એ એક રાતમાં દેવાર્યે વીસ ઉપસર્ગો જોયા .
૧ .
આકાશમાંથી અપરિસીમ ધૂળનો વરસાદ થયો . દેવાર્ય પૂરેપૂરા ધૂળમાં ઢંકાઈ ગયા . દેવાર્યના મોઢાપર અને નાકપર ધૂળના થર છવાયા . દેવાર્યના શ્વાસ અવરુદ્ધ થઈ ગયા . પણ પ્રસન્નતા ન તૂટી . તે પછી
૨ .
કીડીઓનું ધણ દેવાર્યની આખી કાયા પર ચડી આવ્યું . કીડીઓના ચટકા તીખા અને ઊંડા હતા . કરડતી કીડીઓ દેવાર્યની કાયામાં અંદર સુધી ઉતરી ગઈ હતી . દેવાર્યનું મન સહેજ પણ ચલિત ન થયું . તે પછી
૩.
મચ્છરોનાં ઝૂંડ ઉડતા આવ્યાં . દેવાર્યની કાયા પર બેસીને હજારો ડાંસ મચ્છરોએ , ધગધગતી આગ જેવા ડંખ મારીને દેવાર્યનું લોહી ચૂસ્યું . દેવાર્યનું ચિત્ત અસ્વસ્થ ના જ થયું . તે પછી
૪ .
ઉધઈઓ ફૂટી નીકળી , સેંકડોની સંખ્યામાં. દેવાર્યને તે રીતસર કરડવા લાગી . ઉધઈઓ જે મકાનમાં નીકળે તે મકાનને પણ ફોલી ખાતી હોય છે . દેવાર્યનું શરીર ઉધઈઓનો શિકાર બન્યું હતું . તીવ્ર પીડામાં પણ દેવાર્યનું મન પ્રસન્ન જ રહ્યું . તે પછી
૫ .
વીંછીઓ ઉમટી પડ્યા . દેવાર્યની કાયા પર ઝેરીલા વીંછીઓ સરકતા રહ્યા અને કોઈ પણ જગ્યા કરડતા રહ્યા . મોંમાંથી રાડ નીકળી જાય એવી કાળઝાળ બળતરા દેવાર્યને થતી રહી . પણ દેવાર્ય સમતામાં સ્થિર જ રહ્યા . તે પછી
૬ .
નોળિયા આવ્યા . મોટા અને ક્રૂર . એમણે દેવાર્યને રીતસરના બાચકા ભર્યા . દેવાર્યનાં શરીરનું જીવંત માંસ ચીરાતું રહ્યું . દેવાર્ય તદ્દન શાંત રહ્યા , મનથી અને વચનથી . તે પછી
૭ .
નાગરાજની ફોજ દેવાર્ય પર ચડી આવી . કોઈએ ગળામાં આંટી મારી , કોઈએ પેટ પર , કોઈએ ચહેરા પર , કોઈએ પગમાં . કેટલા નાગ હતા તે ગણી ન શકાયા . દરેક નાગે પૂરા ઝનૂનથી ડંખ માર્યો હતો . દેવાર્યનાં લોહીમાં પ્રાણહારી ઝેર ફેલાયું . દેવાર્ય યથાવત્ સ્વસ્થ ઊભા રહ્યા . તે પછી
૮.
મોટામોટા ઊંદરડાઓ દેવાર્ય પર ચડી આવ્યા . એમણે દેવાર્યની કાયાને ચાકુ જેવા તીવ્ર દાંતથી ઠેરઠેર ફોલી ખાધી . દેવાર્યે નક્કર સાક્ષિભાવ બનાવી રાખ્યો . તે પછી
૯ .
હાથી આવ્યો . એણે દેવાર્યને સૂંઢથી લપેટીને આકાશમાં ઉછાળ્યા . હાથીએ દેવાર્યને લાંબા દંતશૂળથી ઊંચકીને જમીન પર પટકી દીધા . દેવાર્યના હાડકા અને પાંસળાનો કડાકો બોલાઈ જાય એવીરીતે દેવાર્યને દાંતથી દબાવ્યા , ભીંસ્યા . આ પરિસ્થિતિમાં દેવાર્ય ભૌતિક રીતે સ્થાન ભ્રષ્ટ તો થયા ગણાય પણ એમની માનસિકતા શાંત , પ્રશાંત , ઉપશાંત જ રહી . તે પછી
૧૦ .
હાથણ આવી . તેણે કઠોર આક્રમણ કરીને દેવાર્યના આખાં શરીરને જખમી અને લોહીલોહાણ કરી દીધું . તેણે ધક્કો મારીને દેવાર્યને જમીન પર પાડી દીધા . અને પછી તેણે પોતાના ગંદા મૂત્રનો ઢગલો દેવાર્ય પર ઠાલવ્યો . ગંદકી હતી અને જખમો પરની બળતરા વધારનારાં ક્ષારદ્રવ્યો હતાં . દેવાર્યને કેવું કષ્ટ પડ્યું હશે ? પરંતુ દેવાર્યની પ્રસન્નતામાં અંશમાત્ર પણ ફરક ના પડ્યો . તે પછી
૧૧ .
એક પિશાચ આવ્યો . એણે ડરામણા અને રૌદ્ર રૂપમાં દેવાર્યને કઠોર ત્રાસ આપ્યો , શારીરિક કષ્ટ આપ્યું . દેવાર્ય નિર્ભય અને નિશ્ચલ જ રહ્યા . તે પછી
૧૨ .
એક ખૂંખાર વાઘ આવ્યો . તે દેવાર્યની કાયાને ફાડવા જ લાગ્યો . તેના નખ અને દાંત તીક્ષ્ણ હતા . દેવાર્યે વાઘની હરકતોને ગાંઠી જ નહીં . સાધનાનંદ અખંડ . તે પછી
૧૩ .
દેવાર્યને પિતા સિદ્ધાર્થ રાજા અને માતા ત્રિશલાદેવીનો રડવાનો અવાજ સંભળાયો . મા વિલાપ કરીને કહી રહ્યા હતા કે પુત્ર અમે એકલા પડી ગયા છીએ . નંદિવર્ધને અમને ઘરમાંથી કાઢી મૂક્યા છે . તું દીક્ષા છોડી દે અને અમને સંભાળી લે . ( સંદર્ભ : ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષ ચરિત . પર્વ ૧૦ . સર્ગ ૪ . શ્લોક ૨૨૩ / ૨૨૪ ) દેવાર્ય સમજી રહ્યા હતા કે આ દેવની માયા છે . દેવાર્ય મૌન રહ્યા . તે પછી
૧૪ .
એક સાર્થ આવ્યો . ઘણા લોકો હતા . એમનો રસોઈઓ ખાવાનું બનાવવા જગ્યા શોધતો હતો . તે દેવાર્યની સામે આવ્યો . દેવાર્ય કાઉસગ્ગ મુદ્રાએ ઊભા હતા . દેવાર્યના બે પગની વચ્ચે જમીન પર તેણે લાકડીઓ ખડકીને ચૂલો પેટાવ્યો અને તેની પર તપેલીમાં રાંધણ મૂક્યું . દેવાર્યના આખાય પગ આગની લપેટમાં આવી ગયા . દેવાર્યે ખુદને દાઝવા દીધું . પણ ન સરક્યા , ન હલ્યા . તે પછી
૧૫ .
એક શિકારી જેવો ચાંડાલ આવ્યો . એના હાથમાં પંખીઓના પિંજરા હતા . તેણે દેવાર્યની કાયા પર એ પિંજરા લટકાવી દીધા . પિંજરામાં રહેલા પંખીઓએ લાંબી ચાંચથી દેવાર્યને મોટા અને ઊંડા જખમ કરી દીધા . જે રીતે પંખીઓ મોટા ફળને ફોલી ખાય છે તે રીતે આ પંખીઓએ દેવાર્યને ઠેરઠેર ફોલી ખાધા . દેવાર્ય સ્થિતપ્રજ્ઞ રહ્યા . તે પછી
૧૬ .
અચાનક તોફાની વંટોળિયો ચાલ્યો . મોટામોટા વૃક્ષો ઉખડીને જમીનદોસ્ત થવા લાગ્યા . આ વાવંટોળે દેવાર્યને પાંદડાની જેમ અદ્ધર ઊંચકીને જમીન પર પાડી દીધા . હવાના વેગમાં કાંકરા / કાંટા , દેવાર્ય પર તીક્ષ્ણ હથિયારની જેમ વરસી પડ્યા . દેવાર્ય વારંવાર ગબડતા રહ્યા , પડતા રહ્યા . પણ એમનો સમતાયોગ નિરાબાધ રહ્યો . તે પછી
૧૭ .
ચક્રાકાર વંટોળ ધસી આવ્યો . આ વંટોળમાં જે ફસાય તે ગોળગોળ ઘુમવા લાગે . કુંભારના ચકરડા પર માટીનો પિંડો જેમ ગોળગોળ ઘુમે છે તે રીતે દેવાર્ય એક જ જગ્યાએ ચક્કર ચક્કર ઘુમવા લાગ્યા , ઘુમતા રહ્યા . વંટોળની ઝડપ ઓછી થાય અને વધે એમ દેવાર્યનું ચક્રભ્રમણ ધીમું પડતું અને ઝડપ પકડતું . દિમાગનું ખૂન ખળભળી ઊઠે અને ચક્કર લાવીને બેહોશ કરી દે એવી આંધીમાં દેવાર્ય મગજથી સંતુલિત , મનથી આનંદિત રહ્યા . તે પછી

સંગમને ઘણો જ ગુસ્સો આવ્યો . એકથી માંડીને સત્તર સુધીની ઉગ્ર પીડા તે આપી ચૂક્યો હતો . છતાં દેવાર્યની મુખમુદ્રા પ્રસન્ન હતી તે પ્રસન્ન જ રહી , દેવાર્યની મનોદશા શુભ ધ્યાનમાં સ્થિર હતી તે સ્થિર જ રહી . હવે તેણે વાવટો સંકેલી લેવો જોઈતો હતો . સત્તરમાંથી એક કષ્ટ પણ બીજા કોઈ પર આવ્યું હોત તો તે જીવતો બચ્યો ન હોત અને જીવતો હોત તો એ રડતાં રડતાં ત્રાહિ મામ્ પુકારતો હોત . દેવાર્યની વાત અલગ હતી . દેવાર્ય બધી રીતે અવિચલ હતા . દેવાર્યની ઉર્જા જોઈને આદરભાવ જાગવો જોઈતો હતો , સંગમનાં મનમાં . એને તો ગુસ્સો આવી ગયો . દેવલોકમાં એકવાર દેવાર્યની પ્રશંસા સાંભળવી પડી , એ એકમાત્ર માનસિક કષ્ટ સંગમને મળ્યું હતું . એની સામે એણે દેવાર્યને જે કષ્ટો આપ્યાં તે કેટલા પ્રચંડ હતાં ? વાંધો પ્રશંસા સામે જ હતો તો એ પ્રશંસા દેવરાજે કરી હતી , દેવાર્યે નહીં . સંગમને લડવું જ હતું તો એ દેવરાજ સામે લડી લે તે ઠીક ગણાય . દેવરાજની વાતથી ચઢેલો ગુસ્સો સંગમ , દેવાર્ય પર ઉતારે એ કેટલું વહેવારુ હતું ? સંગમે એ પણ જોયું કે દેવાર્ય કશો પ્રતિકાર કરી રહ્યા નથી . આવી એકતરફી લડાઈમાં ઔચિત્ય શું હતું ?સંગમને બસ , ખુન્નસ ચડ્યું હતું . દેવાર્ય ચલિત થાય એટલે ઈન્દ્ર હારી જાય એટલો જ એનો સ્વાર્થ હતો . સત્તર કષ્ટોમાં દેવાર્ય ચલિત ન થયા તો સંગમે એક ભયાનક હથિયાર ઉગામ્યું . આ વખતે સંગમ દેવાર્યને મારી નાંખવા માંગતો હતો . દેવલોક પાછા જતાં પહેલાં દેવાર્યને ચલિત કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી તે પૂરી કરવાનો આ એક જ રસ્તો બચ્યો હતો એનાં મનમાં .
૧૮ .
એ હતું કાળચક્ર . નામ જ કેવું ખતરનાક છે ? કૃષ્ણના હાથમાં ઘાતક સુદર્શન ચક્ર હતું તે નાનકડું હતું . આ કાળચક્ર એક હજાર ભાર લોઢાનું બન્યું હતું . એમાંથી આગની જ્વાળાઓ વરસતી હતી . સંગમે બે હાથે એ કાળચક્રને ઉગામ્યું અને દેવાર્ય પર ફેંક્યું . આ કાળચક્ર જો મેરુપર્વતનાં શિખર પર ભટકાય તો મેરુપર્વતનાય ભુક્કા બોલાઈ જાય એવું ખતરનાક હતું . એ ઘુમતી ધારે દેવાર્યનાં માથાપર જોરથી અથડાયું . દેવાર્ય જે જમીન પર ઊભા હતા તે જમીનમાં ઘૂંટણસુધી ખૂંપી ગયા , કાળચક્રના ધક્કાને લીધે . જેનું વજન આટલું ભારે હોય એનો માર કેવો હોનહાર હશે ? દેવાર્યનાં માથા પર એકીસાથે લાખો હથોડા ઠોકાયા હોય એવો ભયાનક ફટકો પડ્યો હતો . દેવાર્યે પળવાર મૂર્છા અનુભવી ( સંદર્ભ : તિલકમંજરી ) . પણ દેવાર્યની પ્રસન્નતા ન તૂટી તે ન જ તૂટી . સંગમનો આ વાર પણ નિષ્ફળ ગયો . તે પછી
૧૯ .
સંગમે માયાજાળથી દેવવિમાનની રચના કરી , આસપાસ દેવતાઈ વાતાવરણ રચ્યું અને દેવાર્યને કહ્યું કે હે તપસ્વી , તમારું તપ સફળ થયું છે તેથી તમે આ દેવલોકમાં અવતાર પામ્યા છો . હવે ધ્યાનસાધના છોડીને આ આનંદપ્રમોદનો સ્વીકાર કરો . દેવાર્ય , સંગમની લીલા જાણતા હતા તેથી આત્મલીન જ રહ્યા .
સંગમ કાંઈ ઓછી માયા નહોતો . એણે દેવાર્યને સવારનું અજવાળું દેખાડ્યું અને કહ્યું , રાત વીતી ગઈ છે હવે આપ ધ્યાન મુક્ત બની શકો છો . દેવાર્ય કાઉસગ્ગમાં જ રહ્યા કેમકે દેવાર્ય .અસલી-નકલીનો ફરક જાણતા હતા . તે પછી
૨૦ .
દેવાર્યની આસપાસ રૂપસુંદરીઓ નીકળી આવી . એમનાં વસ્ત્રોમાં કાયાનું માદક પ્રદર્શન છલકતું હતું . એમના હાવભાવમાં કામદેવનો ટંકાર હતો . એમની વાતોમાં ઉઘાડું આમંત્રણ હતું . કોઈ પણ સાધક , તપોભંગ પામે એવા એમના દીદાર હતા . પણ દેવાર્યની સામે એમનાં સુંવાળા શસ્ત્રો નિષ્ફળ નીવડ્યાં . દેવાર્ય દુઃખ સહન કરી શકતા તે એમની પ્રથમ તાકાત હતી . દેવાર્ય સુખ સમક્ષ નિર્લેપ રહી શકતા તે એમની બીજી તાકાત હતી .સંગમનો આ પ્રયોગ પણ નિષ્ફળ જ રહ્યો . (ક્રમશઃ)

` દેવતાઓને મનુષ્યની સામે લાચાર બતાવો છો ? શું મનુષ્ય , દેવતાથી પણ વધુ શક્તિશાળી હોય છે ? શું દેવતાઓ , મનુષ્યની સામે કમજોર પડે ? કેવી વાતો કરો છો ? મોટા છો એટલે કંઈ પણ બોલવાની છૂટ મળી ગઈ એમ સમજો છો ? ʼ એ દેવ તાડૂક્યો . એનું નામ હતું સંગમ . એ મહાન્ ૠદ્ધિનો ધારક હતો . એની શક્તિનો અંદાજ એના પરથી લગાવી શકાતો હતો કે એનું આયુષ્ય હજી એક સાગરોપમ જેટલું લાંબું હતું . સામાન્ય દેવો તો એકાદ પલ્યોપમ જેટલું જીવીને ઢબી જાય . સંગમ પ્રચંડ શક્તિશાળી હતો . એનામાં શ્રદ્ધા જેવું કશું હતું નહીં અને અહંકાર ઘણો હતો . દેવરાજની વાણીમાં દેવાર્યની પ્રશંસા હતી . સંગમને એ પ્રશંસામાં કોઈ પડકાર દેખાયો હતો . એ ચિલ્લાયો :

` આપનો દાવો છે કે દેવાર્ય ચલિત ન થઈ શકે . હું આ દાવાને પડકારું છું . આપનો આ દાવો હું ખોટો સાબિત કરવા માંગું છું . હું હમણાં જ મનુષ્યલોકમાં જઈને એ માણસ નામનાં મગતરાંને પાઠ પઢાવીને આવું છું . હું પ્રતિજ્ઞા કરું છું કે એ દેવાર્યને ચલિત કર્યા વિના પાછો આવીશ નહીં . છ મહિના , બસ છ મહિના આપો . એ દેવાર્યને ધ્યાનથી ચલિત ન કરું તો મારું નામ પણ સંગમ નહીં . ʼ સંગમ દેવસભાની ભૂમિ પર હાથ પછાડીને સભામાંથી અને દેવલોકથી નીકળી ગયો .

દેવદરબારનું વાતાવરણ ડહોળાઈ ગયું . આમ કોઈ છંછેડાઈ જાય ત્યારે દેવરાજ જવાબ આપી જ શકતા . એ સંગમને મચ્છરની જેમ મસળી શકતા હતા , દાદૂની બનીને અટકાવી શકતા હતા . પણ ઈન્દ્ર કંઈ બોલે એનો અવળો અર્થ એ જ નીકળે કે દેવરાજે દેવાર્યને બચાવી લીધા બાકી સંગમ દેવાર્યને ધ્યાનભ્રષ્ટ કરી જ શકતો હતો . પોતે કરેલી પ્રશંસા બદ્દલ ઈન્દ્રને પસ્તાવો ઘણો થયો . કોઈ બળપ્રયોગ કે છળપ્રયોગથી સંગમને રોકવામાં દેવાર્યની ગરિમાનો ભંગ થવાનો હતો . સંગમને ન રોક્યો તો એ દેવાર્ય સાથે શું કરશે એની કલ્પના પણ અન્ય દેવોને ધ્રુજાવી દેતી હતી . દેવરાજના દરબારમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો .

સંગમ દેવાર્યની પાસે રાતના સમયે પહોંચ્યો . એ પ્રગટ થયો નહીં , એ અદૃશ્ય રહ્યો . અચાનક ઉપદ્રવ કરવાથી આ માનવ તત્કાળ ચલિત થઈ જશે એવી એની ધારણા હતી . એણે દેવાર્યની સ્થિરતાનો ભંગ કરવાનો સંકલ્પ લીધો હતો . દેવાર્યનું મન જે પ્રસન્નતામાં નિમજ્જન કરી રહ્યું હતું તેને તોડવાનો એનો પેંતરો હતો . એનો હિસાબ હતો કે મન બદલાય એટલે ધ્યાન ભંગ થયો ગણાય . દેવાર્યની મનઃસ્થિતિ બદલવા માટે , બગાડવા માટે એણે દેવાર્યને ભારે કષ્ટો આપ્યાં . ( ક્રમશઃ )

સંગમ દેવના ભયાનક ઉપસર્ગ

દેવાર્ય ફરીવાર અનાર્યભૂમિમાં પધાર્યા . દૃઢભૂમિ રાજ્ય . પેઢાલ ગામ . પેઢાલા ઉદ્યાન . પોલાસ ચૈત્ય . દેવાર્યે ત્રણ ઉપવાસનો સંકલ્પ કર્યો , અટ્ઠમ . એક જ જગ્યાએ કાઉસગ્ગ કરવાની ધારણા બાંધી . ખાસ નિયમ એ લીધો કે એક અહોરાત્ર સુધી આંખો અપલક રહેશે . ઉપરનું પોપચું નીચેનાં પોપચાને અહોરાત્ર સુધી અડશે નહીં એવો ભીષણ સંકલ્પ . દેવાર્ય જે નક્કી કરતા તે થઈને જ રહેતું . એક વિરાટ શિલાખંડ પાસે દેવાર્ય ધ્યાનમુદ્રાએ સ્થિર થયા . મન સમતામય પ્રસન્નતામાં સ્થિર . આંખો એકાદ અચિત્ત દ્રવ્ય પર સ્થિર . શરીર એક સ્થાન પર , એક જ મુદ્રામાં સ્થિર . હોઠ અને જીભ મૌનમાં સ્થિર . એ સ્થિર અવસ્થા અલૌકિક હતી .

દેવરાજને એ સ્થિરતા દેખાઈ . બનેલું એવું કે એ જ વખતે દેવલોકમાં દેવરાજને દેવાર્યની યાદ આવી . અવધિજ્ઞાનથી એમણે દેવાર્યને જોયા . તેણે સિંહાસન ત્યાગીને નમુત્થુણં-ના ઉચ્ચાર સાથે વંદન કર્યા . પછી એમણે દેવાર્યની આ સ્થિરદશાનું આકલન કર્યું .

‘ હું સતત સુખદુઃખમાં રતિઅરતિ બનાવીને અસ્થિર થતો રહું છું ʼ દેવરાજે વિચાર્યું ‘ અને આ દેવાર્યને તો જુઓ , એમને સુખદુઃખથી કોઈ લેવાદેવા નથી , એમને રતિઅરતિના ભાવો સ્પર્શી શકતા નથી , એટલું જ નહીં . દેવાર્ય આટલી ઊંચાઈએ બેસીને પણ સ્વયંને તરાશતા રહે છે . કમાલ છે , કમાલ છે . દેવાર્ય સ્વયંમાં સ્થિર છે , એમને શુભધ્યાનથી કોઈ ચલિત ન કરી શકે . ʼ

દેવરાજ આમ વિચારતા વિચારતા સુધર્માસભાનાં મુખ્ય સિંહાસન પર બેઠા . દેવરાજની કુલ પાંચ સભાઓ હતી : સુધર્મા સભા , ઉપપાત સભા , અભિષેક સભા , આલંકારિક સભા અને વ્યવસાય સભા . ( સંદર્ભ : સૂત્રકૃતાંગ સૂત્ર ) એમાંથી આ સુધર્માસભામાં જ રાજદરબાર , કહો કે દેવદરબાર સજતો . સામાનિક , ત્રાયસ્ત્રિંશક , લોકપાલ , અંગરક્ષક , સેનાપતિ , આભિયોગિક , કિલ્બિષી આદિ પ્રકારના લાખો લાખો દેવ એકીસાથે બેસી , આનંદપ્રમોદનાં વાતાવરણમાં વાર્તાલાપ કરતા . ઈન્દ્રાણી અને દેવીઓની બેઠક વ્યવસ્થા અલાયદી રહેતી . દેવરાજ જે કહે તે સૌ સાંભળતા અને દેવરાજને જે કંઈ કહેવું હોય તે પણ કહી શકાતું . દેવરાજે દેવસભા પર નજર ફેરવી . સૌ દેવતાઓ અને દેવીઓ શ્રવણોત્સુકભાવે શાંત . દેવરાજ બોલ્યા :

` આપણા દેવાર્ય પ્રભુ , સાધનામાં નિરત છે . એમને સુખસાતાની કશી પરવા નથી . એ પોતાની મસ્તીમાં મગન છે . એમણે જે સ્થિરતા બનાવી છે તે ગજબ છે . એ કષ્ટ અને કષાયની અસરથી પર છે . અત્યારે એમણે સ્થિરમુદ્રાનો પ્રચંડ સંકલ્પ કરેલો છે . તમે સૌ અવધિજ્ઞાની છો . તમે જુઓ એમની સ્થિરતાને . આપણે બધાય , બદલાતાં સુખોમાં પણ અસ્થિર રહીએ છીએ અને અચાનક આવતાં દુઃખોમાં પણ અસ્થિર બનીએ છીએ . આપણામાં પળપળ આર્તધ્યાન રૌદ્રધ્યાનની અસ્થિરતાએ ઘર જમાવેલું છે . આમણે પવિત્ર વિચારોમાં ક્ષણવાર પણ સ્થિરતા બનાવી શકતા નથી અને આ દેવાર્ય , પવિત્ર ધ્યાનમાં એવા નિમગ્ન છે કે તેમને એ મહાધ્યાનમાંથી કોઈ ચલિત કરી શકતું નથી . દુનિયામાં એવો કોઈ દેવ નથી , અસુર નથી , યક્ષ નથી , રાક્ષસ નથી , પશુ નથી , માનવ નથી – જે દેવાર્યને ધ્યાનથી ચલિત કરી શકે . આ સ્થિરધ્યાનને વંદન હોજો . ʼ દેવરાજે દેવાર્યની સ્તવના કરી તેની સંગાથે સર્વ દેવોએ પણ અનુમોદનાપૂર્વક દેવાર્યને વંદના કરી . દેવસભામાં આવું અવારનવાર બનતું . દેવરાજ વિહરમાન તીર્થંકરને યાદ કરતા અને આખી સભા દેવાર્યની સાથે જોડાઈ જતી . આજે પણ એ જ દૃશ્ય બનવાનું હતું પણ અચાનક એક દેવ ઉછળી પડ્યો . ખબર નહીં કેમ , પણ એને દેવાર્યની પ્રશંસા ગમી નહીં . એ ગુસ્સામાં એલફેલ બોલવા લાગ્યો . ( ક્રમશઃ )

ત્રણ પ્રતિમાઓ : ભદ્રા , મહાભદ્રા , સર્વતોભદ્રા

દેવાર્ય ચોમાસા બાદ , સાનુલબ્ધિક નામનાં ગામે પધાર્યા . દેવાર્યે અહીં શુભ્ર એકાંતમાં ત્રણ પ્રતિમાની સાધના કરી .

એક , ભદ્રા પ્રતિમા .
બીજી , મહાભદ્રા પ્રતિમા .
ત્રીજી , સર્વતોભદ્રા પ્રતિમા .
પ્રતિમા એટલે લાંબા સમય સુધી ચાલનારો એક મુદ્રાવર્તી કાયોત્સર્ગ .
૧.
ભદ્રા પ્રતિમામાં બે ઉપવાસની આરાધના કરી . દરમ્યાન , બાર – બાર હોરા ( ૧૨ કલાક) ના લાંબા કાઉસગ્ગ એ રીતે કર્યા જેમાં આંખ એક જ દ્રવ્ય પર સ્થિર રહી . પહેલો કાઉસગ્ગ કર્યો તેમાં દેવાર્યનું મુખ આખોય દિવસ પૂર્વ તરફ હતું . બીજો કાઉસગ્ગ કર્યો તેમાં દેવાર્યનું મુખ સાંજથી માંડીને આગામી સવાર સુધી , આખી રાત – દક્ષિણ દિશા સન્મુખ રહ્યું . બીજા દિવસે કાઉસગ્ગ કર્યો તેમાં સવારથી સાંજ સુધી , દેવાર્યનું મુખ પશ્ચિમ દિશા તરફ રહ્યું . અને એ દિવસની સાંજથી માંડીને આખી રાત સુધી દેવાર્યનું મુખ , ઉત્તર દિશા સન્મુખ રહ્યું . પ્રથમ પ્રતિમાનો છઠ થયો .
૨.
તે પછી પારણું કર્યા વિના , દેવાર્યે બીજી પ્રતિમા સ્વીકારી લીધી . આમાં સળંગ ચાર ઉપવાસ થયા . ચારેય દિવસ , ચોવીસ – ચોવીસ હોરાનો ( ૨૪ કલાકનો ) તદ્દન સ્થિર કાઉસગ્ગ એ રીતે થયો કે , દેવાર્યની આંખ એક જ દ્રવ્ય સ્થિર રહી . પ્રથમ દિવસનો કાઉસગ્ગ , આઠ પ્રહર ચાલ્યો જેમાં દેવાર્ય પૂર્વ સન્મુખ રહ્યા , બીજા દિવસનો આઠ પ્રહરી કાઉસગ્ગ દેવાર્યે દક્ષિણ સન્મુખ રહીને કર્યો . ત્રીજા દિવસનો આઠ પ્રહરી કાઉસગ્ગ દેવાર્યે , પશ્ચિમ સન્મુખ રહીને કર્યો . અને ચોથા દિવસનો આઠ પ્રહરી કાઉસગ્ગ , દેવાર્યે ઉત્તર સન્મુખ રહીને કર્યો . આ રીતે ચાર ઉપવાસ દ્વારા દેવાર્યે મહાભદ્રા પ્રતિમા આરાધી .
૩ .
હવે પારણું કરી શકાતું હતું પરંતુ દેવાર્યે પારણું કર્યા વિના ત્રીજી પ્રતિમા આદરી . આમાં દશ ઉપવાસ થયા અને દશ દિશાના દશ કાઉસગ્ગ થયા . દરેક ઉપવાસમાં એક એક દિવસનો આઠ પ્રહરી કાઉસગ્ગ કર્યો . પહેલાં ચાર ઉપવાસમાં ક્રમશઃ પૂર્વ , દક્ષિણ , પશ્ચિમ અને ઉત્તર સન્મુખ ઊભા રહ્યા . આગળના ચાર ઉપવાસમાં ક્રમશઃ , ઈશાન , અગ્નિ , નૈઋત્ય અને વાયવ્ય દિશા સન્મુખ ઊભા રહીને આઠ પહરી કાઉસગ્ગ કર્યા . નવમા દિવસે આસમાન તરફ એટલે કે ઊર્ધ્વ દિશા તરફ તાકતા રહી આઠ પહરનો કાઉસગ્ગ કર્યો . અને દશમા દિવસે પોતાની પગની પાસેની જમીન તરફ એટલે કે અધો દિશા તરફ તાકતા રહીને દેવાર્યે આઠ પહરી કાઉસગ્ગ કર્યો . આમ ત્રીજી પ્રતિમામાં દશ ઉપવાસ થયા .

કુલ મળીને સોળ ઉપવાસ થયા . દરેક ઉપવાસમાં કોઈ એક દિશા સન્મુખ ઊભા રહીને દેવાર્યે , કાઉસગ્ગ કર્યો અને દરેક કાઉસગ્ગમાં દેવાર્ય , એક જ દ્રવ્યને સતત તાકતા રહ્યા . સોળ દિવસની , સોળ ઉપવાસની આ પ્રતિમા સાધનામાં દેવાર્યે આંખોને એક જ પુદ્ગલ દ્રવ્ય પર અપલક સ્થિર બનાવેલી રાખી , કાયાને સદંતર એક જ મુદ્રામાં બાંધેલી રાખી . આમાં ઘણો ઘણો પરિશ્રમ થયો .

સતરમા દિવસે , દેવાર્યે પ્રતિમાસાધનાને અને ઉપવાસને વિરામ આપ્યો . પારણાના દિવસે દેવાર્ય આનંદ શેઠનાં ગૃહાંગણે પધાર્યા . જો કે , શેઠનું ધ્યાન દેવાર્ય પર ગયું નહીં . શેઠની એક દાસી હતી : નામ બહુલિકા . તેણે દેવાર્યને જોયા અને ઓળખ્યા . તેણે દેવાર્યને અન્નનો સ્વીકાર કરવા વિનંતી કરી . દેવાર્યે એની વિનંતી સ્વીકારીને તેના હાથે અન્ન લઈ પારણું કર્યું . પ્રતિમા – સાધનાનાં કઠિન તપ પછીનું આ પ્રથમ આહારગ્રહણ હતું .

દેવાર્યને પારણું થયું તેની ખુશાલીમાં દેવોએ પંચ દિવ્ય પ્રગટ કર્યા . ત્યાંના રાજાને દેવાર્યનાં પારણાના સમાચાર મળ્યા . તેણે તુરંત બહુલા દાસીનું બહુમાન કર્યું અને એને દાસી અવસ્થાથી સદા માટે મુક્ત કરી દીધી . દેવાર્યનું પુણ્ય દાસીને પૂરેપૂરું ફળ્યું . ( ક્રમશઃ )

અવધિજ્ઞાની આનંદ

દેવાર્ય ગંડકી નદીથી નીકળીને વાણિજ્ય ગ્રામ પધાર્યા . અહીં એક શ્રાવક મોટી સાધના કરતો હતો . આનંદ એનું નામ . એ પાર્શ્વપ્રભુનો ભક્ત હતો . છઠનાં પારણે છઠ કરતો . સૂરજની આતાપના લેતો . લાંબી તપસ્યા અને ઉગ્ર સાધનાના પ્રભાવે તેને અવધિજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું હતું . તેણે જાણ્યું કે દેવાર્ય પધાર્યા છે . એ તુરંત વંદના કરવા આવ્યો . એને ખબર હતી કે દેવાર્ય વાત નહીં કરે , જવાબ નહીં આપે . અને એને એ પણ ખબર હતી કે દેવાર્ય બધી જ વાત સાંભળે છે , સાંભળશે .

‘ પ્રભુ , આપની સહનશક્તિ ગજબનાક છે . ‘ આનંદ બોલ્યો . ‘ આપે આજ સુધી કેટલા બધા ઉપસર્ગો ખમ્યા છે ? કોઈ કલ્પના પણ કરી ના શકે . આપે ખમેલા ઉપસર્ગોની કથા આજે દુનિયા જાણતી નથી . જે દિવસે આ કથા દુનિયાની સામે આવશે તે દિવસે કથા કહેનારા પણ ભાવુક થઈને રડતા હશે અને કથા સાંભળનારા પણ ગદ્ ગદ થઈ રોતા હશે . આ કથા સાચી હોવા છતાં કાલ્પનિક જેવી જણાશે . એક સાધક પર આટલું કષ્ટ આવી શકે ખરું ? અને આટલું કષ્ટ ખમી લીધા બાદ પણ એક સાધક જીવિત રહે , પ્રસન્ન રહે , સંપૂર્ણ સ્વસ્થ રહે એવું બની શકે ખરું ? આવા સવાલ મનમાં બનતા રહેશે . પ્રભુ આપની સાથે આ બધું શું કામ થયું ? સમજાતું નથી . આપ આ જ ભવમાં તીર્થંકર થવાના છો . દીક્ષાને દશ વરસ થઈ ગયા . હજી બે વરસ ઉપસર્ગ રહેવાના છે . બાર વરસ , સાડા બાર વરસની ઉપસર્ગ કથા આગામી પેઢીઓને અપરંપાર પ્રેરણા આપતી રહેશે . પ્રભુ , હવે થોડો જ સમય બાકી છે . આપ ધન્ય છો . આપને વંદન છે . ‘

આનંદની આંખોમાં અહોભાવનાં આંસુઓ હતા . એનું અવધિજ્ઞાન આજે સાર્થક થઈ ગયું હતું . દેવાર્ય સ્વયં અવધિજ્ઞાની હતા . દેવાર્યનો સહવાસી સિદ્ધાર્થ દેવ અવધિજ્ઞાની હતો . દેવરાજ આવતા તે લગભગ દર વખતે અવધિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને પરિસ્થિતિ જાણ્યા બાદ જ આવતા . દેવાર્ય માટે અવધિજ્ઞાન સામાન્ય બાબત હતી . આનંદ માટે અસામાન્ય બાબત એ હતી કે તેનું અવધિજ્ઞાન દેવાર્યને ઓળખવામાં ઉપયોગી બન્યું હતું . ઘણાબધા અજ્ઞાનીઓની વચ્ચે કોઈ તો એવું હતું જે દેવાર્યને જ્ઞાનપૂર્વક આદર આપતું હતું .

જોકે , દેવાર્ય પ્રશંસાથી પર હતા . દેવાર્ય શ્રાવસ્તી નગરી પધાર્યા . દશમું ચોમાસું . એકસોવીસ ઉપવાસ . બીજા લોકો જેની
વિચારણા પણ ના કરી શકે તેની આચરણા દેવાર્ય આસાનીથી કરતા રહેતા . સુદીર્ઘ તપસ્યા . પ્રલંબ કાઉસગ્ગ . ( ક્રમશઃ )

ગંડકી નદીના તીરે

દેવાર્ય વૈશાલી નગરી પધાર્યા . વૈશાલીના રાજા શંખે દેવાર્યનો ઘણો બધો આદર સત્કાર કર્યો . દેવાર્યની આસપાસ આખું શહેર ઉમટી પડ્યું . દેવાર્ય નિર્લેપ જ રહ્યા . થોડો વખત રોકાઈને પ્રયાણ કર્યું . રસ્તામાં ગંડકી નદી આવી . નદી પાર નીકળવું હતું . દેવાર્યે નૌકારોહણ સ્વીકાર્યું . ગંડકીનાં ધસમસતાં પાણીમાં સરકતી નાવની છાતી પર ઘણા પ્રવાસી હતા . સૌ હેમખેમ સામા કિનારે પહોંચી ગયા . સૌએ પ્રવાસનું મૂલ્ય ચૂકવી દીધું . દેવાર્ય પાસે ધન હતું નહીં . નૌકારોહણનું ભાડું ચૂકવવાનું હતું . દેવાર્ય પાસે નાવિકે પૈસા માંગ્યા .

દેવાર્ય મૌન રહેત એનાથી ગેરસમજ એ થાત કે આ બાઘો માણસ છે , આ ગેરસમજનો ફાયદો દેવાર્યને મળત . દેવાર્યને નાવિક રોકત નહીં . દેવાર્ય મૌન રહેત એનાથી એવું પણ લાગત કે ` આ આત્મલીન સાધક છે નિર્લેપ છે . એમને જવા દો . ʼ દેવાર્યે બચીને ભાગી નીકળવાનો રસ્તો ન અપનાવ્યો . દરવખતની જેમ દેવાર્યે
પરિસ્થિતિનો સામનો કરવાનો નિર્ણય લીધો .

દેવાર્ય , સામા માણસની ભાવના પારખીને બોલવું કે ન બોલવું તેનો નિર્ણય કરતા . નાવિક હકના પૈસા માંગી રહ્યો હતો . એને મફતિયા ઘરાક ગમતા નહીં . એ જેટલું ભાડું થતું એટલા જ પૈસા માંગી રહ્યો હતો . એણે દેવાર્યને જોયા હતા . જેમ સામે વહેતી નદી વસ્ત્રનાં બંધનથી ઉન્મુક્ત હતી તેમ દેવાર્ય કપડાં માત્રથી વિમુક્ત હતા . કપડાં હોય નહીં મતલબ ગજવું હોય નહીં . ગજવું નહીં મતલબ પૈસા રાખવાની જગ્યા નહીં . જેની પાસે કપડાં નથી , ગજવું નથી તે પૈસા રાખશે ક્યાં ? આ સરળ સવાલ નાવિકનાં મનમાં ઊઠવો જોઈતો હતો . નાવિક હશે કોઈ અણધડ અને જડ માણસ . જેમની કાયા હિમાલયની જેમ આવરણ મુક્ત હતી તેમની પાસે નાવિકે પૈસા માંગ્યા .

દેવાર્ય બોલ્યા . બહુ ઓછા લોકો સાથે દેવાર્ય બોલતા . દેવાર્ય સિદ્ધાર્થ સાથે , ગોશાળા સાથે ભાગ્યે જ બોલ્યા હશે . રાજામહારાજાઓ અને ઈન્દ્ર મહારાજાઓ વંદનાર્થે આવતા . એમની સાથે પણ દેવાર્ય બોલતા નહીં . દેવાર્યને આ બધાનું કામ પડતું નહીં . એ લોકોથી દેવાર્યે કોઈ કામ કરાવેલું પણ નહીં .

આ નાવિક પાસે દેવાર્યે કામ કરાવેલું . નાવ વાપરીને નદી પાર પહોંચવાનું કામ . અને દરેક કામની એક કિંમત હોય છે . કામ કરનાર પૈસા ન માંગે તે એની મરજી . એ પૈસા માંગે તો એને પૈસા આપવા જોઈએ . સાવ સામાન્ય હતી એ બાબત . દેવાર્યે એનો હક છીનવી લેવાનું વિચાર્યું નહોતું . દેવાર્ય નાવમાં બેઠા તે વખતે જ આ નાવિકને સમજાઈ જવું જોઈતું હતું કે દેવાર્ય પાસે પૈસા છે નહીં અને મનેં એ પૈસા ચૂકવશે નહીં . તે વખતે , એ કશું ન બોલ્યો . હવે , સામા કિનારે એને અર્થપુરુષાર્થનું જ્ઞાન લાધ્યું હતું . એને એમ હશે કે , દેવાર્ય નહીં આપે તો દેવાર્ય વતી આસપાસના પ્રવાસીઓ નાણું ચુકવશે , મારા પૈસા છુટ્ટા થશે . એવું કાંઈ બન્યું નહીં . બીજા બધા લોકો નીકળી ગયા . દેવાર્ય નીકળવાનું વિચારતા જ હતા . પણ નાવિકે દેવાર્યને રોકી પાડ્યા . સૂરજ મધ્યાહને તપી રહ્યો હતો . ગંડકી નદીના વિશાળ કિનારા પર રેગિસ્તાનની જેમ રેતી પથરાયેલી હતી તે સૂરજની રોશનીથી , ઉકળતા પાણીની જેમ ધીખી ઊઠી હતી . તડકો રેતી પર પથરાયેલો તે આંખને વાગી રહ્યો હતો . કિનારે પહોંચેલા પ્રવાસીઓ તુરંત ભાગી નીકળ્યા તે આ ભારે ગરમીનાં જ કારણે . નદી કિનારે ઘાટ બને . ઉનાળામાં પાણી ઉતરે એટલે ઘાટ દૂર રહી જાય અને પાણીનો કિનારો રેતાળ બની જાય . ગંડકી નદીની ગણના દેશની સૌથી મોટી નદીઓમાં થતી . એના ઊંડા , અગાધ જળ ચોમાસામાં દરિયાઈ નીર બની જતા . ગરમીની મૌસમમાં નદીનો પટ થોડો સંકોચાયો હતો પણ ગંડકી , ગંડકી હતી . દેવાર્ય તપતી રેતીમાં ખુલ્લા પગે ઊભા રહ્યા અને બોલ્યા : મારી પાસે પૈસા નથી ભાઈ .

દેવાર્યનો અવાજ રેશમી જાદુ રેલાવતો . એમાં વાત્સલ્ય છલકતું , નિર્ભયતા રણકતી , સચ્ચાઈ સંભળાતી . નાવિકને દેવાર્યનો પ્રભાવ સમજાયો નહીં . એણે સમજ્યા વગર દેવાર્યને તપતી રેતીમાં રોકી રાખ્યા . ગરમીમાં માટી કે રેતી કે પથ્થર શિલા ગરમ થાય ત્યારે એ એટલા તપી જાય છે કે એના પર પગ મૂકો તો પગમાં ફરફોલા આવી જાય . દેવાર્ય એવી જ ગરમ રેતીમાં ઊભા હતા . નાવમાં ઊભા રહેલા નાવિકોને દેવાર્યની પીડાની પરવા નહોતી . બીજા કોઈ આદમી હોય તો ધગધગતી રેતીમાં પગ બળે તેને લીધે કૂદવા લાગે . દેવાર્ય રેતીનો તીખ્ખો દાહ પગનાં તળિયે ખમતા રહ્યા .

નાવિકોએ દેવાર્યને અટકાવી રાખ્યા એની થોડી વાર પછી ગંડકી નદીમાં ઘણી બધી નાવ એક સાથે નીકળી . એ વૈશાલી રાજ્યની નૌસેના હતી . મોટા મોટા હલેસા પાણી પર ઝીંકાઈ રહ્યા હતા . પાણીને ચીરતી નૈયાઓની ફોજ આગળ વધી રહી હતી . ગંડકી નદીનાં પાણીમાં તોફાન સરજાયું હતું . મોટા મોટા વમળો કિનારા પર આવીને અથડાઈ રહ્યા હતા . એક નૈયા પર ગણરાજ શંખનો ભાણિયો ચિત્રકુમાર બેઠો હતો . તેણે દેવાર્યને તડકે તપતા જોયા . તેને નાવિકો પર સખ્ખત ગુસ્સો આવ્યો . એણે પોતાની નૈયા દેવાર્યની પાસે , કિનારે લેવરાવી . ગંડકીનાં પાણીને ઉછાળતી , ધકેલતી નૈયા કિનારે આવી . કાંઠાની રેતના ઢગલા પણ પાણીનો ધોધ ધસી આવ્યો . તપતી રેતી એ પાણીને સોસી લે તે પહેલાં ચિત્રકુમાર કૂદીને રેતીમાં આવ્યો . એ નાવિકો સામે ધસી આવ્યો . એણે નાવિકોને ખૂબ ધમકાવ્યા . નાવિકો ગભરાઈ ગયા . તે લોકો દેવાર્યને જાણતા નહોતા , પણ ચિત્રકુમારને તેઓ ઓળખતા હતા . દેવાર્યની તરફેણમાં ચિત્રકુમાર ઊભો રહે તેનો અર્થ એ જ થાય કે વૈશાલીના ગણાધિરાજ શંખ , દેવાર્યની તરફેણ લે છે . નાવિકો બાપડા એકદમ જ ડઘાઈ ગયા . એમણે કરગરી કરગરીને દેવાર્યની માફી માંગી . એ લોકો દેવાર્યના પ્રેમી નહોતા , એ લોકો ગણાધિરાજ શંખનાં નામથી આતંકિત હતા . દેવાર્યે એમની પર રોષ બનાવ્યો જ નહોતો . દેવાર્યને નીકળવું હતું . નાવિકોએ જબરદસ્તી દેવાર્યને અટકાવી રાખેલા . નાવિકોની ઉઘરાણી અટકી એટલે દેવાર્ય ચાલતા થયા .

ગંડકી નદીને દેવાર્યનાં દર્શનનો સરસ લાભ મળી ગયો . ભારતીય ઈતિહાસ કેટલાય પ્રકરણો સાથે ગંડકી નદીનું નામ જોડાયેલું છે . તે દિવસે ગંડકી નદીનું નામ દેવાર્યની કથા સાથે જોડાઈ ગયું . અલબત્ત , દેવાર્યને ગંડકી નદીના કિનારે – નાવિકોએ અપમાનિત કર્યા અને પગ દઝાડતી રેતીમાં ઊભા રહેવું પડ્યું . બેય કિસ્સા સારા નહોતા . પણ એમાં ગંડકીનો વાંક નહોતો . એ નાવિકોની મૂર્ખતા હતી . ચિત્રકુમારે દેવાર્યને વંદના કરી હતી .

દેવાર્ય સાથે જે થયું તે જાહેરમાં થયું . ઘણાએ કિનારેથી જોયું . ઘણાએ પોતપોતાની નાવમાંથી જોયું . ગંડકી નદીના કિનારે બનેલી ઘટનામાંથી એક એવી અફવા ફેલાઈ હતી કે નાવિકોએ દેવાર્યને તપતી રેતીમાં ઊભા રહેવાની સજા ફરમાવી અને અવધૂત દેવાર્યે એ સજા સ્વીકારીને ધધગતી રેતીમાં ઘણો વખત ઊભા રહ્યા હતા .

દેવાર્યના ઘણા પ્રસંગો અજાણ્યા રહ્યા . તેની કથા પણ ન બની , અફવા પણ ન બની . અમુક પ્રસંગો જાણીતા થયા . તેમાં કોઈ યથાવત્ પ્રચાર પામ્યા , કોઈ અફવા બનીને જુદા જ રૂપે ફેલાયા . અલબત્ , દેવાર્યને ન જાણીતા થવાની હોંશ હતી , ન અફવાઓની ફિકર હતી . ( ક્રમશઃ )

( હિમાલયની નેપાળી ભૂમિ પર વહેતી કાલી નદી અને ત્રિસૂલી નદીના સંગમમાંથી ગંડકી પ્રગટ થઈ છે . નેપાળની સરહદમાં આને ગંડક નદી કહે છે . ભારતની સરહદમાં આને જ નારાયણી નદી પણ કહે છે . )

ગોશાળો મોટી મજાક ઉડાવી રહ્યો છે તે તાપસને સમજાયું . ગોશાળો પાક્કો અટકચાળીયો હતો . તેણે ટીખળ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું છતાં તાપસ મૌન હતો એમાં ગોશાળાને છુટ્ટો દૌર મળી ગયો . વારંવારની મજાકથી આખરે તાપસનો આત્મસંયમ તૂટ્યો . એને ક્રોધ આવ્યો . તે જ ક્ષણે એની આંખમાંથી આગની જ્વાળા નીકળી અને ગોશાળા તરફ ઉડી . એ દૃશ્ય ગજબ હતું . હવામાં સળગતું કપડું ઊડતું જાય તેમ આગનો એક ગોળો ગોશાળા ભણી ઉડ્યો હતો . ગોશાળાને સમજાયું નહીં કે શું થયું છે . દેવાર્યને સમજાયું કે તાપસે તેજોલેશ્યાનો પ્રયોગ કર્યો છે . દેવાર્યે સામો શીતલેશ્યાનો પ્રયોગ કર્યો . એકદમ આશ્ચર્યકારી બાબત . પોતાના બચાવનો દેવાર્યે ક્યારેય કોઈ પ્રયાસ કર્યો નહોતો . ગોશાળાના બચાવમાં પણ દેવાર્ય કદી ઉતરતા નહીં . આજે તેજોલેશ્યા ગોશાળાને બાળીને ખાખ કરી નાંખે એવી સંભાવના બની હતી ત્યારે પહેલી વાર દેવાર્યે ગોશાળાની રક્ષા કરી હતી . દેવાર્યે પોતાની શક્તિથી શીતલેશ્યાનો પ્રયોગ કર્યો . તાપસની આંખમાંથી નીકળેલી અગ્નિધારાની આસપાસ , દેવાર્યની હિમધારા જેવી શીતલેશ્યા વીંટળાઈ ગઈ . તાપસની તેજોલેશ્યાનો અગ્નિ અધવચ્ચે બુઝાઈ ગયો . ગોશાળો સહીસલામત રહ્યો .

તાપસ અવાક્ રહી ગયો . તે ઊભો થયો . દેવાર્ય સમક્ષ આવ્યો . દેવાર્યના પગમાં ઝૂક્યો અને બોલ્યો : મારી તેજોલેશ્યા આજ સુધી નિષ્ફળ ગઈ નથી . આપે તેજોલેશ્યા જેવી તેજોલેશ્યાને વિફળ બનાવી દીધી છે . આપે કમાલ કરી દીધી છે . આપનું તપ તેજ અપૂર્વ છે . મને ખબર નહીં કે આ માણસ ( ગોશાળો ) આપની સાથે છે . મેં અજાણતામાં અપરાધ કર્યો છે . મને માફ કરી દો .

દેવાર્ય મૌન રહ્યા : ગોશાળાને હજી પણ સમજાયું નહોતું કે શું થયું છે . તેણે દેવાર્યને પૂછ્યું કે આ બાવાજી શું અનાપશનાપ બોલી રહ્યા છે ? મને કાંઈ સમજાઈ રહ્યું નથી . આપ કહો શું વાત છે ?

દેવાર્ય બોલ્યા . સિદ્ધાર્થ નહીં , દેવાર્ય . આજસુધી ગોશાળો બોલતો એનો જવાબ સિદ્ધાર્થ આપતો . આજે સ્વયં દેવાર્ય બોલ્યા હતા . ગોશાળાને સમજાયું નહીં કે આ સાક્ષાત્ દેવાર્યનો જ અવાજ છે . તે દરવખતની જેમ જવાબ સાંભળવા લાગ્યો . દેવાર્યે કહ્યું :

`સાંભળ . તને સમજાવું . તું આની વારંવાર મજાક ઉડાવી રહ્યો હતો એટલે તેને ગુસ્સો આવી ગયો . તેણે તારા પર તેજોલેશ્યાની આગ વહેતી મૂકી . આ આગ પાણીથી , વરસાદથી , બરફથી કે કાદવથી બુઝાતી નથી . એ બાળીને જ રહે છે . તે તને બાળી નાંખવા માંગતો હતો . મેં તેજોલેશ્યાને રોકવા , શીતલેશ્યાનો પ્રયોગ કર્યો . આ શીતલેશ્યામાં પાણીની ધારા જેવો શીતલ આભા સ્પર્શ વહેતો થાય છે . એનાથી પેલી તેજોલેશ્યાની આગ બુઝાઈ ગઈ . પોતાની તેજોલેશ્યા નિષ્ફળ ગઈ તે તાપસને સમજાયું . તે હવે મારી માફી માંગી રહ્યો છે . તેની તેજોલેશ્યા તારી કાયાને સહેજ પણ ગરમ સ્પર્શ આપે તે પૂર્વે મેં એને શમાવી દીધી . તેનું એને આશ્ચર્ય છે .ʼ

ગોશાળો પહેલાં તો ડરી ગયો કે એનું મરણ આજે આવી લાગ્યું હતું . પછી રાજી થયો કે દેવાર્યે એને બચાવી લીધો . આખરે ગુરુએ આ ચેલાની લાજ રાખી હતી . પછી એને કૌતુક થયું કે તેજોલેશ્યા કેવી હોય ? તે સિદ્ધ થઈ શકે ? એની માટે શું કરવું પડે ? તેનાં અંતરમાં દેવાર્ય માટે ભક્તિના અનોખા ભાવ જાગ્યા . દેવાર્યે એને આજે મરતાં બચાવ્યો હતો . એણે દેવાર્યને વંદન કર્યા . પ્રશ્ન પૂછ્યો : આ તેજોલેશ્યાની લબ્ધિ કેવી રીતે હાંસિલ થાય ?

દેવાર્યે તરત જવાબ આપ્યો : છ મહિનાનું તપ કરવું પડે . છઠનાં પારણે છઠ કરવાના . પારણાના દિવસે , નખ પર સમાય એટલા સૂકા અડદના દાણા ખાવાના . પાણી એક જ ઘૂંટડો પીવાનું . કોઈ પણ જાતની ભૂલ વિના છ મહિના સુધી તપ ચાલુ રાખવાનું . પરિણામ ચોક્કસ મળે . તેજોલેશ્યા સિદ્ધ થાય .

ગોશાળો સાંભળીને ઉત્સાહિત થઈ ગયો . એ કાઠીએ મજબૂત હતો . ગરીબીના લીધે ભૂખ્યા રહેવાની આદત હતી . કોણ જાણે કેમ પણ એનાં શરીરમાં કષ્ટ ખમવાની ખાસ્સી બધી તાકાત હતી .

તેણે વેશિકાયનને જોયો , જેણે તેજોલેશ્યા સિદ્ધ કરી હતી . ગોશાળાને ધગધગતી તેજોલેશ્યા ગમી ગઈ હતી . એને દેવાર્યની શીતલેશ્યામાં મુદ્દલ રસ ના પડ્યો . તેજોલેશ્યાથી દુનિયા જીતી શકાય તે એને યાદ રહી ગયું . શીતલેશ્યાની સામે તેજોલેશ્યા હારી જાય એ વાત તેને મહત્ત્વની ન લાગી . આ બસ , ગોશાળાના સ્વભાવની સમસ્યા હતી . ગોશાળાએ શીતલેશ્યાની વિધિ ન પૂછી . એને એ સૂઝ્યું જ નહીં . વેશિકાયને શીતલેશ્યાની યાચના ન કરી . એને શીતલેશ્યા સમજાઈ નહીં હોય . સમજાઈ હશે તો વેશિકાયન પોતાને શીતલેશ્યાને લાયક માનતો નહીં હોય . તેજોલેશ્યાના માલિકે શીતલેશ્યા ન માંગી . એ ઠીક હતું . ગોશાળો તેજોલેશ્યાને બદલે શીતલેશ્યા માંગી શક્યો હોત . સર્વ શ્રેષ્ઠ બનવાનું સપનું આ રીતે પૂરું થવાનું જ હતું . ગોશાળાએ શીતલેશ્યા માંગી નહીં . એણે તેજોલેશ્યા માંગી . દેવાર્યે પણ એને શીતલેશ્યા માટે વિચારવાનું ન કહ્યું . દેવાર્યે ગોશાળાને તેજોલેશ્યાની વિધિ ન બતાવી હોત તો ગોશાળો જિંદગીભર ભીખમંગો રહેવાનો હતો . દેવાર્યે એને વિરાટ શક્તિનો રસ્તો ચીંધી દીધો હતો . તેજોલેશ્યા ભયાનક હતી . તેજોલેશ્યાને સાધવાની વિધિ પણ ભયાનક કઠિન હતી . ૧૮૦ દિવસમાંથી ૧૨૦ દિવસ ઉપવાસ કરવાના થાય . બાકીના ૬૦ દિવસોમાં એટલા જ અડદના દાણા ખાવાના , જેટલા આંગળીના એક નખ પર સમાય . પાણીનો એક જ ઘૂંટડો ભરવાનો . આવું પ્રચંડ તપ કરવાની હિંમત કોઈ ન કરે . ગોશાળો તુરંત કાંઈ બોલ્યો નહીં કે મારે તેજોલેશ્યા સિદ્ધ કરવી છે . એ દેવાર્યની સાથે થોડો વખત રહ્યો .

દેવાર્ય સિદ્ધાર્થ નગર પધાર્યા . ગોશાળો મતલબી હતો . એને સમજાઈ ગયું કે હવે તેને દેવાર્ય સાથે રહેવાની જરૂર નથી . એ તેજોલેશ્યા સિદ્ધ કરીને પોતાની મનમરજી મુજબનું જીવન જીવી શકતો હતો . એ દેવાર્યને છોડીને જતો રહ્યો , હંમેશ માટે જતો રહ્યો .

દેવાર્ય દાનેશ્વરીઓના કુલગુરુ હતા . દેવાર્યે ગોશાળાને જે આપ્યું તેના થકી ભવિષ્યમાં ગોશાળો ભગવાન્ તરીકે પૂજા પામવાનો હતો . દેવાર્યની સાથે રહેનારો , જીવનમાં દરિદ્રનારાયણ રહી જ ના શકે . ગોશાળો દેવાર્યની સાથે આટલું રહ્યો . દેવાર્યને જે જે કષ્ટ આવ્યા તેને થોડા થોડા ગોશાળાએ પણ સહ્યા હતા . દેવાર્ય અનાર્ય દેશમાં ગયા ત્યાંય ગોશાળાએ દેવાર્યનો સાથ ના છોડ્યો . પોતાની મૂર્ખામીને લઈને ગોશાળાએ દેવાર્યને તકલીફમાં મૂક્યા તે ખરું . ગોશાળાએ ક્યારેય દેવાર્યને કષ્ટ આપવાનું વિચાર્યું નહોતું . ગોશાળાને પ્રેમ કરતા આવડતું હતું કે નહીં તે વિષય અલગ હતો . ગોશાળાને પ્રેમ દેખાડતા આવડતું હતું કે નહીં તે વાત પણ અલગ હતી . ગોશાળાને દેવાર્ય માટે ખાસ્સી બધી લાગણી હતી . દેવાર્ય હતા જ એવા . જે દેવાર્યને મળે તે દેવાર્યના પ્રેમી બની જાય .

ગોશાળો સાત વરસ સુધી દેવાર્યની સાથે રહ્યો . દેવાર્ય બોલે છે એમ સમજીને એ સિદ્ધાર્થ સાથે વાતોના તડાકા બોલાવતો . એ દેવાર્યને પ્રશ્ન પૂછતો . દેવાર્યે આપેલા જવાબ સાચા જ પડતા . ઘણીવાર એવું થતું કે ગોશાળો દેવાર્યે આપેલા જવાબ ખોટા સાબિત થાય તેવો પ્રયત્ન કરતો પરંતુ દેવાર્યનો જવાબ જૂઠો સાબિત થતો જ નહીં . જોકે , ગોશાળાએ એમાંથી પણ નિયતિવાદનો સિદ્ધાંત બનાવી લીધો . ગોશાળો દેવાર્યને છોડી ગયો પરંતુ તેજોલેશ્યા અને નિયતિવાદ રૂપે ગોશાળાની સાથે દેવાર્યની છાયા હંમેશા બની રહી .

ગોશાળો પહેલી વાર ગયો ત્યારે ખાલી હાથે ગયો હતો . અને પાછો આવી ગયો હતો . બીજી વાર આ ગયો તે ખાલી હાથે નહોતો ગયો એટલે એ પાછો આવે તેવી સંભાવના નહોતી . દેવાર્યને શું ફરક પડતો હતો ? ( ક્રમશઃ )

એ ક્ષણે ગોશંખીપુત્ર મૂંઝાયો પણ અટક્યા વિના તે રૂપાંગના પાસે પહોંચ્યો . એ રૂપવર્ગિતાએ વિલાસી હરકતો શરૂ કરી . ગોશંખીપુત્રને મનમાં બીજી જ ખદબદ થતી હતી . એનાથી ન રહેવાયું . એણે રૂપાંગનાને એની જનમ ભૂમિ વિશે પૂછ્યું . રૂપાંગના કામકૌતુકની ધૂનમાં હતી . એ જવાબ ટાળવા લાગી . ગોશંખીપુત્રને ગાય – વાછરડા નો સંવાદ યાદ આવતો હતો . એણે કહ્યું : હું તને હજી નવા દાગીના ભેટમાં આપીશ . તું મારા પ્રશ્નનો જવાબ આપ .
રૂપાંગના હવે વાસનાના નશામાંથી થોડી બહાર આવી . એને પૈસા જ કમાવવા હતા . એણે ગોશંખીપુત્રને પોતાનો ભૂતકાળ જણાવી દીધો . ગોશંખીપુત્રે સવાલ પૂછ્યા . રૂપાંગનાએ જવાબ આપ્યા . ગોશંખી પુત્રના હોંશ ઊડી ગયા . એ રૂપાંગનાથી ડરીને દૂર થઈ ગયો . ગોશંખીપુત્રને રૂપાંગનાએ જે કહ્યું તે ડરામણું સત્ય હતું . એ રૂપાંગના જ પેલી યુવાન માતા હતી જેને ચોરો જબરદસ્તીથી ખેંચી ગયા હતા . અને એનો પુત્ર જંગલમાં એકલો રહી ગયો હતો તેનું શું થયું ? રૂપાંગના પાસે એનો જવાબ નહોતો . ગોશંખીપુત્ર પાસે એક અનુમાન હતું પરંંતુ તે અંધારામાં તીર ચલાવવામાં માનતો નહોતો .

ગોશંખીપુત્ર તુરંત ત્યાંથી નીકળ્યો . ક્યાંય રોકાયા વગર ગામ આવ્યો . માબાપને પૂછ્યું કે હું તમારો દીકરો છું કે તમારા હાથે ઉછરેલું દત્તક સંતાન છું . થોડી આનાકાની કરીને માબાપે સચ્ચાઈ જણાવી દીધી . ગોશંખી પુત્રની હિંમત તૂટી ગઈ . એની જિંદગીનો સૌથી મોટો ઝટકો એને લાગ્યો હતો . જે માતાએ તેને જનમ આપેલો , જે માતાએ તેને ચોરના ભયે જંગલમાં એકલો છોડી દીધેલો , એ માતાને ચોર લોકોએ વેશ્યા વાડે વેંચી દીધી હતી . માતાએ વેશ્યાવૃત્તિને આજીવિકા બનાવી લીધી . મા વેશ્યા બની એ પહેલો ઝટકો હતો . બીજો ઝટકો ઘાતક હતો . ગોશંખીપુત્ર જે રૂપાંગના સાથે કામસંબંધ રચવાનો હતો એ જ એની સગ્ગી મા હતી . માતાનું નામ વેશિકા હતું .

ગોશંખીપુત્રે યાદ કર્યું કે રૂપાંગના સાથે વાત કરીને તે બહાર આવ્યો હતો એ વખતે ગાયવાછરડાની જોડી ગાયબ હતી . ગોશંખીને સમજાયું હતું કે એ કુલદેવતાએ આપેલો સંકેત હતો . એ સંકેતને લીધે મહા અનર્થ થતા થતા રહી ગયો હતો . હવે ગોશંખીપુત્ર ફરી ચંપા આવ્યો . ફરી રૂપાંગના પાસે આવ્યો . એણે રૂપાંગનાને જણાવ્યું કે ‘ હું તમારી પાસે ઘરાક બનીને આવી રહ્યો હતો ત્યારે ગાય વાછરડાની વાત સાંભળી મને તમારી માટે શંકા જાગી હતી . તમારી કથા સાંભળ્યા બાદ હું મારા માતાપિતાને મળ્યો . તેમની વાત સાંભળીને મારી શંકા સાચી સાબિત થઈ . હું તમારો પુત્ર છું . તમે મારી માતા છો . તમે મને જંગલમાં જ્યાં મૂકીને ગયા હતા ત્યાંથી મને પોતાના ઘેર લઈ જનાર ગોશંખીજી મને પુત્ર જ માને છે . પણ હું એમનો નહીં તમારો જ પુત્ર છું . મને માફ કરી દો , મેં તમારી સાથે મોટો વિનયભંગ કર્યો . ʼ

વાત સાંભળીને રૂપાંગનાને કારમો આઘાત લાગ્યો . એ પોક મૂકીને રડવા લાગી . એને બોલવાના હોંશ ના રહ્યા . એ બેભાન થઈ ગઈ . દાસીઓએ એને જગાડી . એ વિલાપ કરવા લાગી . ગોશંખીપુત્રે એને ઘણી સાંત્વના આપી . ગોશંખીપુત્ર રૂપબજારના પ્રમુખ સંચાલકોને મળ્યો . એણે વેશિકાને , પોતાની માતાને ખરીદી લીધી . માતાને આ રૂપવ્યવસાયની આલમમાંથી બહાર લાવવાનો કોઈ બીજો મારગ હતો જ ક્યાં ? એ ચંપાનગરી આવ્યો હતો ત્યારે ભૂતકાળની મા , રૂપાંગના બની ચૂકી હતી . હવે એ ચંપાનગરીથી નીકળ્યો ત્યારે રૂપાંગના ભૂતકાળ બની ચૂકી હતી અને પવિત્ર મા વર્તમાન બની ચૂકી હતી . સમયે ગજબનો ખેલ ખેલ્યો હતો તેની સાથે . જેને તે માબાપ માનતો હતો તે એના માબાપ હતા જ નહીં . જેના સૌંદર્ય પાછળ એ દીવાનો બની ગયો હતો તે એની જનેતા હતી . તેનું શૈશવ અને બાળપણ અને તારૂણ્ય વીતી ગયું અને યૌવન પૂરબહારમાં ખીલી ઉઠ્યું ત્યાર સુધી તેની માતા રૂપવ્યવસાયમાં ફસાયેલી રહી . પેલા ચોર લોકોએ ગોશંખીપુત્રની જિંદગીને તહસનહસ કરી નાંખી હતી .

એની માતાની હાલત કાંઈ સારી નહોતી . પોતાનો દીકરો આ રીતે મળ્યો અને દીકરાએ જ રહસ્યસ્ફોટ કર્યો . તે પછી એને આત્મહત્યા કરી લેવાના વિચારો આવી રહ્યા હતા . એણે દીકરાને પૂછેલું પણ ખરું કે મારે મરી જવું છે , તું રજા આપીશ ? ગોશંખીપુત્રે માતાને હૈયા ધારણ બંધાવી હતી કે આત્મહત્યા , એ કોઈ ઈલાજ નથી , તમને અહીંથી હું બહાર લઈ જઈશ , પછી તપજપ કરી શુદ્ધિનો મારગ ખોળી લેજો .

માતાએ દીકરાની વાત માની હતી . માતાને ગોશંખીપુત્ર ખેટક ગામ લઈ આવ્યો હતો . માતા શોક અને આઘાતમાંથી ધીમે ધીમે બહાર આવી હતી . એક સમયની ભ્રષ્ટ મહિલા , હવે ધર્મના માર્ગમાં જોડાઈ અને ખૂબ આગળ વધી ગઈ .

ગોશંખીપુત્ર પૂરેપૂરો હચમચી ગયો હતો . તેનેય પ્રચંડ દુઃખ થયું હતું . એ દુઃખમાંથી એક ઊંડો વૈરાગ્ય જાગ્યો એનાં હૈયે . એ દુઃખગર્ભિત વૈરાગ્ય નહોતો . એક દુઃખનિર્મિત વૈરાગ્ય હતો . એણે તાપસદીક્ષા સ્વીકારી લીધી .

તેણે પોતાનું નામ રાખ્યું વેશિકાયન , કેમકે માતા વેશિકા માટે તેને અખંડ આદર હતો . તેણે ઘણું તપ આચર્યું , ખાસ્સોબધો શાસ્ત્રાભ્યાસ કર્યો , જીવદયાની પ્રવૃતિઓ અવિરત આદરી , ગુરુજનોની સેવામાં પાછી પાની કરી નહીં . ઘોર સાધના કરીને તેજોલેશ્યા સિદ્ધ કરી લીધી .

તાપસનાં જીવનનું આ ત્રીજું પ્રકરણ હતું .

જે આડંબરથી દૂર રહે , જે ભીડથી દૂર રહે તે શક્તિશાળી અને પુણ્યશાળી હોતો નથી , એવું માની લેનારા મૂરખાઓને સબક શીખવાડી દે એવી પ્રચંડ શક્તિ હતી તાપસ વેશિકાયનમાં . ગોશાળાને કશી ગતાગમ હતી નહીં . એ વેશિકાયનને ક્ષુલ્લક સમજી દુર્વ્યવહાર કરતો રહ્યો . એ ગમ્મે તેમ બોલ્યો , ગમ્મે તેવું બોલ્યો . તાપસે શરૂઆતમાં ગોશાળાની ઉપેક્ષા જ કરી . પણ પછી ….. ( ક્રમશઃ )

ઇકિગાઈ

લેખક : રાજ ગોસ્વામી / પૅજ : ૧૭૧

તમે જે કામ કરો છો તેમાં તમે ખુશ છો કે નહીં , આ પ્રશ્નનો જવાબ તમારા સ્વભાવ અનુસાર તમે આપશો . જાપાની માણસ આ પ્રશ્નના જવાબમાં ચાર મુદ્દાનો વિચાર કરશે , અને એ ચાર મુદ્દા એ જ છે ઇકિગાઈ . ઇકિગાઈ શબ્દનો પહેલો ઇ હૃસ્વ છે અને છેલ્લો ઈ દીર્ઘ છે . ગુજરાતી ભાષા માટે આ શબ્દ હવે અજાણ્યો નથી રહેવાનો . ઇકિગાઈનો અર્થ છે સ્પેસિફિક માનસિક સ્પષ્ટતા . તમે તમારી પ્રવૃત્તિઓને ઇકિગાઈની નજરે મૂલવો એ વાત નથી . તમે તમારી પ્રવૃત્તિમાં ઇકિગાઈનો દૃષ્ટિકોણ જોડો એની આ વાત છે . મૂળે તો આ ખુશ રહેવાની વાત છે . ખુશ રહેનારો લાંબું જીવશે , ખુશ રહેનારાને લાંબું જીવવાનું ભારે નહીં પડે , ખુશ રહેનારો લાંબું જીવવા માટે બીજાનાં માથે બોજો નહીં બને . ખુશ રહેવાનું જે શીખ્યો નથી તે લાંબું જીવશે નહીં , એ લાંબું જીવશે તો જાતેય હેરાન થશે અને બીજાને હેરાન કરશે . ઇકિગાઈ સંબંધી ચોવીશ જેટલાં પુસ્તકો અને આર્ટિકલ્સ વાંચ્યા બાદ રાજ ગોસ્વામીએ આ પુસ્તક લખ્યું છે .

પોતાની ઇકિગાઈ શોધીને જેઓ સો વરસ , નેઉં વરસ સુધી સ્વાધીન અને સુખી જીવન જીવ્યા એવા લોકોનાં નામ લેખક ગણાવે છે : શ્રીમતી ચિયો મિયાકોના ( વય : ૧૧૭ વર્ષ ) . શ્રીમતી કાને તનાકા ( વય : ૧૧૭ વર્ષ ) . શ્રીમતી શીગેયો નાગાચી ( વય : ૧૧૪ વર્ષ ) . શ્રીમાન્ યુકિચી ચુન્ગાનજી ( વય : ૧૧૪ વર્ષ ) . શ્રીમાન્ તોનોજી તાનાબે ( વય : ૧૧૩ વર્ષ ) . જીરોમોન કિમુરા ( વય : ૧૧૫ વર્ષ ) . આવા ઘણાં નામ છે જેઓ છેવટ સુધી સક્રિય રહ્યા . એમને પોતપોતાની ઇકિગાઈ મળી ચૂકી હતી .

તમને , તમારી ઇકિગાઈ મળી ગઈ છે ? આ જ મુખ્ય સવાલ છે . ઇકિગાઈમાં ચાર શરત છે અને ચારેચાર શરતનું પાલન અનિવાર્ય છે . એકાદ શરત બાકી રહી હશે તો ઇકિગાઈ અધૂરી ગણાશે .
આજે તમે જીવનમાં જે છો , જ્યાં છો અને જે પ્રવૃતિ કરો છો એમાં આ ચાર બાબતો જોડાયેલી હોવી જોઈએ.

૧ . તમારામાં તે કામ કરવાની સાચુકલી રૂચિ હોવી જોઈએ .
૨ . તમારામાં તે કામ કરવાની અસલી પ્રતિભા હોવી જોઈએ .
૩ . તે કામ કરવા દ્વારા સમાજને ચોક્કસ ફાયદો થતો હોવો જોઈએ .
૪ . તે કામ કરવા દ્વારા તમને આર્થિક રીતે મજબૂતી મળતી રહેવી જોઈએ .

સહેલાં લાગતાં આ ચાર વાક્ય એટલાં પણ સહેલાં નથી . અને આ વાક્ય અર્થગંભીર હોવા છતાં એટલા પણ અઘરાં નથી કે સાવ સમજાય જ નહીં . સંઘના ટ્રસ્ટી તરીકે , કાર્યકર્તા તરીકે , વ્યવસ્થાપક કે સંયોજક તરીકે તમે જે જવાબદારી કે હોદ્દો સંભાળો છો એમાં આ ઇકિગાઈનું બેલેન્સિંગ બહુ જરૂરી છે .

૧ . તમે રૂચિ વિના કામ કરશો તો કામ ખાડે જશે અને નુકસાન સંઘને કે તમારી ટીમને થશે . બીજીવાર તમને જવાબદારી મળશે નહીં .
૨ . તમારી જેમાં આવડત નથી એ કામ કરવા જશો તો તમારી નૈયા મઝધારે અટવાઈ જવાની . પછી તમારો આત્મવિશ્વાસ તૂટશે અને તે પછી લોકોને તમારી માટે વિશ્વાસ નહીં રહે .
૩ . તમે પોતાનો અહંકાર કે સ્વાર્થ ભૂલ્યા વિના કામ કરશો તો આમનેસામને નારાજગીઓ થવાની જ . પરિણામે , તમે રાજીનામું આપશો અથવા તમારાં કારણે બીજા કોઈનું રાજીનામું આવશે .
૪ . ટ્રસ્ટી તરીકે તમે સંઘની આર્થિક ભૂમિકા અંગે સ્પષ્ટ રહેજો , સંઘને આર્થિકલાભ થાય તે અગત્યનું છે પરંતુ સંઘને કોઈ રીતે આર્થિક નુકસાનમાં કે આર્થિક અવ્યવસ્થામાં મુકાવું ન પડે તે વધારે અગત્યનું છે . તમારો સંઘ , તમારું મંડળ કે તમારું ગ્રૂપ આર્થિક રીતે સક્ષમ હોય અને સ્વાધીન હોય એ તમારે જોવું જ પડે .

ઇકિગાઈ-નો કન્સેપ્ટ મનેં આ રીતે ગમ્યો. જે ઇકિગાઈનો અભ્યાસ કરી રાખશે તે સંઘને , મંડળને , ગ્રૂપને લાંબા સમય સુધી ઉપયોગી બનશે . જે ઇકિગાઈનો અભ્યાસ નહીં કરે તે ચિત્રવિચિત્ર છબરડાં વાળતો રહેશે .

નાગપુર શ્રી મુનિસુવ્રત જૈન મંદિર ઈતવારીનાં જ્ઞાનભંડાર માટે નવાં પુસ્તકો મંગાવી રહ્યો છું . જ્ઞાનની બારી – અમદાવાદથી શ્રેણિકભાઈએ થોડાક પુસ્તક મોકલ્યાં પણ છે . આજે આ ઇકિગાઈ પુસ્તક વાંચ્યું અને એનો મુખ્ય મુદ્દો તમને લખી જણાવ્યો .

લેખકે ચાર સૂત્રોને ચાર અંગ્રેજી શબ્દોથી સમજાવ્યા છે .
૧ . તમારું કામ તમારું પૅશન હોવું જોઈએ .
૨ . તમારું કામ તમારું પ્રૉફેશન હોવું જોઈએ .
૩ . તમારું કામ તમારું મિશન હોવું જોઈએ .
૪ . તમારું કામ તમારું વૉકેશન હોવું જોઈએ .

બીજા ઘણા મુદ્દાઓ છે અને એ અંગેના અંગ્રેજી શબ્દો છે , રેઝિલિયન્સ – એન્ટિફ્રેજિલિટી વગેરે . એ તમે પુસ્તક પાસે જઈને એમાં જ વાંચજો . ખાવાપીવા સંબંધી વાતો સાથે સહમત થવાની જરૂર નથી . પરંતુ – ચારસૂત્રી કાર્યક્રમ મતલબ કે વિચારક્રમ , સમજી લેવા જેવો છે . ઇકિગાઈનો કન્સેપ્ટ લાખો લોકોએ અમલમાં મૂક્યો છે . વિવેકપૂૂર્વક વિચારવામાં વાંધો શું છે ? યાદ રાખજો : ઇકિગાઈ કોરી સફળતા માટે નથી , ઇકિગાઈ ભીતરી પ્રસન્નતા માટે છે .

શીતલેશ્યા અને તેજોલેશ્યા – ૧

કૂર્મગ્રામમાં વૈશિકાયન તાપસ આવ્યો હતો . લાંબી એની જટા હતી . શાંત એનો સ્વભાવ હતો . ઉગ્ર એની તપસ્યા હતી . તીવ્ર એનો વૈરાગ્ય હતો . તે એક જગ્યાએ સ્થિર રહેતો નહોતો . થોડા થોડા સમયમાં તેનાં રહેઠાણનું સ્થાન બદલાતું . તે કૂર્મગ્રામની બહાર નિવાસ કરી રહ્યો હતો તે વખતે દેવાર્ય કૂર્મગ્રામ પાસેથી નીકળ્યા . એક ભારે ભૂતકાળ એ તાપસની પાછળ હતો . જો કે એ અતીતના ભારથી મુક્ત હતો . એ વર્તમાનમાં મગન હતો . એની સાધના ઉગ્ર હતી એથી એને ઊંચી સિદ્ધિઓ પણ હાંસિલ થઈ હતી . છતાં તે સાદગીથી રહેતો .

ગોશાળાએ તાપસ વેશિકાયનને જોયો . તાપસ તડકામાં બેઠો હતો . લાંબી જટાઓ તડકામાં ખુલ્લી ફેલાવેલી હતી તેણે . જટામાં ઘણી જૂ હતી . તડકાને લીધે તે જૂ જમીન પર ટપકી પડતી . તાપસ તેને સંભાળીને ઊંચકી લેતો હતો અને પોતાની જટાના વાળમાં સરકાવી દેતો હતો જેથી એ જૂ મરી ન જાય .

ગોશાળાને આનું ટીખળ સૂઝ્યું . એ બોલવા લાગ્યો :
વાહ ભાઈ , માણસોની ધર્મશાળા જોઈ છે . તમારી જટામાં જૂ – ની ધર્મશાળા બનેલી છે . કેટલી બધી જૂ ખદબદે છે . લાગે છે તમે જૂ – ના શય્યાદાતા છો . મને આ લાંબા વાળ જોઈને એ સવાલ થાય છે કે તમે પુરુષ છો કે મહિલા છો ?

ગોશાળાને ખબર જ નહોતી કે એ તાપસનો ભૂતકાળ ત્રણ પ્રકરણમાં વહેંચાયેલો હતો .

(૧.)
પ્રથમ પ્રકરણ ખેટક ગામમાં લખાયું હતું . ખેટક ગામ એની જન્મભૂમિ . એકવાર ચોરોની ટોળકીએ એના ઘર પર હુમલો કર્યો . એમાં એના પિતાની મૌત થઈ ગઈ . એની માતાને ચોરોએ કહ્યું કે અમારી સાથે ચાલ . તલવારના ડરથી એ ચોરોની સાથે ચાલી . જંગલના રસ્તે ચોર ઝડપથી ચાલતા હતા . માતાએ તાજેતરમાં જ બાળકને જન્મ આપેલો . તેણીએ બાળકને સાથે રાખ્યું હતું . બાળકને લીધે તે ઝડપથી ચાલી શકતી નહોતી . પાછળ રહી જતી હતી . ચોરોએ આ જોયું અને કહ્યું : ‘ તારા બચ્ચાને જંગલમાં છોડી દે , અન્યથા તલવારથી મરવા તૈયાર થઈ જા . ‘
ડરેલી માતાએ બાળકને ના છૂટકે એક વૃક્ષ નીચે છોડી દીધું . ચોર લોકો એની માતાને પરાણે ખેંચીને લઈ ગયા . થોડાક મહિનાઓનું એ બાળક હાથ પગ ઉછાળતું રહ્યું , રડતું રહ્યું . માતા એની પાસે પાછી ન આવી શકી .
(૨)
તાપસની કથાનું બીજું પ્રકરણ ગોબર ગામમાં લખાયું હતું . એ ગામમાં ગોશંખી અને બંધુમતી રહેતાં , તેઓ પતિ અને પત્ની હતાં . તેઓ ગોવાળ હતા . એમને સંતાન હતું નહીં . પ્રયત્નો ઘણા કર્યા પરંતુ સંતાન-યોગ બન્યો જ નહીં . પેલું બાળક જંગલમાં વૃક્ષ નીચે એકલવાયું રોઈ રહ્યું હતું . ગાય ચરાવવા નીકળેલા ગોશંખીને એ બાળક દેખાયું . તેણે આસપાસ જોયું . આ બાળકનું કોઈ માલિક હશે તે દેખાશે એમ એને લાગ્યું . પણ કોઈ દેખાયું જ નહીં . એને સમજાયું કે આ બાળક એકલું છે . હવે એને લાલચ જાગી કે આવું રૂપાળું બાળક મારાં ઘેર આવે અને હું જ આનો પિતા બનું . એ બાળકને ગુપ્ત રીતે ઘરે લઈ આવ્યો . પત્નીને બાળક બતાવ્યું . પત્ની તેને પોતાના પુત્ર તરીકે રાખવા તૈયાર થઈ ગઈ . નાનું સરખું નાટક રચીને આ પતિપત્નીએ જાહેર કરી દીધું કે એમનાં ઘેર બાળકનો જન્મ થયો છે . ગામને અને બાળકને કર્ણત્યાગ જેવી ઘટનાની ખબર જ ના પડી .

બાળક યુવાન થયો . કમાણી કરવા લાગ્યો . ગોબર ગામ , ચંપાનગરી અને રાજગૃહીની વચ્ચે હતું . ગોશંખીનો પુત્ર ઘીનું ગાડું ભરીને ચંપા આવ્યો .
(૩)
તાપસની કથાનું ત્રીજું પ્રકરણ ચંપા નગરીમાં લખાયું હતું . ગોશંખી પુત્રે ઘીનું વેંચાણ કર્યું . ચંપા નગરીમાં રૂપાંગનાઓનું બજાર મશહૂર હતું . વેપારીઓ તેમની પાસે જતા , સમય વિતાવતા અને ધન લૂંટાવતા . ગોશંખીપુત્રને પણ રૂપાંગનાનો સંગ કરવાનું મન થયું . તેણે પોતાની માટે એક સ્વરૂપવતી ગણિકાને આરક્ષિત કરી અને રાત્રે તેની પાસે જવાનો વિચાર પાક્કો કર્યો . તેણે રૂપાંગનાને એક આભૂષણ પણ આગોતરું આપી દીધું . વસંતોત્સવનો માહોલ હતો . દરેક વ્યાપારી વિલાસરંગમાં ધૂત હતા . ગોશંખીપુત્ર સાંજે સજીધજીને , પાનનું બીડું ચબાવતો રૂપાંગનાના નિવાસે જવા નીકળ્યો .

રસ્તામાં તેનો પગ વિષ્ટા પર પડ્યો : પગ ખરાબ થયો . રસ્તાની કોરે ગાય અને વાછરડું જોઈને ત્યાં ગયો . નાના વાછરડાની કાયા પર પગ ઘસી તેણે વિષ્ટા લૂંછી . હવે જે થયું તે ગજબ હતું .

વાછરડું ગાયને કહેવા લાગ્યું : આ માણસે પહેલાં પોતાનો પગ ગંદો કર્યો . હવે મારું શરીર ગંદુ કર્યું . આવા શું કામ હશે , માણસો ?

ગાય બોલી : અરે , તને વિષ્ટાની ગંદકી દેખાઈ . એનાથી મોટી ગંદકી એ આચરવાનો છે .
વાછરડું બોલ્યું : એ શું વાત છે ?
ગાય બોલી : એ એની સગી માતા સાથે કામસંબંધ રચવા જઈ રહ્યો છે . પોતાની જનની સાથે જ કાળાં કામ કરવાનો છે . કેવું કહેવાય ને ?

ગોશંખી પુત્ર ચોંકી ઉઠ્યો . બે જનાવરો પશુની ભાષામાં વાત કરતા હતા . અને વાત એના વિશે જ કરી રહ્યા હતા . આ ગાયને કેવી રીતે ખબર કે હું કામસંબંધની આસક્તિથી નીકળ્યો છું . અને એ એવું શું કામ બોલી કે – હું મારી માતાની સાથે જ અધમ આચરણ કરવાનો છું ? મારી માતા તો ગામડે છે . અહીં ચંપાનગરીમાં માતા ક્યાંથી આવી ? ( ક્રમશઃ )