ભાઈને . વાહ , દુર્જનનાં મોઢે સજ્જનતાની વાત ?
સંગમની ત્રણ ભૂલો હતી . એક , તેણે દેવાર્યની પ્રશંસા સાંભળીને મનમાં ઈર્ષા અને ગુસ્સો બનાવ્યો . બે , દેવાર્યને ધ્યાનભ્રષ્ટ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી . ત્રણ , દેવાર્યને છ મહિના સુધી અમાનુષી કષ્ટો આપ્યાં . માફી માંગી લેવાથી એની ભૂલો માફ થઈ શકે નહીં . દેવાર્યે ચંડકૌશિકને પ્રતિબોધ આપવા મીઠા બોલ કહ્યા હતા કેમકે ચંડકૌશિકને સાચો પસ્તાવો થવાનો જ હતો . સંગમની માફીમાં નગદ લાચારી હતી , એ પ્રતિબોધને લાયક હતો જ નહીં , અભવ્ય હતો . દેવાર્યે કડક ભાષામાં જવાબ આપ્યો સંગમને .

` મારી ચિંતા કરવાની કોઈ જરૂર નથી , ભાઈ . મારે ક્યાં વિહાર કરવો અને ક્યાં વિહાર નથી કરવો એ હું જ નક્કી કરીશ . તારા કહેવાથી કે કોઈના કહેવાથી મારા વિહારના નિર્ણય થતા નથી . મારી ઈચ્છા હશે ત્યાં હું જઈશ અને મારી ઈચ્છા નહીં હોય ત્યાં હું નહીં જઉં . મારે શું કરવું છે તે હું જોઈ લઈશ . તારે એમાં બોલવાની જરૂર નથી . ‘

આ દેવાર્યનો જવાબ હતો . સ્પષ્ટ , કડક . સંગમ વીલે મોઢે નીકળી ગયો . એ જઈ રહ્યો હતો ત્યારે દેવાર્યને એની દયા આવી રહી હતી . આત્માઓ એકવાર ભગવાન્ પાસે આવે છે અને ભવોભવનું ભાથું કમાઈ લે છે . સંગમ છ મહિના સુધી ભગવાન્ પાસે રહ્યો અને ભવોભવ સુધી ન ખૂટે એવા કર્મો બાંધીને ગયો . લોકો ભગવાન્ પાસે આવીને પાપનો નાશ કરે . સંગમે ભગવાન્ પાસે આવીને જ પાપ બાંધ્યાં , એનો ઉદ્ધાર થવાનો જ નહીં . બિચારો સંગમ , લાંબી દુર્ગતિ એની રાહ જુએ છે . દેવાર્યની આંખની કોરે ભીનાશ છવાઈ હતી , એ કરુણાભાવ હતો .

અને દેવલોકમાં સંગમનું કેવું સ્વાગત થયું ? ઈન્દ્રે એને ધુત્કારી કાઢ્યો . અન્ય દેવોએ એને મારીમારીને અધમૂઓ કરી નાંખ્યો . એને દેવલોકમાંથી , દેવવિમાનમાંથી દેશવટો મળ્યો . એને કાઢી મૂક્યો સૌએ મળીને . એક સાગરોપમ જેટલું જીવવાનું એનું બાકી હતું તે એણે મેરુપર્વતની કોઈ જગ્યાએ વીતાવવું પડશે , એવા સમાચાર દેવલોકમાં પ્રસારિત થઈ ગયા . એ રવાના અને સાથે એની દેવીઓ પણ રવાના . સંગમ તો હતો જ અભવ્ય . પણ એની સાથે રહેવા ગયેલી દેવીઓ પણ અભવ્ય હશે ? સંગમનું મહાપાપ જગજાહેર હતું છતાં એની સાથે જે દેવીઓ જાય તેમને દેવી કહેવાય કે ડાકણ ? સંગમ નીકળેલો દેવાર્યને ધ્યાનભ્રષ્ટ કરવા અને એ પોતે જ દેવલોકથી ભ્રષ્ટ થઈ ગયો . અક્કરમી , નઠારો અને હીણો જીવ .

એકસો ને એક્યાસીમો દિવસ ઉગ્યો . દેવાર્ય ભિક્ષાર્થે નીકળ્યા . વ્રજભૂમિ હતી . ગોવાળોનાં ઘરો ઘણાં હતાં . ગઈકાલે ઉત્સવ હતો એટલે ઘેરઘેર ખીર હતી . સંગમને લીધે ગઈકાલે દેવાર્યને સૂઝતી ભિક્ષા મળી નહીં . આજે દેવાર્ય ભિક્ષાર્થે આવ્યા હતા તો ઘેરઘેર ખીર નહોતી પરંતુ એક ગરીબ અને વૃદ્ધ ગોવાળણે , બીજાની પાસેથી દૂધ માંગીને પોતાનાં ઘેર આજે ખીર રાંધી હતી . દેવાર્ય એનાં આંગણે પધાર્યા . એ વૃદ્ધાએ અઢળક શ્રદ્ધા સાથે દેવાર્યને ખીર વહોરાવી . દેવાર્યને છ માસના ઉપવાસનું પારણું થયું . એ વૃદ્ધાને ખબર નહોતી કે એણે દેવાર્યને એમની સૌથી મોટી તપસ્યાનું પારણું કરાવ્યું હતું . દેવતાઓએ રાજી થઈ પંચ દિવ્ય પ્રગટાવ્યા . ( ક્રમશઃ )

સવારે દેવાર્ય ત્યાંથી નીકળ્યા . સંગમે જોયું . એને થયું કે દેવાર્યને દુઃખથી થાકેલા જોઉં નહીં ત્યારસુધી મારી પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ ન થાય . એણે દેવાર્યના વિહારમાર્ગ પર પોલી રેતી પાથરી દીધી . દેવાર્ય ચાલ્યા એટલે એમના પગ ઘૂંટણસુધી રેતીમાં ખૂંપવા લાગ્યા . એક એક પગલું ઘૂંટણસુધીની રેતીમાં ફસાતું . આમાં ચાલવાનો શ્રમ મોટો થઈ ગયો અને ચાલવાની ગતિ એકદમ ધીમી પડી ગઈ . દેવાર્ય થાકીને કે કંટાળીને રસ્તો બદલવા જાય એમાં સંગમની જીત હતી કેમ કે થાકવું કે કંટાળવું એ સાધનાનો દોષ છે , સમતાનો ભંગ છે , પ્રસન્નતાની હાનિ છે . દેવાર્ય એ જ રસ્તે મંથરવેગે ચાલતા ગયા .

રસ્તામાં અચાનક ચોરોની એક ટોળી આવી . પાંચસો જેટલા ચોર હશે . સૌ દેવાર્યને જડભરતની જેમ ચીપકવા લાગ્યા . એક એક ચોર , હાડકા ભાંગી જાય એટલા જોરથી દેવાર્યને દબાવતો અને પીડા નીપજાવતો . આ સંગમની ટોળીને લીધે વિહાર હજી વધારે ધીમો થયો . લાંબા સમયે નિર્ધારિત મુકામે પહોંચ્યા : વાલુકાગ્રામ . આ નામ પરથી જ સંગમને રેતીવાળો ઉપસર્ગ કરવાનું સૂઝ્યું હશે ? પ્રભુ જાણે .

સંગમે હવે પછીના દિવસોમાં પોતાની વૈક્રિય લીલાથી લોકોને વારંવાર એવા દૃશ્ય દેખાડ્યા જેમાં દેવાર્ય કશુંક ગલત કરતા હોય એવું દેખાય . દર વખતે દેવાર્યની ભરપૂર બેઈજ્જતી થઈ .

દેવાર્ય વાલુકા ગામમાં ભિક્ષાર્થે પધાર્યા . સંગમે ગામવાસીઓને એવું દેખાડ્યું કે દેવાર્ય તરૂણીઓને વિચિત્ર આંખે જુએ છે . ( સંદર્ભ : આવશ્યક નિર્યુક્તિ ગાથા ૫૦૬ ) . પુરુષો દેવાર્યને મારવા લાગ્યા .
દેવાર્ય એ ગામથી નીકળી ગયા . સુભૌમ ગામે આવ્યા . સંગમે અહીં પણ ગામવાસીઓને દેખાડ્યું કે દેવાર્ય તરૂણીઓને વિચિત્ર આંખે જુએ છે અને અહીં પણ પુરુષો દેવાર્યને મારવા લાગ્યા . દેવાર્ય એ ગામથી પણ નીકળી ગયા . સુક્ષેત્રા ગામે આવ્યા . અહીં સંગમે ગામવાસીઓને એવું દેખાડ્યું કે દેવાર્ય તરૂણીઓની સમક્ષ વિટચેષ્ટા ( પાવૈયા જેવી હરકતો ) કરે છે . અહીં પણ પુરુષો દેવાર્યને મારવા લાગ્યા . જોકે , દેવાર્ય આવુંકશું કરતા નહોતા . બધો ખેલ સંગમની વૈક્રિયલીલાનો હતો પરંતુ દેવાર્યને ભરપૂર હીણપત અને બદનામી વેઠવી પડી .

દેવાર્ય ત્યાંથી નીકળીને મલય ગામે પધાર્યા . અહીં સંગમે ગામવાસીઓને એવું દેખાડ્યું કે દેવાર્ય ગાંડા માણસની જેમ અવિવેકી અને અનુચિત વર્તન કરીને મહિલાઓને અને નાના બાળકોને ત્રાસ આપે છે . પુરુષોએ અને યુવાનોએ દેવાર્યને હડધૂત કરી દીધા . દેવાર્ય અહીંથી નીકળીને હસ્તિશીર્ષ ગામે આવ્યા . અહીં સંગમે ગામવાસીઓને એવું દેખાડ્યું કે દેવાર્ય અનાપશનાપ ગુસ્સો કરે છે અને બધાને ધમકાવે છે . લોકોએ દેવાર્યને ઘણોબધો ત્રાસ આપ્યો .

પહેલીવાર એવું બન્યું કે દેવાર્યે સંગમ વિશે વિચાર કર્યો . વિચાર્યું કે હું ગામમાં જાઉં છું તો આ સંગમ અપમાનજનક પરિસ્થિતિઓ ઊભી કરી દે છે , હવે ગામમાં કે વસતિમાં જવું જ નથી .

અને દેવાર્ય ગામની બહાર જ રોકાવા લાગ્યા . પહેલો મુકામ થયો તોસલિ ગામની બહાર . સંગમને સમજાયું કે દેવાર્ય ગામમાં આવશે નહીં . તેણે દાવ બદલ્યો . તે બાળસાધુનું રૂપ લઈ ગામમાં ગયો , ચોરી કરવા લાગ્યો અને ચોરી કરતાં પકડાઈ ગયો . લોકોએ એને મારવા લીધો ત્યારે તેણે કહ્યું કે મનેં શું કામ મારો છો ? મનેં જેમણે મોકલ્યો તે ગામની બહાર જ ઊભા છે . એમણે જ મનેં ચોરી કરવા કહ્યું .

લોકો ગામ બહાર આવ્યા . ફરી પાછો દેવાર્યનો વિરોધ થયો અને દેવાર્ય સાથે ઘોર દુર્વ્યવહાર થયો . સંગમ ચાહતો હતો કે દેવાર્ય માનસિક રીતે દુઃખી થાય અથવા ક્રોધિત બને . એવું કશું થયું નહીં . દેવાર્યની સમતા અતૂટ જ રહી . દેવાર્યને રસ્સીથી બાંધીને સૈનિકો ગામમાં લઈ ગયા . દેવાર્યને મોટી સજા થશે એવો નિર્ણય થયો . એ વખતે મહાભૂતિલ નામનો જાદુગર ત્યાં હતો તેણે દેવાર્યને કુંડગ્રામમાં જોયા હતા . એણે લોકોને કહ્યું કે આ સિદ્ધાર્થ રાજાના પુત્ર છે . તમે ખોટી સજા આપી રહ્યા છો . લોકોએ દેવાર્યને છોડીને પેલા બાળબાબાની તપાસ કરી , એ બાબા ગાયબ હતા . લોકોમાં ચર્ચા થવા માંડી કે કોઈ દેવ , દેવાર્યને હેરાન કરવા માયાજાળ રચી રહ્યો છે .

દેવાર્ય વિહાર કરીને મોસિલ ગામ પધાર્યા . ગામ બહાર કાઉસગ્ગ ધારણ કર્યો . સંગમે મોસિલ ગામમાં પણ ચોરીનું નાટક રચ્યું અને દેવાર્ય ચોરનો સરદાર છે એવું દૃશ્ય રચ્યું . દેવાર્યને ગુનેગાર તરીકે સ્થાનિક રાજા સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યા . રાજા સજા ફરમાવે તે પૂર્વે રાજાના દરબારમાં બેસેલા સુમાગધે દેવાર્યને ઓળખી લીધા . તે સિદ્ધાર્થ રાજાની રાજપર્ષદાનો એક અધિકારી હતો . તેણે ઊભા થઈને દેવાર્યને માન આપ્યું અને રાજાને દેવાર્યની ઓળખ આપી . રાજાએ દેવાર્યની માફી માંગી .

દેવાર્ય મુક્ત થયા . ફરીથી તોસલિ ગામની બહાર ઉદ્યાનમાં કાઉસગ્ગ સ્વીકાર્યો . સંગમે તોસલિ ગામમાં હથિયારોની ચોરી કરી અને એ હથિયારોનો ઢગલો દેવાર્યની સામે મૂકી દીધો . લોકો દેવાર્યને શસ્ત્રચોરીના ગંભીર ગુનેગાર તરીકે રાજા પાસે લઈ ગયા . રાજાએ દેવાર્યને ફાંસીની સજા આપવાનો આદેશ કર્યો . આ વખતે દેવાર્ય કશુંક બોલી શકતા હતા , દેવાર્ય બોલત તો ખુલાસો થાત અને મરણનું જોખમ ટળી જાત . અજીબોગરીબ બાબત એ બની કે દેવાર્યે ફાંસીની સજા સ્વીકારી લીધી . સૈનિકો દેવાર્યને ફાંસીના માંચડે લઈ ગયા , એમણે દેવાર્યના ગળામાં ફાંસીનો ફંદો બાંધીને દેવાર્યને અદ્ધર લટકાવી દીધા . દેવાર્યે પોતાનો બચાવ ન કર્યો . ગળે ટૂંપો ભીંસાવા લાગ્યો અને અચાનક જ ફાંસીની રસ્સી તૂટી ગઈ . સૈનિકોએ ફરી ફાંસીનો ફંદો બાંધીને દેવાર્યને અદ્ધર લટકાવી દીધા . એ રસ્સી બીજીવાર પણ તૂટી . સૈનિકોએ ફરીથી ફાંસીનો ફંદો બાંધીને દેવાર્યને અદ્ધર લટકાવી દીધા . હવે એ રસ્સી ત્રીજીવાર પણ તૂટી . આમ સાતવાર થયું . સૈનિકો બાંધે અને રસ્સી તૂટે . સૈનિકોએ રાજાને ઘટના જણાવી . રાજાએ અહોભાવિત થઈને દેવાર્યને છોડી દેવાનો આદેશ કર્યો . દેવાર્ય મુક્ત થયા .

સિદ્ધાર્થપુર આવ્યા . લોકોએ ચોર માનીને પકડી લીધા . એક અશ્વના વ્યાપારીએ દેવાર્યને છોડાવ્યા . દેવાર્ય ત્યાંથી વ્રજભૂમિ પધાર્યા . સંગમે છ મહિના સુધી દેવાર્યનો પીછો છોડ્યો નહીં . તકલીફોનો સિલસિલો ચાલુ રહ્યો . ( ક્રમશઃ )

એ એક રાતમાં દેવાર્યે વીસ ઉપસર્ગો જોયા .
૧ .
આકાશમાંથી અપરિસીમ ધૂળનો વરસાદ થયો . દેવાર્ય પૂરેપૂરા ધૂળમાં ઢંકાઈ ગયા . દેવાર્યના મોઢાપર અને નાકપર ધૂળના થર છવાયા . દેવાર્યના શ્વાસ અવરુદ્ધ થઈ ગયા . પણ પ્રસન્નતા ન તૂટી . તે પછી
૨ .
કીડીઓનું ધણ દેવાર્યની આખી કાયા પર ચડી આવ્યું . કીડીઓના ચટકા તીખા અને ઊંડા હતા . કરડતી કીડીઓ દેવાર્યની કાયામાં અંદર સુધી ઉતરી ગઈ હતી . દેવાર્યનું મન સહેજ પણ ચલિત ન થયું . તે પછી
૩.
મચ્છરોનાં ઝૂંડ ઉડતા આવ્યાં . દેવાર્યની કાયા પર બેસીને હજારો ડાંસ મચ્છરોએ , ધગધગતી આગ જેવા ડંખ મારીને દેવાર્યનું લોહી ચૂસ્યું . દેવાર્યનું ચિત્ત અસ્વસ્થ ના જ થયું . તે પછી
૪ .
ઉધઈઓ ફૂટી નીકળી , સેંકડોની સંખ્યામાં. દેવાર્યને તે રીતસર કરડવા લાગી . ઉધઈઓ જે મકાનમાં નીકળે તે મકાનને પણ ફોલી ખાતી હોય છે . દેવાર્યનું શરીર ઉધઈઓનો શિકાર બન્યું હતું . તીવ્ર પીડામાં પણ દેવાર્યનું મન પ્રસન્ન જ રહ્યું . તે પછી
૫ .
વીંછીઓ ઉમટી પડ્યા . દેવાર્યની કાયા પર ઝેરીલા વીંછીઓ સરકતા રહ્યા અને કોઈ પણ જગ્યા કરડતા રહ્યા . મોંમાંથી રાડ નીકળી જાય એવી કાળઝાળ બળતરા દેવાર્યને થતી રહી . પણ દેવાર્ય સમતામાં સ્થિર જ રહ્યા . તે પછી
૬ .
નોળિયા આવ્યા . મોટા અને ક્રૂર . એમણે દેવાર્યને રીતસરના બાચકા ભર્યા . દેવાર્યનાં શરીરનું જીવંત માંસ ચીરાતું રહ્યું . દેવાર્ય તદ્દન શાંત રહ્યા , મનથી અને વચનથી . તે પછી
૭ .
નાગરાજની ફોજ દેવાર્ય પર ચડી આવી . કોઈએ ગળામાં આંટી મારી , કોઈએ પેટ પર , કોઈએ ચહેરા પર , કોઈએ પગમાં . કેટલા નાગ હતા તે ગણી ન શકાયા . દરેક નાગે પૂરા ઝનૂનથી ડંખ માર્યો હતો . દેવાર્યનાં લોહીમાં પ્રાણહારી ઝેર ફેલાયું . દેવાર્ય યથાવત્ સ્વસ્થ ઊભા રહ્યા . તે પછી
૮.
મોટામોટા ઊંદરડાઓ દેવાર્ય પર ચડી આવ્યા . એમણે દેવાર્યની કાયાને ચાકુ જેવા તીવ્ર દાંતથી ઠેરઠેર ફોલી ખાધી . દેવાર્યે નક્કર સાક્ષિભાવ બનાવી રાખ્યો . તે પછી
૯ .
હાથી આવ્યો . એણે દેવાર્યને સૂંઢથી લપેટીને આકાશમાં ઉછાળ્યા . હાથીએ દેવાર્યને લાંબા દંતશૂળથી ઊંચકીને જમીન પર પટકી દીધા . દેવાર્યના હાડકા અને પાંસળાનો કડાકો બોલાઈ જાય એવીરીતે દેવાર્યને દાંતથી દબાવ્યા , ભીંસ્યા . આ પરિસ્થિતિમાં દેવાર્ય ભૌતિક રીતે સ્થાન ભ્રષ્ટ તો થયા ગણાય પણ એમની માનસિકતા શાંત , પ્રશાંત , ઉપશાંત જ રહી . તે પછી
૧૦ .
હાથણ આવી . તેણે કઠોર આક્રમણ કરીને દેવાર્યના આખાં શરીરને જખમી અને લોહીલોહાણ કરી દીધું . તેણે ધક્કો મારીને દેવાર્યને જમીન પર પાડી દીધા . અને પછી તેણે પોતાના ગંદા મૂત્રનો ઢગલો દેવાર્ય પર ઠાલવ્યો . ગંદકી હતી અને જખમો પરની બળતરા વધારનારાં ક્ષારદ્રવ્યો હતાં . દેવાર્યને કેવું કષ્ટ પડ્યું હશે ? પરંતુ દેવાર્યની પ્રસન્નતામાં અંશમાત્ર પણ ફરક ના પડ્યો . તે પછી
૧૧ .
એક પિશાચ આવ્યો . એણે ડરામણા અને રૌદ્ર રૂપમાં દેવાર્યને કઠોર ત્રાસ આપ્યો , શારીરિક કષ્ટ આપ્યું . દેવાર્ય નિર્ભય અને નિશ્ચલ જ રહ્યા . તે પછી
૧૨ .
એક ખૂંખાર વાઘ આવ્યો . તે દેવાર્યની કાયાને ફાડવા જ લાગ્યો . તેના નખ અને દાંત તીક્ષ્ણ હતા . દેવાર્યે વાઘની હરકતોને ગાંઠી જ નહીં . સાધનાનંદ અખંડ . તે પછી
૧૩ .
દેવાર્યને પિતા સિદ્ધાર્થ રાજા અને માતા ત્રિશલાદેવીનો રડવાનો અવાજ સંભળાયો . મા વિલાપ કરીને કહી રહ્યા હતા કે પુત્ર અમે એકલા પડી ગયા છીએ . નંદિવર્ધને અમને ઘરમાંથી કાઢી મૂક્યા છે . તું દીક્ષા છોડી દે અને અમને સંભાળી લે . ( સંદર્ભ : ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષ ચરિત . પર્વ ૧૦ . સર્ગ ૪ . શ્લોક ૨૨૩ / ૨૨૪ ) દેવાર્ય સમજી રહ્યા હતા કે આ દેવની માયા છે . દેવાર્ય મૌન રહ્યા . તે પછી
૧૪ .
એક સાર્થ આવ્યો . ઘણા લોકો હતા . એમનો રસોઈઓ ખાવાનું બનાવવા જગ્યા શોધતો હતો . તે દેવાર્યની સામે આવ્યો . દેવાર્ય કાઉસગ્ગ મુદ્રાએ ઊભા હતા . દેવાર્યના બે પગની વચ્ચે જમીન પર તેણે લાકડીઓ ખડકીને ચૂલો પેટાવ્યો અને તેની પર તપેલીમાં રાંધણ મૂક્યું . દેવાર્યના આખાય પગ આગની લપેટમાં આવી ગયા . દેવાર્યે ખુદને દાઝવા દીધું . પણ ન સરક્યા , ન હલ્યા . તે પછી
૧૫ .
એક શિકારી જેવો ચાંડાલ આવ્યો . એના હાથમાં પંખીઓના પિંજરા હતા . તેણે દેવાર્યની કાયા પર એ પિંજરા લટકાવી દીધા . પિંજરામાં રહેલા પંખીઓએ લાંબી ચાંચથી દેવાર્યને મોટા અને ઊંડા જખમ કરી દીધા . જે રીતે પંખીઓ મોટા ફળને ફોલી ખાય છે તે રીતે આ પંખીઓએ દેવાર્યને ઠેરઠેર ફોલી ખાધા . દેવાર્ય સ્થિતપ્રજ્ઞ રહ્યા . તે પછી
૧૬ .
અચાનક તોફાની વંટોળિયો ચાલ્યો . મોટામોટા વૃક્ષો ઉખડીને જમીનદોસ્ત થવા લાગ્યા . આ વાવંટોળે દેવાર્યને પાંદડાની જેમ અદ્ધર ઊંચકીને જમીન પર પાડી દીધા . હવાના વેગમાં કાંકરા / કાંટા , દેવાર્ય પર તીક્ષ્ણ હથિયારની જેમ વરસી પડ્યા . દેવાર્ય વારંવાર ગબડતા રહ્યા , પડતા રહ્યા . પણ એમનો સમતાયોગ નિરાબાધ રહ્યો . તે પછી
૧૭ .
ચક્રાકાર વંટોળ ધસી આવ્યો . આ વંટોળમાં જે ફસાય તે ગોળગોળ ઘુમવા લાગે . કુંભારના ચકરડા પર માટીનો પિંડો જેમ ગોળગોળ ઘુમે છે તે રીતે દેવાર્ય એક જ જગ્યાએ ચક્કર ચક્કર ઘુમવા લાગ્યા , ઘુમતા રહ્યા . વંટોળની ઝડપ ઓછી થાય અને વધે એમ દેવાર્યનું ચક્રભ્રમણ ધીમું પડતું અને ઝડપ પકડતું . દિમાગનું ખૂન ખળભળી ઊઠે અને ચક્કર લાવીને બેહોશ કરી દે એવી આંધીમાં દેવાર્ય મગજથી સંતુલિત , મનથી આનંદિત રહ્યા . તે પછી

સંગમને ઘણો જ ગુસ્સો આવ્યો . એકથી માંડીને સત્તર સુધીની ઉગ્ર પીડા તે આપી ચૂક્યો હતો . છતાં દેવાર્યની મુખમુદ્રા પ્રસન્ન હતી તે પ્રસન્ન જ રહી , દેવાર્યની મનોદશા શુભ ધ્યાનમાં સ્થિર હતી તે સ્થિર જ રહી . હવે તેણે વાવટો સંકેલી લેવો જોઈતો હતો . સત્તરમાંથી એક કષ્ટ પણ બીજા કોઈ પર આવ્યું હોત તો તે જીવતો બચ્યો ન હોત અને જીવતો હોત તો એ રડતાં રડતાં ત્રાહિ મામ્ પુકારતો હોત . દેવાર્યની વાત અલગ હતી . દેવાર્ય બધી રીતે અવિચલ હતા . દેવાર્યની ઉર્જા જોઈને આદરભાવ જાગવો જોઈતો હતો , સંગમનાં મનમાં . એને તો ગુસ્સો આવી ગયો . દેવલોકમાં એકવાર દેવાર્યની પ્રશંસા સાંભળવી પડી , એ એકમાત્ર માનસિક કષ્ટ સંગમને મળ્યું હતું . એની સામે એણે દેવાર્યને જે કષ્ટો આપ્યાં તે કેટલા પ્રચંડ હતાં ? વાંધો પ્રશંસા સામે જ હતો તો એ પ્રશંસા દેવરાજે કરી હતી , દેવાર્યે નહીં . સંગમને લડવું જ હતું તો એ દેવરાજ સામે લડી લે તે ઠીક ગણાય . દેવરાજની વાતથી ચઢેલો ગુસ્સો સંગમ , દેવાર્ય પર ઉતારે એ કેટલું વહેવારુ હતું ? સંગમે એ પણ જોયું કે દેવાર્ય કશો પ્રતિકાર કરી રહ્યા નથી . આવી એકતરફી લડાઈમાં ઔચિત્ય શું હતું ?સંગમને બસ , ખુન્નસ ચડ્યું હતું . દેવાર્ય ચલિત થાય એટલે ઈન્દ્ર હારી જાય એટલો જ એનો સ્વાર્થ હતો . સત્તર કષ્ટોમાં દેવાર્ય ચલિત ન થયા તો સંગમે એક ભયાનક હથિયાર ઉગામ્યું . આ વખતે સંગમ દેવાર્યને મારી નાંખવા માંગતો હતો . દેવલોક પાછા જતાં પહેલાં દેવાર્યને ચલિત કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી તે પૂરી કરવાનો આ એક જ રસ્તો બચ્યો હતો એનાં મનમાં .
૧૮ .
એ હતું કાળચક્ર . નામ જ કેવું ખતરનાક છે ? કૃષ્ણના હાથમાં ઘાતક સુદર્શન ચક્ર હતું તે નાનકડું હતું . આ કાળચક્ર એક હજાર ભાર લોઢાનું બન્યું હતું . એમાંથી આગની જ્વાળાઓ વરસતી હતી . સંગમે બે હાથે એ કાળચક્રને ઉગામ્યું અને દેવાર્ય પર ફેંક્યું . આ કાળચક્ર જો મેરુપર્વતનાં શિખર પર ભટકાય તો મેરુપર્વતનાય ભુક્કા બોલાઈ જાય એવું ખતરનાક હતું . એ ઘુમતી ધારે દેવાર્યનાં માથાપર જોરથી અથડાયું . દેવાર્ય જે જમીન પર ઊભા હતા તે જમીનમાં ઘૂંટણસુધી ખૂંપી ગયા , કાળચક્રના ધક્કાને લીધે . જેનું વજન આટલું ભારે હોય એનો માર કેવો હોનહાર હશે ? દેવાર્યનાં માથા પર એકીસાથે લાખો હથોડા ઠોકાયા હોય એવો ભયાનક ફટકો પડ્યો હતો . દેવાર્યે પળવાર મૂર્છા અનુભવી ( સંદર્ભ : તિલકમંજરી ) . પણ દેવાર્યની પ્રસન્નતા ન તૂટી તે ન જ તૂટી . સંગમનો આ વાર પણ નિષ્ફળ ગયો . તે પછી
૧૯ .
સંગમે માયાજાળથી દેવવિમાનની રચના કરી , આસપાસ દેવતાઈ વાતાવરણ રચ્યું અને દેવાર્યને કહ્યું કે હે તપસ્વી , તમારું તપ સફળ થયું છે તેથી તમે આ દેવલોકમાં અવતાર પામ્યા છો . હવે ધ્યાનસાધના છોડીને આ આનંદપ્રમોદનો સ્વીકાર કરો . દેવાર્ય , સંગમની લીલા જાણતા હતા તેથી આત્મલીન જ રહ્યા .
સંગમ કાંઈ ઓછી માયા નહોતો . એણે દેવાર્યને સવારનું અજવાળું દેખાડ્યું અને કહ્યું , રાત વીતી ગઈ છે હવે આપ ધ્યાન મુક્ત બની શકો છો . દેવાર્ય કાઉસગ્ગમાં જ રહ્યા કેમકે દેવાર્ય .અસલી-નકલીનો ફરક જાણતા હતા . તે પછી
૨૦ .
દેવાર્યની આસપાસ રૂપસુંદરીઓ નીકળી આવી . એમનાં વસ્ત્રોમાં કાયાનું માદક પ્રદર્શન છલકતું હતું . એમના હાવભાવમાં કામદેવનો ટંકાર હતો . એમની વાતોમાં ઉઘાડું આમંત્રણ હતું . કોઈ પણ સાધક , તપોભંગ પામે એવા એમના દીદાર હતા . પણ દેવાર્યની સામે એમનાં સુંવાળા શસ્ત્રો નિષ્ફળ નીવડ્યાં . દેવાર્ય દુઃખ સહન કરી શકતા તે એમની પ્રથમ તાકાત હતી . દેવાર્ય સુખ સમક્ષ નિર્લેપ રહી શકતા તે એમની બીજી તાકાત હતી .સંગમનો આ પ્રયોગ પણ નિષ્ફળ જ રહ્યો . (ક્રમશઃ)

` દેવતાઓને મનુષ્યની સામે લાચાર બતાવો છો ? શું મનુષ્ય , દેવતાથી પણ વધુ શક્તિશાળી હોય છે ? શું દેવતાઓ , મનુષ્યની સામે કમજોર પડે ? કેવી વાતો કરો છો ? મોટા છો એટલે કંઈ પણ બોલવાની છૂટ મળી ગઈ એમ સમજો છો ? ʼ એ દેવ તાડૂક્યો . એનું નામ હતું સંગમ . એ મહાન્ ૠદ્ધિનો ધારક હતો . એની શક્તિનો અંદાજ એના પરથી લગાવી શકાતો હતો કે એનું આયુષ્ય હજી એક સાગરોપમ જેટલું લાંબું હતું . સામાન્ય દેવો તો એકાદ પલ્યોપમ જેટલું જીવીને ઢબી જાય . સંગમ પ્રચંડ શક્તિશાળી હતો . એનામાં શ્રદ્ધા જેવું કશું હતું નહીં અને અહંકાર ઘણો હતો . દેવરાજની વાણીમાં દેવાર્યની પ્રશંસા હતી . સંગમને એ પ્રશંસામાં કોઈ પડકાર દેખાયો હતો . એ ચિલ્લાયો :

` આપનો દાવો છે કે દેવાર્ય ચલિત ન થઈ શકે . હું આ દાવાને પડકારું છું . આપનો આ દાવો હું ખોટો સાબિત કરવા માંગું છું . હું હમણાં જ મનુષ્યલોકમાં જઈને એ માણસ નામનાં મગતરાંને પાઠ પઢાવીને આવું છું . હું પ્રતિજ્ઞા કરું છું કે એ દેવાર્યને ચલિત કર્યા વિના પાછો આવીશ નહીં . છ મહિના , બસ છ મહિના આપો . એ દેવાર્યને ધ્યાનથી ચલિત ન કરું તો મારું નામ પણ સંગમ નહીં . ʼ સંગમ દેવસભાની ભૂમિ પર હાથ પછાડીને સભામાંથી અને દેવલોકથી નીકળી ગયો .

દેવદરબારનું વાતાવરણ ડહોળાઈ ગયું . આમ કોઈ છંછેડાઈ જાય ત્યારે દેવરાજ જવાબ આપી જ શકતા . એ સંગમને મચ્છરની જેમ મસળી શકતા હતા , દાદૂની બનીને અટકાવી શકતા હતા . પણ ઈન્દ્ર કંઈ બોલે એનો અવળો અર્થ એ જ નીકળે કે દેવરાજે દેવાર્યને બચાવી લીધા બાકી સંગમ દેવાર્યને ધ્યાનભ્રષ્ટ કરી જ શકતો હતો . પોતે કરેલી પ્રશંસા બદ્દલ ઈન્દ્રને પસ્તાવો ઘણો થયો . કોઈ બળપ્રયોગ કે છળપ્રયોગથી સંગમને રોકવામાં દેવાર્યની ગરિમાનો ભંગ થવાનો હતો . સંગમને ન રોક્યો તો એ દેવાર્ય સાથે શું કરશે એની કલ્પના પણ અન્ય દેવોને ધ્રુજાવી દેતી હતી . દેવરાજના દરબારમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો .

સંગમ દેવાર્યની પાસે રાતના સમયે પહોંચ્યો . એ પ્રગટ થયો નહીં , એ અદૃશ્ય રહ્યો . અચાનક ઉપદ્રવ કરવાથી આ માનવ તત્કાળ ચલિત થઈ જશે એવી એની ધારણા હતી . એણે દેવાર્યની સ્થિરતાનો ભંગ કરવાનો સંકલ્પ લીધો હતો . દેવાર્યનું મન જે પ્રસન્નતામાં નિમજ્જન કરી રહ્યું હતું તેને તોડવાનો એનો પેંતરો હતો . એનો હિસાબ હતો કે મન બદલાય એટલે ધ્યાન ભંગ થયો ગણાય . દેવાર્યની મનઃસ્થિતિ બદલવા માટે , બગાડવા માટે એણે દેવાર્યને ભારે કષ્ટો આપ્યાં . ( ક્રમશઃ )

સંગમ દેવના ભયાનક ઉપસર્ગ

દેવાર્ય ફરીવાર અનાર્યભૂમિમાં પધાર્યા . દૃઢભૂમિ રાજ્ય . પેઢાલ ગામ . પેઢાલા ઉદ્યાન . પોલાસ ચૈત્ય . દેવાર્યે ત્રણ ઉપવાસનો સંકલ્પ કર્યો , અટ્ઠમ . એક જ જગ્યાએ કાઉસગ્ગ કરવાની ધારણા બાંધી . ખાસ નિયમ એ લીધો કે એક અહોરાત્ર સુધી આંખો અપલક રહેશે . ઉપરનું પોપચું નીચેનાં પોપચાને અહોરાત્ર સુધી અડશે નહીં એવો ભીષણ સંકલ્પ . દેવાર્ય જે નક્કી કરતા તે થઈને જ રહેતું . એક વિરાટ શિલાખંડ પાસે દેવાર્ય ધ્યાનમુદ્રાએ સ્થિર થયા . મન સમતામય પ્રસન્નતામાં સ્થિર . આંખો એકાદ અચિત્ત દ્રવ્ય પર સ્થિર . શરીર એક સ્થાન પર , એક જ મુદ્રામાં સ્થિર . હોઠ અને જીભ મૌનમાં સ્થિર . એ સ્થિર અવસ્થા અલૌકિક હતી .

દેવરાજને એ સ્થિરતા દેખાઈ . બનેલું એવું કે એ જ વખતે દેવલોકમાં દેવરાજને દેવાર્યની યાદ આવી . અવધિજ્ઞાનથી એમણે દેવાર્યને જોયા . તેણે સિંહાસન ત્યાગીને નમુત્થુણં-ના ઉચ્ચાર સાથે વંદન કર્યા . પછી એમણે દેવાર્યની આ સ્થિરદશાનું આકલન કર્યું .

‘ હું સતત સુખદુઃખમાં રતિઅરતિ બનાવીને અસ્થિર થતો રહું છું ʼ દેવરાજે વિચાર્યું ‘ અને આ દેવાર્યને તો જુઓ , એમને સુખદુઃખથી કોઈ લેવાદેવા નથી , એમને રતિઅરતિના ભાવો સ્પર્શી શકતા નથી , એટલું જ નહીં . દેવાર્ય આટલી ઊંચાઈએ બેસીને પણ સ્વયંને તરાશતા રહે છે . કમાલ છે , કમાલ છે . દેવાર્ય સ્વયંમાં સ્થિર છે , એમને શુભધ્યાનથી કોઈ ચલિત ન કરી શકે . ʼ

દેવરાજ આમ વિચારતા વિચારતા સુધર્માસભાનાં મુખ્ય સિંહાસન પર બેઠા . દેવરાજની કુલ પાંચ સભાઓ હતી : સુધર્મા સભા , ઉપપાત સભા , અભિષેક સભા , આલંકારિક સભા અને વ્યવસાય સભા . ( સંદર્ભ : સૂત્રકૃતાંગ સૂત્ર ) એમાંથી આ સુધર્માસભામાં જ રાજદરબાર , કહો કે દેવદરબાર સજતો . સામાનિક , ત્રાયસ્ત્રિંશક , લોકપાલ , અંગરક્ષક , સેનાપતિ , આભિયોગિક , કિલ્બિષી આદિ પ્રકારના લાખો લાખો દેવ એકીસાથે બેસી , આનંદપ્રમોદનાં વાતાવરણમાં વાર્તાલાપ કરતા . ઈન્દ્રાણી અને દેવીઓની બેઠક વ્યવસ્થા અલાયદી રહેતી . દેવરાજ જે કહે તે સૌ સાંભળતા અને દેવરાજને જે કંઈ કહેવું હોય તે પણ કહી શકાતું . દેવરાજે દેવસભા પર નજર ફેરવી . સૌ દેવતાઓ અને દેવીઓ શ્રવણોત્સુકભાવે શાંત . દેવરાજ બોલ્યા :

` આપણા દેવાર્ય પ્રભુ , સાધનામાં નિરત છે . એમને સુખસાતાની કશી પરવા નથી . એ પોતાની મસ્તીમાં મગન છે . એમણે જે સ્થિરતા બનાવી છે તે ગજબ છે . એ કષ્ટ અને કષાયની અસરથી પર છે . અત્યારે એમણે સ્થિરમુદ્રાનો પ્રચંડ સંકલ્પ કરેલો છે . તમે સૌ અવધિજ્ઞાની છો . તમે જુઓ એમની સ્થિરતાને . આપણે બધાય , બદલાતાં સુખોમાં પણ અસ્થિર રહીએ છીએ અને અચાનક આવતાં દુઃખોમાં પણ અસ્થિર બનીએ છીએ . આપણામાં પળપળ આર્તધ્યાન રૌદ્રધ્યાનની અસ્થિરતાએ ઘર જમાવેલું છે . આમણે પવિત્ર વિચારોમાં ક્ષણવાર પણ સ્થિરતા બનાવી શકતા નથી અને આ દેવાર્ય , પવિત્ર ધ્યાનમાં એવા નિમગ્ન છે કે તેમને એ મહાધ્યાનમાંથી કોઈ ચલિત કરી શકતું નથી . દુનિયામાં એવો કોઈ દેવ નથી , અસુર નથી , યક્ષ નથી , રાક્ષસ નથી , પશુ નથી , માનવ નથી – જે દેવાર્યને ધ્યાનથી ચલિત કરી શકે . આ સ્થિરધ્યાનને વંદન હોજો . ʼ દેવરાજે દેવાર્યની સ્તવના કરી તેની સંગાથે સર્વ દેવોએ પણ અનુમોદનાપૂર્વક દેવાર્યને વંદના કરી . દેવસભામાં આવું અવારનવાર બનતું . દેવરાજ વિહરમાન તીર્થંકરને યાદ કરતા અને આખી સભા દેવાર્યની સાથે જોડાઈ જતી . આજે પણ એ જ દૃશ્ય બનવાનું હતું પણ અચાનક એક દેવ ઉછળી પડ્યો . ખબર નહીં કેમ , પણ એને દેવાર્યની પ્રશંસા ગમી નહીં . એ ગુસ્સામાં એલફેલ બોલવા લાગ્યો . ( ક્રમશઃ )

ત્રણ પ્રતિમાઓ : ભદ્રા , મહાભદ્રા , સર્વતોભદ્રા

દેવાર્ય ચોમાસા બાદ , સાનુલબ્ધિક નામનાં ગામે પધાર્યા . દેવાર્યે અહીં શુભ્ર એકાંતમાં ત્રણ પ્રતિમાની સાધના કરી .

એક , ભદ્રા પ્રતિમા .
બીજી , મહાભદ્રા પ્રતિમા .
ત્રીજી , સર્વતોભદ્રા પ્રતિમા .
પ્રતિમા એટલે લાંબા સમય સુધી ચાલનારો એક મુદ્રાવર્તી કાયોત્સર્ગ .
૧.
ભદ્રા પ્રતિમામાં બે ઉપવાસની આરાધના કરી . દરમ્યાન , બાર – બાર હોરા ( ૧૨ કલાક) ના લાંબા કાઉસગ્ગ એ રીતે કર્યા જેમાં આંખ એક જ દ્રવ્ય પર સ્થિર રહી . પહેલો કાઉસગ્ગ કર્યો તેમાં દેવાર્યનું મુખ આખોય દિવસ પૂર્વ તરફ હતું . બીજો કાઉસગ્ગ કર્યો તેમાં દેવાર્યનું મુખ સાંજથી માંડીને આગામી સવાર સુધી , આખી રાત – દક્ષિણ દિશા સન્મુખ રહ્યું . બીજા દિવસે કાઉસગ્ગ કર્યો તેમાં સવારથી સાંજ સુધી , દેવાર્યનું મુખ પશ્ચિમ દિશા તરફ રહ્યું . અને એ દિવસની સાંજથી માંડીને આખી રાત સુધી દેવાર્યનું મુખ , ઉત્તર દિશા સન્મુખ રહ્યું . પ્રથમ પ્રતિમાનો છઠ થયો .
૨.
તે પછી પારણું કર્યા વિના , દેવાર્યે બીજી પ્રતિમા સ્વીકારી લીધી . આમાં સળંગ ચાર ઉપવાસ થયા . ચારેય દિવસ , ચોવીસ – ચોવીસ હોરાનો ( ૨૪ કલાકનો ) તદ્દન સ્થિર કાઉસગ્ગ એ રીતે થયો કે , દેવાર્યની આંખ એક જ દ્રવ્ય સ્થિર રહી . પ્રથમ દિવસનો કાઉસગ્ગ , આઠ પ્રહર ચાલ્યો જેમાં દેવાર્ય પૂર્વ સન્મુખ રહ્યા , બીજા દિવસનો આઠ પ્રહરી કાઉસગ્ગ દેવાર્યે દક્ષિણ સન્મુખ રહીને કર્યો . ત્રીજા દિવસનો આઠ પ્રહરી કાઉસગ્ગ દેવાર્યે , પશ્ચિમ સન્મુખ રહીને કર્યો . અને ચોથા દિવસનો આઠ પ્રહરી કાઉસગ્ગ , દેવાર્યે ઉત્તર સન્મુખ રહીને કર્યો . આ રીતે ચાર ઉપવાસ દ્વારા દેવાર્યે મહાભદ્રા પ્રતિમા આરાધી .
૩ .
હવે પારણું કરી શકાતું હતું પરંતુ દેવાર્યે પારણું કર્યા વિના ત્રીજી પ્રતિમા આદરી . આમાં દશ ઉપવાસ થયા અને દશ દિશાના દશ કાઉસગ્ગ થયા . દરેક ઉપવાસમાં એક એક દિવસનો આઠ પ્રહરી કાઉસગ્ગ કર્યો . પહેલાં ચાર ઉપવાસમાં ક્રમશઃ પૂર્વ , દક્ષિણ , પશ્ચિમ અને ઉત્તર સન્મુખ ઊભા રહ્યા . આગળના ચાર ઉપવાસમાં ક્રમશઃ , ઈશાન , અગ્નિ , નૈઋત્ય અને વાયવ્ય દિશા સન્મુખ ઊભા રહીને આઠ પહરી કાઉસગ્ગ કર્યા . નવમા દિવસે આસમાન તરફ એટલે કે ઊર્ધ્વ દિશા તરફ તાકતા રહી આઠ પહરનો કાઉસગ્ગ કર્યો . અને દશમા દિવસે પોતાની પગની પાસેની જમીન તરફ એટલે કે અધો દિશા તરફ તાકતા રહીને દેવાર્યે આઠ પહરી કાઉસગ્ગ કર્યો . આમ ત્રીજી પ્રતિમામાં દશ ઉપવાસ થયા .

કુલ મળીને સોળ ઉપવાસ થયા . દરેક ઉપવાસમાં કોઈ એક દિશા સન્મુખ ઊભા રહીને દેવાર્યે , કાઉસગ્ગ કર્યો અને દરેક કાઉસગ્ગમાં દેવાર્ય , એક જ દ્રવ્યને સતત તાકતા રહ્યા . સોળ દિવસની , સોળ ઉપવાસની આ પ્રતિમા સાધનામાં દેવાર્યે આંખોને એક જ પુદ્ગલ દ્રવ્ય પર અપલક સ્થિર બનાવેલી રાખી , કાયાને સદંતર એક જ મુદ્રામાં બાંધેલી રાખી . આમાં ઘણો ઘણો પરિશ્રમ થયો .

સતરમા દિવસે , દેવાર્યે પ્રતિમાસાધનાને અને ઉપવાસને વિરામ આપ્યો . પારણાના દિવસે દેવાર્ય આનંદ શેઠનાં ગૃહાંગણે પધાર્યા . જો કે , શેઠનું ધ્યાન દેવાર્ય પર ગયું નહીં . શેઠની એક દાસી હતી : નામ બહુલિકા . તેણે દેવાર્યને જોયા અને ઓળખ્યા . તેણે દેવાર્યને અન્નનો સ્વીકાર કરવા વિનંતી કરી . દેવાર્યે એની વિનંતી સ્વીકારીને તેના હાથે અન્ન લઈ પારણું કર્યું . પ્રતિમા – સાધનાનાં કઠિન તપ પછીનું આ પ્રથમ આહારગ્રહણ હતું .

દેવાર્યને પારણું થયું તેની ખુશાલીમાં દેવોએ પંચ દિવ્ય પ્રગટ કર્યા . ત્યાંના રાજાને દેવાર્યનાં પારણાના સમાચાર મળ્યા . તેણે તુરંત બહુલા દાસીનું બહુમાન કર્યું અને એને દાસી અવસ્થાથી સદા માટે મુક્ત કરી દીધી . દેવાર્યનું પુણ્ય દાસીને પૂરેપૂરું ફળ્યું . ( ક્રમશઃ )