જીવનકથાઓમાં સચ્ચાઈ હોય છે . જે બન્યું , જે રીતે બન્યું તેની રજૂઆત . એક ચોક્કસ વિશાળ દૃષ્ટિકોણ સાથે લખાયેલ જીવનકથામાં તમને કોરી વિગતો જ નથી મળતી . તમને ત્યાં મહત્ત્વપૂર્ણ વિચારસૂત્રો સાંપડે છે . શ્રી પ્રેમસૂરિદાદાની જીવનકથા વિશે આજસુધી જે પુસ્તકો લખાયા છે તેનાથી કંઈક અલગ , અનોખું આ જીવનકવન છે . ઈતિહાસને આંજી દેનારી વિધવિધ ઘટનાઓનો સિલસિલો શરૂ થાય તે પૂર્વે સાધના જગતની ઝીણીઝીણી અઢળક બાબતોનું અહીં વિશ્લેષણ થયું છે . અધ્યાત્મનિષ્ઠ મહાપુરુષની શાસનપ્રભાવના અને શાસનપ્રભાવક મહાપુરુષની અધ્યાત્મનિષ્ઠા સાથે સીધો પરિચય કરાવે છે આ જીવનકથા . કલાકાર શ્રી અંકુરભાઈ સૂચકનાં પોટ્રેઈટચિત્રોએ આ પુસ્તકને જીવંત બનાવ્યું છે . કિરીટ ગ્રાફિક્સની મુદ્રણ કલાએ દરેક પ્રકરણના પ્રારંભને એક અલગ જ સુંદરતા બક્ષી છે . આ પુસ્તક વાંચ્યાબાદ તમને લાગશે કે મારો અધ્યાત્મપ્રેમ થોડોક વધી ગયો છે .

પાંચમા વરસનું કથાનક : ત્રણ અજીબ ઘટનાઓ

( ૧ )
ગોશાળાને જંપ નહોતો . ગામનાં નાનાં બાળકો વાસુદેવમંદિરનાં ચોગાનમાં રમવા આવ્યાં . તેમને ગોશાળો ભૂતનો દેખાવ કરી ડરાવવા લાગ્યો . બાળ બધાય ડરીને નાઠાં . કોઈ પડી ગયું . કોઈ રોયું . કોઈનાં કપડાં ખરાબ થયાં . કોઈનાં ઘરેણાં સરકી ગયાં . બાળકોએ ઘરે જઈને માબાપને કહ્યું કે : ‘ વાસુદેવ મંદિરમાં ભૂતબાબા આવ્યા છે . ‘ સૌ માબાપ ત્યાં આવ્યા . ગોશાળો હજી ડરાવવાની મસ્તીમાં હતો . બધાએ મળીને એને લૂગડાની જેમ ધોઈ નાંખ્યો . એના માથા પર ઢીમચાં આવી ગયાં . ગાલ પર અને પીઠ પર મારના સોળ ઉપસી આવ્યા . પગ પણ ખેંચાઈ ગયો .

એક વૃદ્ધે દેવાર્યને મંદિરમાં ઊભેલા જોયા . એણે બાળકોના માબાપને રોક્યા . કહ્યું : ‘ આ સાધનાપુરુષને જુઓ . કેવો દૈવી અવતાર છે . આ દેવાર્ય સાહેબ છે . એમની પૂજા , દેવતાઓ પણ કરે છે . આ ભૂત-મામો દેવાર્યનો દાસ લાગે છે . એને છોડી દો . ‘

માબાપે ગોશાળાને પડતો મેલ્યો . બધાના ગયા પછી ગોશાળો દેવાર્ય સાથે ઝઘડ્યો . કહે , ‘ આપ ખરા છો હં . અહીં મને માર પડે છે અને આપ મનેં બચાવતા જ નથી . દર વખતે મારે માર જ ખાવાનો . આપની કોઈ જવાબદારી નથી , મને બચાવવાની ?

સિદ્ધાર્થે તુરંત જવાબ આપ્યો : ‘ તું કદી સુધરવાનો છે ખરો ? આવા ગાંડપણ કરીશ એના બદલામાં માર જ પડશે ને . તારાથી શાંત બેસી રહેવાતું નથી ? કોઈ ના મળ્યું કે આજે આટલાં બાળકોને ગભરાવ્યાં ? એમના માબાપ તારી પર રાજી થવાના હતા કે ? તું મને શીખામણ ન આપ . તું તારામાં જ સુધારો કર ને ભાઈ . ‘
ગોશાળા પાસે જવાબ હતો જ નહીં .
( ૨ )
દેવાર્યે વિહાર કર્યો . આવર્ત ગ્રામ આવ્યા . બલદેવ મંદિરમાં કાઉસગ્ગ મુદ્રાએ રહ્યા . ગોશાળાએ અહીં પણ બાળકોને બહુ બીવરાવ્યા . બાળકોનાં માબાપોએ આવીને ગોશાળાને ટીપવાનું શરૂ કર્યું . ગામના એક વડીલે કહ્યું : આ મંદિરમાં ઊભા છે તે જ આ ધૂર્તના ગુરુ છે . ગુરુ આને રોકતા નથી એટલે ગુરુને પણ પાઠ ભણાવો . ગામડિયા લોકો દંડા ઉગામી દેવાર્યને મારવા મંદિર તરફ આવ્યા . વાંક ગોશાળાનો હતો . સજા દેવાર્યને થવાની હતી .

આખું ગામ ભેગું થઈને દેવાર્યને મારશે એવો ઘાટ ઘડાયો હતો . સિદ્ધાર્થ દેવ ગાયબ હતો . દેવરાજ આવી રહ્યા નહોતા . સંગાથી કલાકાર ગોશાળો ખુદ માર ખાઈને અધમૂઓ પડ્યો હતો . દેવાર્ય ગભરાયા વિના , બેખૌફ , નિજ આનંદમાં લીન હતા . હમણાં દેવાર્ય પર ગાંંડું ટોળું હલ્લો કરશે એમ લાગતું હતું .

અચાનક , મંદિરમાં જે મૂળનાયક મૂર્તિ હતી તે માનવની જેમ ચાલવા લાગી . દેવાર્યની સામે દંડા ઉગામીને ટોળું ઊભેલું . એ ગતિધારી મૂર્તિ દેવાર્ય અને ટોળાની વચ્ચે આવીને ઊભી રહી . દેવાર્ય યથાવત્ શાંત , નિર્ભીક હતા પરંતુ ટોળું ગભરાઈ ગયું . આખું ગામ આ મૂર્તિની પૂજા કરતું . वासुदेव: जगत् सर्वम्ની માન્યતા ધરાવનારા કૃષ્ણપ્રેમીઓ હતા સૌ . એમણે મૂર્તિને દેવાર્યના બચાવમાં આવેલી જોઈ . મૂર્તિને કોઈ દિવ્ય બળ , યંત્રની જેમ ચલાવી રહ્યું હતું તે દેખાતું હતું . એ બળદેવની મૂર્તિએ ટોળા સમક્ષ હળ ઉગામ્યું .

` આ જુઓ , પથ્થરની મૂરતમાં પ્રાણ પુરાયા છે અને એ મૂરત આપણા બધાય પર નારાજ થઈ છે , દેવાર્યના બચાવમાં બળદેવ આપણી સામે લડવા ઊભા થયા છે , આપણે મૂરખા છીએ . ક્ષમા માંગો વર્ના પ્રાણ ખોશો ʼ ટોળામાંથી કોઈક બોલ્યું .

લોકો ગભરાયા . સૌ બળદેવ અને દેવાર્ય સામે ઘૂંટણિયે પડ્યા , માફી માંગવા લાગ્યા . જાણે બળદેવે એમને સબક શીખવાડી દીધો હતો . પૂરેપૂરું ટોળું ઉપદ્રવ કર્યા વિના વિખરાઈ ગયું . દેવાર્યનો જયજયકાર થઈ ગયો . દેવાર્યને એ જયકારાથી કશોય હરખ ન થયો . ઉપદ્રવ ટળ્યાનો હાશકારો પણ નહીં . દેવાર્ય નિજાનંદમાં મસ્ત હતા . ના કાહૂં સે દોસતી , ના કાહૂં સે બૈર .
( ૩ )
આગલા દિવસે દેવાર્ય વિહાર કરીને , કલંબુક સંનિવેશ તરફ નીકળ્યા . રસ્તામાં એક રૂઆબદાર આદમીએ દેવાર્યને પડકાર્યા . એનું નામ હતું કાલહસ્તી . એની સાથે નોકરચાકરનો રસાલો હતો . એણે દેવાર્યને પૂછ્યું : તમે લોકો કોણ છો .

એ કોઈ ચોરનો પીછો કરી રહ્યો હતો . દેવાર્ય મૌન રહ્યા . એમને જોઈને ગોશાળો પણ ચૂપ રહ્યો . કાળહસ્તીને જવાબ ન મળ્યો , એને ગુસ્સો આવી ગયો . એને શંકા થઈ . એણે દેવાર્યને અને ગોશાળાને ગુનેગાર ચોર માનીને રસ્સીથી બાંધી લીધા . દેવાર્ય અને ગોશાળો , કેદી તરીકે કલંબુક સંનિવેશમાં પ્રવેશ્યા . અબુધ ગામઠીઓએ તમાશો રચી દીધો . દિગંબર અવસ્થાની મજાક ઉડી . ગાળો વરસી . દેવાર્ય અને ગોશાળો ચૂપચાપ ચાલતા રહ્યા . રસ્તાની બેય તરફથી લોકો ધિક્કારી રહ્યા હતા એમને . સૌએ દેવાર્યને સાચેસાચ ચોર માની લીધા હતા . દેવાર્ય કાંઈ બોલે એનાથી ખુલાસો થઈ શકતો હતો . દેવાર્ય મૌન રહ્યા . વર્ષીદાનનો મહાન્ દાતાર , આજે ચોર તરીકે બદનામ થઈ રહ્યો હતો . લોકો ફિટકાર વરસાવી રહ્યા હતા .

કાલહસ્તી આ બેય કેદીઓને પોતાના ભાઈ મેઘ પાસે લઈ આવ્યો . મેઘે , દેવાર્યને જોયા અને જોતાવેંત ઓળખી લીધા . એણે દેવાર્યને કુંડગ્રામમાં જોયા હતા . સિદ્ધાર્થ રાજાના પુત્રને શ્રમણ અવસ્થામાં જોઈને મેઘ સફાળો ઊભો થઈ ગયો . એ સીધો દેવાર્યના પગે પડ્યો , માફી માંગવા લાગ્યો . એણે કાળહસ્તીને દેવાર્યની ઓળખાણ આપી . હવે કાળહસ્તી ગભરાયો અને દેવાર્યનાં ચરણોમાં પડ્યો . એણે રડતી આંખે વારંવાર માફી માંગી . દેવાર્ય અને ગોશાળો સન્માનપૂર્વક કેદમુક્ત થયા . કલંબુકવાસીઓએ જ્યારે જાણ્યું કે આપણે જેમને ચોર માની ઉતારી પાડ્યા તે ભગવાન્ દેવાર્ય છે , ત્યારે પસ્તાવાની સરવાણીઓ વહી નીકળી ઘરેઘરથી .

દેવાર્ય નારાજ ન થયા . દેવાર્ય પ્રસન્ન પણ ન થયા . એ બસ , સ્થિતપ્રજ્ઞ હતા અને સ્થિતપ્રજ્ઞ જ રહ્યા . ( ક્રમશઃ )

પાંચમા વરસનું કથાનક : ઠંડીની મોસમમાં

શ્રાવસ્તી આવ્યા . થોડાક દિવસ રોકાઈને હરિદ્રાગ્રામ પહોંચ્યા , ગામની બહાર હળદરનું મોટું વૃક્ષ હતું . તેની નીચે ધ્યાનસ્થ મુદ્રામાં ઊભા રહ્યા .

ઠંડીની મૌસમ હતી . પગપાળા પ્રવાસીઓની અવરજવર ઘણી હતી . એક સાર્થ દેવાર્યની નજર પહોંચે એટલી નજીકમાં રોકાયો . રાતનું અંધારુ ભારે હતું . ઠંડી કડાકાભેર હતી . સાર્થના પ્રવાસીઓએ મોટું તાપણું જલાવ્યું . કડકડતી ઠંડીમાં સૌ શેકોટી લેતા રહ્યા . બળતી લાકડીઓની ગંધ ફેલાતી રહી . ધુમાડો હવામાં ઘેરાતો રહ્યો . તડતડ અવાજ કરતા તણખાઓ , આગિયાની જેમ અંધારામાં ઉડતા રહ્યા . પ્રવાસીઓની ગપ્પાગોષ્ઠી ચાલતી રહી . કો’ક ઊંઘના ઝોલા ખાતું હતું , કોક નશો કરતું હતું . કોક કાંબળો ઓઢી થરથર કાંપતું હતું . થોડી થોડીવારે એકાદ જણ ઊભું થઈ ડાળીઓ , પાંદડાઓ લાવતું અને ધૂણીમાં નાખતું . સાવ સૂમસામ જંગલમાં ઊભેલા નાનામોટા વૃક્ષો પર ધૂણીની આગનો કેસરિયો રંગ રેલાતો હતો અને ભૂતાળવી લાગે એવી હલચલ જગાવતો હતો . સમય વીત્યો . ચાંદો ઢળ્યો . ધ્રુવનો તારો ઝાંખો પડ્યો . પૂરવ દિશાએ લાલાશ પકડી . સાર્થે પ્રયાણ કર્યું .

નીકળવાની ઉતાવળમાં તાપણું બુઝવવાનું રહી ગયું . હવાએ જોર પકડ્યું . તાપણામાંથી તણખાઓ ઉડ્યા અને દૂર સુધી વેરાયા . જંગલની જમીન પરના ઘાસને આગ અડી અને અગનજાળ પ્રકટી . આગ દેવાર્યની દિશામાં સરકવા લાગી . ગોશાળો સાથે જ હતો . એણે જોયું કે આ જ્વાળા દેવાર્યને અડકવા આવી રહી છે . એણે દેવાર્યને કહ્યું : ભાગો , આગ આવી છે આગ . દાઝી જઈશું .

દેવાર્યે ગોશાળાને જવાબ ન આપ્યો . ગોશાળો જંગલી જમીન પર વિસ્તરી રહેલી અગનજાળને જોઈ ગભરાયો અને ભાગ્યો દૂર . દેવાર્ય હલી રહ્યા નથી તે જોયા બાદ પણ ગોશાળો દેવાર્યથી દૂર ભાગ્યો . એ પોતાને દેવાર્યનો શિષ્ય ગણાવતો . દેવાર્યને એ પોતાના ગુરુ માનતો . ગુરુને એકલા છોડીને જવામાં એને કશો સંકોચ લાગ્યો નહીં . એ આગથી બચી ગયો . દેવાર્ય પાછળ કેવી પીડામાં ફસાશે તેની ગોશાળાને પરવા હતી અથવા નહોતી . મરવાનો ડર હતો ગોશાળાને . પેલો સિદ્ધાર્થ પણ ગાયબ હતો . દેવાર્ય જેમ દીક્ષા વખતે એકાકી હતા તે જ રીતે આગની જાળની સામે એકલવીર ઊભા રહ્યા .

લપકતી આગ દેવાર્યનાં ચરણો પાસે આવી . ગંગાની રેતીમાં સુરેખ છાપ ઉપસાવનાર પગને આગ અડી . દેવાર્યની માખણ જેવી મુલાયમ ચામડી દાઝવા લાગી . કપડું આગ પકડે તેમ શરીર પણ આગ પકડી શકે ખરું ? આ દઝાડતો પ્રશ્ન છે . દેવાર્યના પગની આંગળીઓને આગ સ્પર્શી . અંગૂઠો બળવા લાગ્યો . મુલાયમ લાલ પાનીને જાળ લાગી . આંગળીઓ પર અગ્નિનો નાચ શરૂ થયો . આગની લપેટ ઘૂંટણ સુધી ઉપર ચડી . કોઈ પણ માણસ કૂદકા મારીને ભાગે , બળતરાની ચીસો પાડે એવી પરિસ્થિતિ હતી . દેવાર્યની કાયા પર આગનું આક્રમણ થયું હતું . દેવાર્યને આગ દઝાડી જ રહી હતી . પરંતુ દેવાર્ય પથ્થરની જેમ સ્થિર ઊભા રહ્યા . જેમ લોકો નદી કિનારે પાણીમાં પગ ડૂબાડીને ઊભા રહે તેમ દેવાર્યે આગમાં પગને ડૂબવા દીધા હતા . દેવાર્યની સ્નિગ્ધ ત્વચા પર આગે કેર વર્તાવી દીધો . થોડા સમયમાં આગ બુઝાઈ . દેવાર્યના પગ ઘૂંટણ સુધી દાઝીને ઘટ્ટશ્યામ થઈ ગયા .

જોકે , દાઝવાની અસર દેવાર્યના ચહેરા પર નહોતી આવી . ચહેરો સ્મિતાર્દ્ર હતો , પ્રસન્ન હતો . આંખો આનંદિત હતી . મુખરેખા ઉલ્લસિત હતી . છતાં એ પાકું હતું કે દેવાર્ય આગથી સખ્ખત દાઝી ગયા હતા .

જંગલની આગ ઘાસપાંદડા ન મળે ત્યાં અટકી પડે છે . દેવાર્ય ઘાસપાન વિનાની સૂકી ભૂમિ પર ઊભા રહેલા . ઉડીને આવેલા તણખાઓએ ફેલાવેલી આગ દેવાર્ય પાસે પહોંચી હતી તે થોડી વાર ચાલુ રહી અને આખરે બુઝાઈ ગઈ . દેવાર્ય આગ પર પગ મૂકવાના નહોતા . આગ ઠરી , પાંદડાના પાતળા અંગારા બુઝાયા તે પછી દેવાર્યે બળેલા પગે જ વિહાર કર્યો . મંગલ ગામે પધાર્યા . વાસુદેવ મંદિરમાં રોકાયા . ગોશાળો દેવાર્યને શોધતો શોધતો આવી પહોંચ્યો . દેવાર્યે દાઝેલા પગનો કોઈ ઈલાજ કર્યો નહીં . વનના વાયરાએ દેવાર્યની બળેલી ત્વચાને ફૂંકો મારી હશે . જંગલી ઔષધિઓની રજકણો ઉડી હશે અને દેવાર્યની કાયાના જખમ પર ઉપચાર કાજે બેઠી હશે . તડકાએ દેવાર્યને રાહત બક્ષવા હૂંફાળો ગરમાવો આપ્યો હશે . જે પણ હશે . દેવાર્ય નિજી કાયા પ્રત્યે બેપરવા હતા . (ક્રમશઃ)

પાંચમા વરસનું કથાનક : ઠંંડીની મૌસમમાં

દેવાર્યે દીક્ષા બાદ પહેલીવાર ચોમાસી તપ કર્યું . એનું પારણું નંદીવર્ધન મહારાજા કરાવત તો કેવો ઠાઠમાઠ થાત ? પણ દેવાર્યે એવું કર્યું કે ચોમાસી તપનું પારણું ક્યાં થયું , કોણે કરાવ્યું એની જાણકારી કોઈને ના મળી .

ચોમાસા બાદનો વિહાર તુરંત થયો . દેવાર્ય , કૃતમંગલ સંનિવેશ પધાર્યા . અહીં દરિદ્રસ્થવિર નામની જાતિના પાખંડીઓ રહેતા . તેઓ સાવદ્ય પ્રવૃત્તિઓ આચરતા , મહિલાનો સંગ સ્વીકારતા , ખૂબ બધો પરિગ્રહ રાખતા , મોટું કુટુંબ રહેતું . પોતાની અલગ વસતિ જ બનાવતા . આખો મહોલ્લો નહીં , બલ્કે આખો કસ્બો એમની જાતિના લોકોનો બની જતો . એમાં વચ્ચે મોટું મંદિર બનતું . આ મંદિરની રચના ગજબ રહેતી . મંદિરનું શિખર ઘણું ઊંચું રહેતું પરંતુ રંગમંડપ કે શૃંગારચોકીની સંરચના જોવા મળતી નહીં . મંદિર મેદાનની વચોવચ રહેતું અથવા ઊંચા ચોતરાની મધ્યમાં . લોકો ખુલ્લા આસમાનતળે બેસી ભક્તિ કરતા , મંદિરની ફરતે પ્રદક્ષિણા દેતા , નાચતા . ઊંચા મિનારા જેવા મંદિર સમક્ષ લોકો દૈનિક અનુષ્ઠાનો કરતા .

પર્વ દિવસોમાં મોટા ઉત્સવ થતા , દિવસે સંખડી એટલે કે સમૂહ ભોજન થતું . સૂરજ ડૂબે તે પછી મશાલો ધધકતી અને સૌ રાત્રિજાગરણમાં જોડાતાં . પુરુષો અને મહિલાઓ સાથે મળીને દારૂ પીતાં , ગાતાં . પુરુષોની હાજરીમાં મહિલાઓ નાચતી . આ ધર્મનાં નામે થતું . આખી રાત ગીતવાજિંત્રનાચનો ઠાઠમાઠ જામતો .

દેવાર્ય જે દિવસે કૃતમંગલ પધાર્યા તે દિવસે આ સમાજનું કોઈ પર્વ હતું . દેવાર્યે એમનાં મંદિરમાં કાઉસગ્ગ સ્વીકાર્યો હતો . સાંજ પછી મંદિર માંગલિક થાય અને રાત્રે શાંતિ રહે એવી ધારણા હતી . આ ગામના લોકોનો ઉત્સવ જ રાત્રે શરૂ થયો . પુરુષો અને સ્ત્રીઓ સાથે મળીને ગાતાં હતાં . પુરુષોની સમક્ષ મહિલાઓ નાચી રહી હતી . ઘણો અવાજ થઈ રહ્યો હતો . દેવાર્ય આ સહન કરવા સક્ષમ હતા . ગોશાળો આ ન ખમી શક્યો . એણે બરાડા પાડવાનું શરૂ કર્યું :

‘ ઓય , તમને શરમ આવે છે ? પુરુષોની હાજરીમાં મહિલાઓ નાચે છે . આવું કેવી રીતે ચાલે ? ‘ એ બોલવા લાગ્યો . ‘ તમે દારૂ પીઓ છો . તમે કામ કથાઓ કરો છો . ધ્યાન અને સ્વાધ્યાય પર તમારું ધ્યાન જ નથી . જીવદયાનો છાંટોય નથી તમારામાં . આ કેવો ધરમ છે તમારો ? ‘

મંદિર સમક્ષ ભેગા થયેલા લોકોને ગોશાળા પર ગુસ્સો આવ્યો . તેમણે ગોશાળાને ઊંચકીને મંદિરની બહાર દૂર વગડામાં ફેંકી દીધો . ભયાનક ઠંડી હતી . માર પડવાના ભયે એ પાછો મંદિરમાં ન આવ્યો . ઠંડીના લીધે તેના દાંત કડકડવા લાગ્યા , હાથ-પગની આંગળીઓ ઠરવા લાગી . એ ઠૂંઠવાઈ રહ્યો છે તે જોઈને એને બીજા લોકો મંદિરમાં લઈ આવ્યા .

ગોશાળો કોનું નામ ? અંદર આવતાવેંત તેણે પહેલાની જેમ ફરિયાદો અને બૂમાબૂમ ચાલુ કરી . ગાવા નાચવાવાળાઓએ એને ઉઠાવીને ફરીવાર બહાર ફેંકી દીધો . એ સૂસવાતી ઠંડીમાં કરમાવા લાગ્યો . બીજા લોકો એને ફરી મંદિરમાં લાવ્યા . એ ગજબ માણસ હતો . તેણે ફરીથી બૂમબરાડા શરૂ કર્યા . ફરી એકવાર એને નાચવાગાવાવાળાઓએ બહાર ફેંકી દીધો . તે પાછો ઠંડીમાં તડપવા લાગ્યો . પેલા બીજા લોકો એને હજી એકવાર અંદર લાવ્યા . ગોશાળો ત્રણ-ત્રણ વાર બોલ્યો અને દરેક વખતે બહાર ફેંકાયો . હવે ચોથી વાર એ ચૂપ રહેશે એમ લાગતું હતું . પણ ભાઈ શરૂ થઈ ગયા . આ વખતે એણે જુદી જ વાત કરી .

‘ તમને સાચી વાત સાંભળવાની ગમતી નથી , એમ ને ? હું કહું છું તેમાં ખોટું શું છે , એ મનેં સમજાવો . મને મારશો એનાથી તમારો ખોટો વહેવાર સાચો સાબિત થવાનો નથી . ‘

ગોશાળાની વાતમાં ગંભીરતા હતી . મંદિરમાં જે લોકો ભેગા થયા હતા તેઓ વિચારમાં પડ્યા . ખીજવાયેલા લોકોના હાથે ગોશાળાને માર પડવાનો જ હતો એટલામાં એક વડીલે કહ્યું : આ માણસ કોની સાથે આવ્યો છે તે જુઓ . અહીં મંદિરમાં એક સાધક ઊભા છે . એમનું નામ દેવાર્ય છે . આ માણસ એમની સેવામાં હોય એવું લાગે છે . એને જવા દો . એની બડબડ સહન ના થતી હોય તો ઢોલ નગારા જોરથી વગાડો . એનો અવાજ કાને જ નહિ પડે . પણ આને હેરાન ન કરો . એ દેવાર્યનો દાસ હોય એવું જણાય છે . ‘

જોરથી ઢોલ વાગ્યા . ગોશાળાનો અવાજ ઢંકાઈ ગયો . આખી રાત ઢોલીડાઓ ધમધમાટી મચાવતા રહ્યા . અવાજ એવો કે કાન ફાટી જાય . દેવાર્યને ધ્યાન પ્રિય હતું . ધ્યાન માટે તેઓ એકાંત શોધતા . શાંત વાતાવરણ ધ્યાન માટે અનુકૂળ હોય છે . દેવાર્યનું એકાંત અને શાંત વાતાવરણ રાતભર માટે ડહોળાઈ ગયું . પરંતુ દેવાર્યનું મન એકાગ્ર રહ્યું અને અશાંત ન થયું . દેવાર્યની સાધના વાતાવરણથી નિરપેક્ષ હતી . ઘોંઘાટ દેવાર્યને અડચણ રૂપ લાગ્યો નહીં . ટોળાએ ધમાલ મચાવી તેનાથી દેવાર્યને ખલેલ ન પહોંચી . આખી રાતનો શોરબકોર સહન કર્યા બાદ દેવાર્યે સવારે જ ત્યાંથી પ્રયાણ કર્યું . (ક્રમશઃ)

ચોથા ચોમાસાનું કથાનક : ગોશાળો રે ગોશાળો

દેવાર્ય , કુમાર સંનિવેશ પધાર્યા . ચંપક રમણીય ઉદ્યાનમાં સ્થિરતા ધારણ કરી . કાઉસગ્ગ ધાર્યો . ગોશાળો ગામમાં ભમવા ગયો . દેવાર્ય તપસ્યા કરતા . ગોશાળો ભૂખ સહન કરી શકતો નહીં . એ આમતેમ ભટકી ખાવાની ગોઠવણ કરી જ લેતો . ગામમાં તેણે શ્વેતવસ્ત્રધારી મહાત્માઓને જોયા . એને જાણવા મળ્યું કે આ પાર્શ્વનાથીય પરંપરાના સાધુ હતા . તેમની પાસે વસ્ત્રો હતાં , પાત્રો હતાં . ગોશાળો સાધુઓ પાસે જઈને ઝઘડવા લાગ્યો : તમે સાધુ છો ? તમે શાના સાધુ ? તમે કપડાં પહેરો છો , પાત્રા રાખો છો . આટલોબધો પરિગ્રહ રાખો છો અને પોતાને નિર્ગ્રંથ માનો છો ? તમે જૂઠા છો . સાચા સાધુ તો મારા ગુરુ દેવાર્ય છે . ‘

એ સાધુઓ ગોશાળાની વાત સાંભળી બોલ્યા : ‘ જેવો તું છે તેવા જ તારા ગુરુ હશે ? ‘

ગોશાળો સમસમી ગયો . એણે શ્રાપવાણી ઉચ્ચારી . સાધુઓ બોલ્યા : તારા જેવાના શ્રાપ લાગે જ નહીં . ગોશાળો દોડીને દેવાર્ય પાસે આવ્યો . દેવાર્યને એણે સાધુઓની વાત કરી . સિદ્ધાર્થે કહ્યું કે ‘ એ પાર્શ્વનાથ પ્રભુની પરંપરાના મહાત્માઓ છે . તારા શ્રાપ એમને લાગવાના નથી . ‘

ગોશાળો ચૂપચાપ એક બાજુ બેસી ગયો . તે રાતે ગામમાં અચાનક ઘણું જ અજવાળું ફેલાયું . ગોશાળો દૂરથી એ અજવાળું જોઈ દેવાર્યને કહેવા લાગ્યો કે ` જુઓ , જુઓ પેલા સાધુઓને મેં શ્રાપ આપેલો ને ત્યાં આગ લાગી છે . મારો શ્રાપ સાચો પડ્યો . ʼ

સિદ્ધાર્થે કહ્યું : અરે મૂરખ , તારો શ્રાપ એમને લાગ્યો છે એવો ભ્રમ પાળતો નહીં . તેં જે સાધુઓ જોયા હતાને એમના મોટા આચાર્ય હમણાં જ સ્વર્ગવાસી બન્યા છે . તેમને કુંભારે ઉપસર્ગ કર્યો હતો . તેઓ મોટી વયે પહોંચ્યા હતા , અનશન કરવાની ભાવના હતી . મકાનની બહાર કાઉસગ્ગ કરી રહ્યા હતા . તેમને ઘરમાલિક કુંભારે દારૂના નશામાં જોયા , ચોર સમજીને કુંભારે એમનું ગળું દબાવી દીધું . મહાત્માને અવધિજ્ઞાન થયું અને એમનું આયુ પૂર્ણ થઈ ગયું . દેવતાઓ તેમનો વિદાય ઉત્સવ મનાવવા આવ્યા છે તેનું આ અજવાળું છે . ʼ

ગોશાળો શું બોલે ? પણ એણે કારનામું તો કર્યું જ . એ સાધુઓનાં નિવાસસ્થાને પહોંચી ગયો . સાધુઓને ઉઠાડીને તેમના વડીલ આચાર્યની વિદાયકથા જણાવી . ઠપકો પણ આપ્યો કે તમારા ગુરુની વિદાય થઈ ગઈ અને તમારું ધ્યાન પણ નથી ? કરો છો શું તમે લોકો ?

શિષ્યો સફાળા જાગીને ગુરુદર્શન કરવા ગયા . ગોશાળો જાણે જીત હાંસિલ કરી હોય તે રીતે હરખાયો . એને બીજાઓને ધમકાવવામાં મજા આવતી . એ મૌકાની શોધમાં જ રહેતો .

દેવાર્યનો વિહાર આગળ વધ્યો . ચોરાક સંનિવેશ પધાર્યા . અહીં બે રાજાઓ વચ્ચે યુદ્ધની પરિસ્થિતિ બનેલી હતી . દેવાર્ય અને ગોશાળાને સૈનિકોએ ગુપ્તચર માનીને પકડી લીધા . પૂછપરછ થઈ . દેવાર્ય કે ગોશાળો કશું ન બોલ્યા . સૈનિકોએ ગોશાળાને દોરીએ બાંધી કૂવામાં લટકાવી દીધો . ગોશાળો કાંઈ ન બોલ્યો . હવે સૈનિકોએ દેવાર્યને દોરીએ બાંધી કૂવામાં લટકાવ્યા . સૈનિકોએ દેવાર્યને પાણીમાં ડૂબાડી રાખ્યા અને થોડીવાર પાણીની બહાર લાવી કૂવાના કાંઠેથી પૂછ્યું કે ‘ તમે કોણ છો , સાચું બોલો ? ‘

દેવાર્યે જવાબ ન આપ્યો . દેવાર્યને ફરીથી પાણીમાં ડૂબાડવામાં આવ્યા અને પાણીથી બહાર ખેંચવામાં આવ્યા . સૈનિકોએ આ અત્યાચાર ચાલુ રાખ્યો . વાત ચારેકોર ફેલાઈ ગઈ .

એ રસ્તેથી નીકળી રહેલી બે પરિવ્રાજિકાઓ સોમા અને જયંતીએ આ વાત સાંભળી . દેવાર્યને અસ્થિક ગ્રામમાં મળેલા ઉત્પલ નૈમિત્તિકની આ બહેનો હતી . એમને સમજાયું નહીં કે સૈનિકો કોને હેરાન કરી રહ્યા છે . એમને જે વાતો સાંભળવા મળી તેનાથી ચિંતિત થઈને તે કૂવા પાસે દોડી આવી . તેમને આશંકા થઈ કે કદાચ , દેવાર્યને પકડ્યા હશે . તેમણે કૂવામાં પાણીમાં ઝબકોળાઈ રહેલા દેવાર્યને જોયા અને ઓળખ્યા . બંને પારિવ્રાજિકાઓએ તુરંત સૈનિકોને ઠપકો આપીને રોક્યા . સૈનિકોએ દેવાર્યને કૂવામાંથી બહાર ખેંચી લીધા . દેવાર્યને બાંધેલી દોરીઓ ખોલી દીધી . દેવાર્યનો ચહેરો એકદમ પ્રસન્ન હતો . દેવાર્ય આ જડસુ સૈનિકો પર નારાજ નહોતા . દેવાર્યને ડર લાગેલો હોય એવું બને જ શાનું .

સોમા અને જયંતી વિચારતી રહી : દેવાર્યનું પ્રચંડ બળ આ સૈનિકો જાણતા નથી . દેવાર્ય એક ફૂંક મારે એમાં આ બધા જ સૈનિકો ફૂ થઈને ઊડી જાય . પણ દેવાર્ય સહન કરવામાં માનતા હતા એટલે સૈનિકો બચી ગયેલા . દેવાર્યે આવી કઠોર સજા શું કામ સહી લીધી ? દેવાર્ય બોલીને ખુલાસો કરી શકતા હતા . દેવાર્ય મૌન શું કામ રહ્યા ? આ બીજો માણસ કોણ છે જે દેવાર્ય સાથે સજા પામ્યો ? આને દેવાર્યે કેમ સાથે રહેવા દીધો છે ? પ્રભુની લીલા પ્રભુ જ સમજે . ‘

દેવાર્યને વારંવાર વંદના કરીને તેમણે વિદાય લીધી . એમના લીધે હવે દેવાર્ય માટે અહીં માનસન્માનનું વાતાવરણ બની ગયું . દેવાર્ય થોડો વખત એ જ વિસ્તારમાં બિરાજમાન રહ્યા . પછી દેવાર્ય પૃષ્ઠચંપા પધાર્યા . ચોથું ચોમાસું દેવાર્યે પૃષ્ઠ ચંપામાં જ કર્યું .

આ ચોમાસામાં દેવાર્યે સળંગ ચાર મહિનાના ઉપવાસ કર્યા . મતલબ કે આ ચોમાસામાં દેવાર્યે સળંગ એકસોવીસ દિવસ સુધી આહારનો અને પાણીનો ત્યાગ કર્યો . ચોમાસી તપનો સંપૂર્ણ સમય દેવાર્ય , મૌન રહ્યા , કાઉસગ્ગમાં રહ્યા .

ગોશાળો સાથે હોવા છતાં સાથે નહોતો . એ પોતાનાં ભોજનપાણીની ગોઠવણ કરવા આમતેમ આંટા મારીને પાછો દેવાર્ય પાસે આવી જતો . સિદ્ધાર્થ દેવ ક્યારેક હાજર રહેતો , ક્યારેક ગાયબ . દેવાર્યે આ બંનેની કોઈ પરવા રાખી નહોતી . એમનું એ જાણે , મારી સાધનાનું હું જાણું ? આ દેવાર્યનો અભિગમ હતો . (ક્રમશઃ)

ચોથા વરસનું કથાનક
૧૮ . ગોશાળો રે ગોશાળો

તૃતીય ચાતુર્માસ બાદ તુરંત દેવાર્ય કાલાક સંનિવેશ પધાર્યા . બીજા સાઠ ઉપવાસનું પારણું ક્યારે , કોણે કરાવ્યું એની જાણકારી પણ ઉપલબ્ધ ન થઈ . પારણા પછી દેવાર્યે સૂમસામ , અવાવરુ મકાનમાં કાઉસગ્ગ ધારણ કર્યો . ગોશાળો સાથે હતો .

રાતે અંધારાનો ગેરલાભ લેવા કોઈ આવ્યું . એનું નામ સિંહ હતું . એ ગામના મુખિયાનો પુત્ર હતો . એણે જોરથી અવાજ આપ્યો . આ મકાનમાં કોઈ છે ? કોઈ શ્રમણ , બ્રાહ્મણ કે પ્રવાસી – આ મકાનમાં હોય તો જવાબ આપો . મનેં અંધારામાં સમજાઈ રહ્યું નથી . જો અહીં કોઈ હોય તો અમે બીજે જતાં રહીએ . ‘

એ અમે બોલ્યો કારણકે એની સાથે યુવાન દાસી આવી હતી . એ બન્ને લંપટ પ્રવૃત્તિ કરવા અહીં આવ્યા હતા . દેવાર્ય મૌન રહ્યા , ગોશાળો પણ દેવાર્યનું જોઈને મૌન રહ્યો . સિંહે , દાસી સાથે સ્વચ્છંદ કામ પ્રવૃત્તિ આચરી . એ બન્નેને ખબર જ નહીં કે મકાનમાં દેવાર્ય અને ગોશાળો હાજર છે . બેય જ્યારે પાછા નીકળી રહ્યા હતા ત્યારે ગોશાળાએ દાસીને હાથ લગાડ્યો . એ દાસી ડરી ગઈ . વિદ્યુન્મતી એમનું નામ હતું . એણે સિંહને કહ્યું કે , ‘ કોઈ મને અડ્યું છે .ʼ

સિંહે અંધારામાં જ ગોશાળાને ખોળી કાઢ્યો અને ખૂબ પીટ્યો . ગોશાળાને માર પડ્યો ત્યારે દેવાર્ય મૌન જ રહ્યા . સિંહ ગયો . ગોશાળો નારાજ થઈ ગયો . એણે દેવાર્યને કહ્યું : મને પેલાએ લાઠીથી ટીપી નાખ્યો . આપે એને રોક્યો નહીં ? મને બચાવવા આપે કાંઈ જ ન કર્યું ?

સિદ્ધાર્થ હાજર હતો . તે બોલ્યો : તારે એની દાસીના હાથને અડકવાની શું જરૂર હતી ? તું અડપલું કરીશ તો તને માર જ પડશે ને ? તને સંયમથી રહેતા નથી આવડતું ?

ગોશાળો ચૂપ થઈ ગયો . પણ એના લખ્ખણ સુધારવાના નહોતા .

દેવાર્ય વિહાર કરી પત્રકાલ ગામે પધાર્યા . પહેલાની જેમ જ શૂન્ય ભવનમાં કાઉસગ્ગ ધારી રોકાયા . આ સ્થાને પણ કાલાક સંનિવેશની જેમ રાતે કોઈ દાસી લઈને અંધારામાં દુષ્ટ કાર્ય કરવામાં આવ્યું . દેવાર્ય મૌન રહ્યા . ખંધક નામના એ યુવાને , દંતલિકા નામની દાસી સાથે , યથેચ્છ કામાચરણ આદર્યું . ઘણા સમયે તેઓ બહાર જવા નીકળ્યા . આ વખતે ગોશાળો એમની પર હસવા લાગ્યો . એ યુવાન પણ ગામના મુખીનો દીકરો હતો . તેણે ગોશાળાને ખાસ્સો બધો માર માર્યો . આ વખતે પણ દેવાર્ય મૌન રહ્યા . પેલાના ગયા પછી ગોશાળો દેવાર્ય પર ચીડી ગયો . દેવાર્ય જે એકાંતમાં મહાધ્યાન આદરતા હતા એ જ એકાંતમાં કામવિલાસી જનો લાજશરમ વિના ભોગાચાર આદરતા . દેવાર્યે આ પણ સહેવાનું હતું . સાથોસાથ , આવા લોકો સાથે ગોશાળો ચેનચાળા કરતો એ પણ દેવાર્યે ઝેલવાના હતા . ઉપરાંત આ રીતે ગોશાળો માર ખાધાનો ગુસ્સો દેવાર્ય પર ઉતારે તેનેય દેવાર્યે ખમવાનો હતો .

‘ આપ મને બચાવતા કેમ નથી ? મારે કેટલી વખત માર ખાવાનો ? આપ મારું ધ્યાન જ રાખતા નથી . ‘ સ્વયં નિર્દોષતાનો અવતાર હોય એ રીતે ગોશાળો બોલ્યો . દેવાર્ય વતી સિદ્ધાર્થે કચકચાવીને જવાબ આપ્યો :

‘ તું પરાક્રમ કરીશ એના જવાબ તને મળશે જ ને ? તે અત્યાર સુધી માર ખાધો તે કાંઈ નથી . હજી પણ તું સુધર્યો નહીં ને , તો આનાથીય વધારે પીટાઈ થવાની છે તારી . જોઈ લેજે , હા . તારો બચાવ હું કરીશ એવું તને લાગે છે ? તુંય ગજબ છે . અરે , હું તારો બચાવ કરવા લાગીશ તો લોકો મારી પણ ધોલાઈ કરવા માંડશે . તારે મારી સાથે રહેવું છે ? તો તું સુધરી જા . વર્ના તું રોજ માર ખાતો રહીશ . હું ક્યાંય બચાવવા નહીં આવું . ʼ

ગોશાળો દેવાર્યને તાકતો રહ્યો . એને ખબર નહોતી કે વાત સિદ્ધાર્થ કરી રહ્યો હતો . હંમેશા એની નજર દેવાર્યનાં પારણાના દિવસ પર રહેતી . રાજગૃહીમાં દેવાર્યે પહેલાં માસક્ષમણનું પારણું કર્યું ત્યારે થયેલાં પંચ દિવ્યો જોઈને જ ગોશાળો દેવાર્ય પ્રત્યે આકર્ષાયો હતો . હવે , બે વાર માર પડ્યો એટલા માત્રથી એ ભાગી જવાનો નહોતો . દેવાર્યનાં પારણા સાથે જોડાયેલા પંચ દિવ્ય , ગોશાળાને દેવાર્ય સાથે રહેવા મજબૂર કરતા . એ દેવાર્યને છોડીને બીજે ક્યાંય જઈ શકવાનો નહોતો .

દેવાર્યે (મતલબ કે સિદ્ધાર્થે) કહી દીધું કે તારું ધ્યાન તું રાખ . હું તને બચાવવાનો નથી . આને સાફ ગુજરાતી ભાષામાં એમ કહેવાય કે દેવાર્યે (મતલબ કે સિદ્ધાર્થે)પોતાના હાથ ઉપર કરી દીધા . પરંતુ ગોશાળો લાલચુ હતો . એ માર ખાઈનેય સાથે જ રહેવાનો હતો . જડ માણસોના તમામ લક્ષણો ગોશાળામાં મૌજૂદ હતાં . (ક્રમશઃ)

પ્રકરણ ૧૭ . ત્રીજું ચોમાસું

કાર્તિકી પૂનમે જ દેવાર્યે નાલંદાથી વિહાર કર્યો . કોલ્લાક સંનિવેશમાં પધાર્યા . બહુલ બ્રાહ્મણનાં ઘેર તે દિવસે બ્રહ્મ ભોજન હતું . ખીર બનાવેલી . તેણે દેવાર્યને જોઈ હરખ અનુભવ્યો . વિનંતી કરીને એ દેવાર્યને ઘેર લાવ્યો . ખીરમાં ઘી સાકરનું અજબ મિશ્રણ થયું હતું . દેવાર્યે એના હાથે પારણું કર્યું .

બીજા ચોમાસામાં ચાર માસક્ષમણ એકાંતરે થયાં હતાં . દરેક માસક્ષમણનું પારણું કે અત્તરવાયણું પૂર્વનિયોજન વિના થતું . પારણું કે અત્તરવાયણું કરાવનારને ખબર જ ના રહેતી કે દેવાર્ય માસખમણ પર માસખમણ કરી રહ્યા છે . આ જ હતી દેવાર્યની તપસ્યા . પારણાના દિવસે પણ આહારવૃત્તિની ઉપેક્ષા બનેલી રહેતી . બીજા ચાતુર્માસની અંતિમ તપસ્યાનું પારણું કરી દેવાર્ય કોલ્લાક સંનિવેશમાં જ કાઉસગ્ગમાં ઊભા રહ્યા .

અચાનક , દેવાર્યની સામે એક ઘેલો માણસ આવીને ઊભો રહ્યો . આવતાવેંત એ બોલવા લાગ્યો .

‘ મેં આપને કેટલું શોધ્યા ? ક્યાં જતા રહ્યા હતા આપ . હું ચાર મહિનાથી આપની સાથે છું . પણ મારી પર આપનું ધ્યાન જ નથી . હું આપનો શિષ્ય બનવા માંગુ છું . આપને મારી જરૂર નહીં હોય . મને આપની જરૂર છે . હું ગરીબ માણસ છું . મારા માબાપ પણ ગરીબ જ . તેઓ પાટિયાં પર ચિત્ર બનાવી વેંચે છે . મનેં પણ એમણે ચિતારો બનાવ્યો છે . પરંતુ , હું પાટિયાનાં ચિત્રો વેચવાથી કંટાળ્યો છું . લોકો શું ખરીદે છે અને શું નથી ખરીદતા તે આ વ્યવસાયમાં સમજાતું જ નથી . મને આપની સેવામાં રહેવાનો મોકો આપો . હું આપનો શિષ્ય બનવા માંગું છું . ‘

દેવાર્ય કશું બોલ્યા નહીં . એ ઘેલા આદમીએ પોતાની કાયા પરથી વસ્ત્રો ઉતારીને ફંગોળી દીધા . એણે કહ્યું : ‘ આ જુઓ , મેં સંસારી વેશ તજી દીધો . હવે હું પણ સંસાર મુક્ત છું . જેવા સાધક આપ છો તેવો સાધક મને બનાવી દો . ‘

દેવાર્ય મૌન ત્યજીને કશુંક બોલે એવી સંભાવના હતી ખરી ? આ ગાંડા આદમીને ના પાડવા માટે દેવાર્ય કાંઈક બોલે એ જરૂરી હતું શું ? દેવાર્ય એને પ્રેમથી અથવા ધમકાવીને રવાના કરશે એવું લાગતું હતું . પણ દેવાર્ય સહન કરવા નીકળ્યા હતા . આ વિચિત્ર માણસ સાથે રહે કે ન રહે , મને શો ફેર પડે છે ? એવો વિચાર હશે દેવાર્યનો ? પ્રભુ જ જાણે . દેવાર્યે તેને હા ન પાડી અને ના પણ ન પાડી . અને એ દેવાર્યની સાથે જમા થઈ ગયો .

દેવાર્ય કોલ્લાક સંનિવેશથી સ્વર્ણખલ સંનિવેશ પધાર્યા . એ ઘેલો આદમી દેવાર્યનો ચેલો બની બેઠો . માન ન માન , મૈ તેરા મહેમાન . એનું નામ ગોશાળો . એ બોલકણો હતો . એ દેવાર્ય સાથે વાતો કરતો રહેતો . એ કશુંક પૂછતો . એને સિદ્ધાર્થ જવાબ આપતો . ગોશાળાને લાગતું કે દેવાર્ય બોલે છે પણ બોલનારો રહેતો સિદ્ધાર્થ . સિદ્ધાર્થ પણ જબરો હતો . ગોશાળાની સાથે વાતો કરવામાં એનેય મજા આવતી . ગૌશાળાને ભૂખ લાગતી . એ દેવાર્યને જમવાનું સરનામું પૂછતો . સિદ્ધાર્થ યથાયોગ્ય જવાબ જરૂર આપતો . દેવાર્યને આ બેયની મૈત્રી સાથે કોઈ લેવાદેવા નહોતા .

વિહાર આગળ વધ્યો . દેવાર્ય બ્રાહ્મણગામ પધાર્યા . દેવાર્યે નંદ પાટકમાં નંદ શ્રેષ્ઠીનાં ઘેર પધારી છઠનું પારણું કર્યું . નંદે દહીંભાત વહોરાવ્યા હતા .

દેવાર્ય વિહાર કરતાં કરતાં ચંપાનગરી પધાર્યા . અહીં ત્રીજું ચોમાસું થયું . સળંગ સાઠ દિવસના ઉપવાસનાં પારણે સાઠ ઉપવાસ કર્યા દેવાર્યે . મતલબ કે ત્રીજા ચોમાસાના એકસોવીસ દિવસમાં દેવાર્યે એક જ વાર આહાર લીધો . બાકી એકસો ઓગણીસ દિવસ દેવાર્ય , નિરાહાર અને નિર્જલ રહ્યા . ચોમાસાના એકસઠમા દિવસે , દેવાર્યે એકવાર આહાર સ્વીકાર કર્યો . પરંતુ ક્યારે કોના દ્વારા એ પારણું થયું તેની જાણકારી ઉપલબ્ધ ન થઈ . બીજા સાઠ ઉપવાસ થયા એમાં ત્રીજું ચોમાસું પૂરું થઈ ગયું . (ક્રમશઃ)

બીજા વરસનું કથાનક : રેતીમાં પગલાં

જોશીએ ઝોળી ફેલાવી . દેવરાજને મના કોણ કરે ? દેવરાજ એની ઝોળીને સાચા સોનાના દાગીનાઓથી ભરી દીધી . દેવરાજે કહ્યું :` આ મારો વૈભવ નથી , આ દેવાર્યનો પ્રભાવ છે . ʼ

‘ ભગવાન્ પર અને શાસ્ત્રો પર શ્રદ્ધા રાખવાની જ હોય . તમે ભગવાન્ અને શાસ્ત્રો પરની શ્રદ્ધા ખોઈ દો એ તમારું કમભાગ્ય કહેવાય . મારા પ્રભુને મળે તે કમભાગી હોઈ જ ન શકે . આ દાગીનાનું મૂલ્ય તમે જાણતા નથી . તમારા પૂર્વજોની સાત પેઢીએ નહીં જોયું હોય એટલું સોનું તમને આ દેવાર્ય સાહેબના આશીર્વાદે આપ્યું છે . એમની પર ભક્તિ બનાવેલી રાખજો . તમારી જિંદગીમાં કોઈ દુઃખ નહીં આવે . ‘

દેવરાજ આટલું બોલીને દેવાર્ય પાસે ગયા હતા . પુષ્પ સામુદ્રિકે અને દેવરાજે દેવાર્યને વંદના કરી હતી . દેવરાજ અદૃશ્ય થયા . જોશી પોતાના રસ્તે ચાલી નીકળ્યો .

દેવરાજ અને સામુદ્રિકે દેવાર્યનાં દર્શન કર્યા તે ભૂમિ હતી થૂણાગ સંનિવેશ . દેવાર્ય અહીંથી નીકળી રાજગૃહી પધાર્યા . ચોમાસું નાલંદામાં કર્યું .

સ્થિરતાની ભૂમિ હતી : અર્જુન વણકરની કાર્યશાલા . અહીં કલાકારો અને કારીગરોની મોટી ફૌજ સતત સક્રિય હતી . વસ્ત્રો બનતાં , રંગાતાં . એમનું વેચાણ થતું . વ્યવસાય ઘણો મોટો હતો અર્જુનનો . એ મહાશ્રીમંત હતો . મહેલ જેવું મકાન હતું રહેઠાણનું . એમાંની એક નાની જગ્યા દેવાર્ય માટે ઉપયોગી હતી : ઘાસ ઊગતું નહોતું , પાણી ભેગું થતું નહોતું , જીવજંતુઓનું આવાગમન નહોતું . અર્જુન વણકર પાસેથી અનુમતિ મેળવીને દેવાર્યે ત્રીજું ચોમાસું આ સ્થાનમાં કરવાનું નિર્ધાર્યું .

દેવાર્યે એક મહિનાના ઉપવાસ કર્યા . ચોમાસાના એકત્રીસમાં દિવસે પારણું કરવા કાર્યશાળાથી બહાર નીકળ્યા . ચાલતાં ચાલતાં વિજય શ્રેષ્ઠીનું ઘર જોયું . દેવાર્ય ઘર તરફ વળ્યા . શ્રેષ્ઠીએ દેવાર્યને જોયા , ઓળખ્યા . પ્રભુને ભિક્ષાનો લાભ આપવા વિનંતી કરી . દેવાર્યે વિનંતી સ્વીકારી . ભરપૂર ભોજન સામગ્રી દ્વારા તેણે દેવાર્યની ભક્તિ કરી . દેવાર્યને માસક્ષમણનું પારણું થયું . પંચ દિવ્ય થયા .

દેવાર્ય કાર્યશાળા પરત થયા . બીજું માસક્ષમણ કર્યું . પારણું કર્યું , આનંદ ગૃહપતિના હાથે ખાજાં સ્વીકારીને . ત્રીજું માસક્ષમણ કર્યું . પારણું સુનંદ શ્રેષ્ઠીના હાથે , સર્વકામગુણિત ભોજન દ્વારા થયું . દરેક પારણે પંચ દિવ્ય થયાં .

ચોથું માસક્ષમણ કર્યું . અને ચોમાસું પૂરું થયું . દેવાર્યે ચારેય માસક્ષમણમાં કેવળ કાઉસગ્ગ કર્યો હતો . ન હલનચલન . ન નિદ્રા . ન વાર્તાલાપ . ન ગતિવિધિ . શરીર મહદંશે અક્રિય . વાણી વિરત . મન નિઃસ્પંદ . દેવાર્ય અગોચર ચિંતનમાં નિમજ્જન સાધી લેતા . અગોચર તત્ત્વ , અપરિસીમ હતું , અવર્ણનીય હતું , અનિવર્ચનીય હતું . દેવાર્ય જ્ઞાનદૃષ્ટિ થકી એ અગોચરમાં નિલીન થઈ જતા . ભૂખ તરસ થાકની કોઈ ભૂમિકા જ બનતી નહીં . દેવાર્યના લાંબા ઉપવાસ , એ અગોચરમાં ડૂબવા માટે થતા . દેવાર્યનું એક એક પારણું , એ અગોચરને સ્પર્શવા માટે જ થતું . દેવાર્યને પોતાની કાયા મહત્ત્વની લાગતી નહોતી . દેવાર્યને એ કાયામાં વસનારો આતમા જ મહત્ત્વનો લાગતો હતો . (ક્રમશ:)

।। બીજા વરસનું કથાનક સમાપ્ત ।।

બીજા વરસનું કથાનક : રેતીમાં પગલાં

પગલાંનો પીછો કરતો કરતો એ દેવાર્ય સુધી પહોંચ્યો . દેવાર્યનાં સામુદ્રિક લક્ષણો અદ્ભુત હતા . જોતાવેંત સમજાય કે આ ચક્રવર્તીનું વ્યક્તિત્વ છે . એ જોશીએ અપેક્ષા રાખી હતી કે સોનેરી આભૂષણ અને મોંઘાદાટ વસ્ત્રો અને શક્તિશાળી હથિયાર ધારણ કરનારો મહાપુરુષ જોવા મળશે . એને દેવાર્ય દેખાયા : આભૂષા મુક્ત . વસ્ત્ર વિરહિત . શસ્ત્ર વિહીન . તદ્દન એકાકી . એ સ્તબ્ધ થઈ ગયો . દેવાર્યની નિરાવરણ કાયાને એ જોતો જ રહી ગયો . છાતીની વચોવચ ગુચ્છાદાર શ્રીવત્સ . ઊંચી મસ્તકશિખા . વિશાલ લોચનદલ . લાંબાં પોપચાં . લાંબી અણીદાર ભ્રૂલતા . દીપજ્યોતિ જેવી નાસિકા . સુરેખ સોનેરી કાન . કમળપત્ર સમા સ્નિગ્ધ રક્ત હોઠ . ત્રિરેખ કંઠ . જોશી દેવાર્યનાં એકેક અંગને સામુદ્રિક શાસ્ત્રની નજરે જોતો રહ્યો . એક તરફ એને આશ્ચર્ય થતું હતું કેમ કે આવું નખશિખ મહાલક્ષણસંપન્ન માનવશરીર એ પ્રથમ વાર જોઈ રહ્યો હતો . બીજી
તરફ એને અફસોસ થઈ રહ્યો હતો કે દેવાર્ય સાથે વૈભવ કેે રાજપરિવારની એક પણ નિશાની મૌજૂદ નહોતી .

એ નિરાશ થયો . એની સામુદ્રિક શાસ્ત્રની પોથી હતી . તેણે એ પોથી એક હાથે પકડી . એ પોથીને જોતો રહ્યો . એ મનોમન બબડ્યો :

‘ આજે આ સામુદ્રિક શાસ્ત્ર સદંતર ખોટું સાબિત થયું . આ પુરુષનાં લક્ષણો અસાધારણ છે . પરંતુ જીવન સાવ સાધારણ છે . આમની પાસે ઐશ્વર્ય હોવું જોઈતું હતું , રસાલો હોવો જોઈતો હતો . આ તો સાવ એકલા અને ખાલીખમ છે . મારો બોધ બેકાર છે . આ પોથી નિરર્થક છે . હું બધે આ પોથી સાથે લઈને ફરું છું . પોથીના જ આધારે સૌને મૂલવું છું , ભવિષ્યકથન કરું છું . આજે સમજાણું કે આ પોથી જ નકામી છે . આ ભ્રામક પોથી ગંગાશરણ થઈ જાય એ જ ઠીક છે . પોથીને અલવિદા . ‘

એણે પોથીવાળો હાથ ઊંચક્યો અને ગંગામાં પોથીનો પ્રહાર કરવાનો નિર્ણય અમલમાં મૂક્યો જ હતો કે પાછળથી એક અવાજ આવ્યો : ` ઉતાવળ ના કરો , ભૂદેવ . ʼ

જોશીએ પાછળ જોયું . એની આંખો અંજાઈ ગઈ . તેને બીજો એક પુરુષ દેખાયો . એ પુરુષનાં માથે મુગટ હતો , ભુજાઓમાં બાજુબંધ હતા , હાથમાં કડાં હતાં , આંગળીઓમાં વીંટી હતી , કેડે કટિબંધ હતો , છાતી પર ઝૂલતા હાર કંઠને વીંટળાયેલા હતા . બધા જ દાગીના નગદ સોનાનાં હતા અને રત્ને મઢેલા હતા . એ દેવરાજ હતા . ઊંચા કદની કાયા હતી . ઓજસ્વી ચહેરો હતો . આંખો દેદીપ્યમાન હતી . જોશી જોતો રહ્યો . એણે પૂછ્યું : આપ કોણ ?

દેવરાજનો જાદુ ગજબ હતો . જોશી – તમે – ન બોલ્યો . જોશી – આપ – બોલ્યો . એ સંમોહિત હતો . એને દેવાર્યમાં જે જોવું હતું તે બધું જ દેવરાજમાં દેખાઈ રહ્યું હતું . એની પોથી આંગળીઓમાં જ અટકેલી રહી . એ અદ્ધર હાથે જ દેવરાજ તરફ ફર્યો .

‘ હું દેવતાઓનો સમ્રાટ છું . શક્ર મારું નામ . શક્રેન્દ્ર . ‘ દેવરાજ બોલ્યા .
‘ ઓહો , હું પુષ્પ . હું સામુદ્રિક શાસ્ત્રી છું . ‘
‘ આ પોથી કેમ હાથમાં છે ? ‘
‘ ના , ના , એ તો . ‘ જોશી બોલી ન શક્યો .
‘ તમે આ પોથીમાં પાણીમાં વહાવી દેવા માંગો છો ? ‘
‘ હા , અં , એવું છે કે . ‘
‘ શું એવું છે ? પોથી નદીમાં ફેંકાતી હશે ? ‘
‘ અરે , મારી વાત તો સાંભળો . ‘
‘ હું તમને જ મળવા આવ્યો છું . બોલો , શું કહો છો ?

જોશી બોલતો ગયો : ‘ એવું થયું કે આ રેતી પરના પગલાં જોઈને મનેં લાગ્યું કે મારી મુલાકાત ચક્રવર્તી મહારાજ સાથે થવાની છે . પણ મેં જોયું કે આ નિર્વસ્ત્ર , નિરાભરણ અને નિષ્પરિવાર છે . આવું કેવી રીતે બની શકે ? મને લાગે છે કે મારું શાસ્ત્ર જ ખોટું છે . ‘

‘ તમારું શાસ્ત્ર ખોટું નથી , ભૂદેવ . તમારા વિચારો ખોટા છે . તમે ઊંધા વિચારોના રવાડે ચડી ગયા છો . તમને મારા દાગીના દેખાય છે . તમે મારું સૌન્દર્ય અને ઐશ્વર્ય જોઈ રહ્યા છો . હું આ નિરાભરણ મહાપુરુષનો દાસ છું . એ મારા ભગવાન્ છે , એ દુનિયાના ભગવાન્ છે ? ‘ દેવરાજ બોલ્યા હતા .

‘ શું કહો છો દેવરાજ ? ‘ જોશી બોલ્યો . એને ભારે અચરજ થયું હતું .

‘ હા , સાચું કહું છું . તમે જેને નિર્વસ્ત્ર સમજો છો તે સાક્ષાત્ દેવાધિદેવ છે . તમે જેને નિષ્પરિવાર સમજો છો તેમની સેવામાં ત્રિલોકના કરોડો ભક્તો સદા સર્વદા સમર્પિત છે . તમને ખબર નથી , ભૂદેવ . આ જગતના નાથ છે . તમારું શાસ્ત્ર સાચું છે . આ ધર્મ ચક્રવર્તી છે . આ પ્રભુને કેવળજ્ઞાન થશે થોડા સમયમાં . પછી જોજો . આખી દુનિયા એમનાં ચરણોમાં ઝૂકેલી જોવા મળશે . અને હા , આ તમારી પોથીને સાચવી રાખજો . તમે આ પોથીનું શાસ્ત્ર વાંચ્યું ન હોત તો તમે આ પરમાત્મા સુધી આવ્યા જ ન હોત . આ પોથીએ તમને પ્રભુનાં દર્શન કરાવ્યા છે . આ પોથીને જીવના જતનથી જાળવજો . તમે માનશો ? તમને દેવાર્યની બાબતે મૂંઝવણમાં છો એ મેં દેવલોકથી જોયું અને ખાસ તમારી મૂંઝવણ ટાળવા જ હું મનુષ્યલોકમાં આવ્યો છું . ‘

દેવાર્યની વાત સાંભળી જોશી ગદ્ગદ થઈ ગયો . એનું જ્યોતિષજ્ઞાન સાચું સાબિત થયું હતું . એની પોથી , એનું શાસ્ત્ર વાસ્તવિક છે એમ સ્વયં ઇન્દ્ર મહારાજા બોલ્યા હતા . એને ફરીવાર દેવાર્યના દર્શન કરવાનું મન થયું . પણ દેવરાજની વાત હજી પૂરી થઈ નહોતી .

‘ તમારી ઝોળી બતાવશો , ભૂદેવ .? ‘ દેવરાજ બોલ્યા . ( ક્રમશઃ )

બીજા વરસનું કથાનક : રેતીમાં પગલાં

ગંગાનદીને કેટલો પસ્તાવો થયો હશે . એ વિચારતી હશે કે દેવાર્ય મારા ખોળે પહેલીવાર પધાર્યા . એમની જળયાત્રા સુખરૂપ બને તેનું ધ્યાન રાખવાની જવાબદારી મારી હતી . અને સુદંષ્ટ્ર દેવની અવળચંડાઈએ કેવો કેર વર્તાવી દીધો ? એમાં મારો શો વાંક ? મારે તો શાંત અને સંતુલિત જ રહેવું હતું , હું એવી રહી પણ ખરી . અડધી યાત્રા સરસ જ થઈ હતી ને . પણ પછી દેવાર્યને હાલાકી વેઠવી પડી . કામ સુદંષ્ટ્રનું હતું અને બદનામી મારી થઈ .

ગંગા આમ વિચારતી હશે એ દેવાર્યને સમજાયું હશે . ગંગાને સાંત્વના આપવા દેવાર્ય ગંગાની રેતીમાં ચાલ્યા , ચાલતા રહ્યા , ચાલતા જ રહ્યા . રેતીમાં ભેજની છાયા હતી . દેવાર્ય ચાલતી વખતે એક પગ જ્યાં મૂકતા ત્યાં પગનો પંજો રેતીમાં દબાતો . એ પગ ઊઠીને આગળ વધતો ત્યારે રેતીમાં તે પગલાંની છાપ છૂટતી . દેવાર્ય એકધારું ચાલી રહ્યા હતા . દેવાર્યની પાછળ રેતીમાં પગલાંઓની લાંબી પંક્તિ બની રહી હતી . એ પંક્તિ દ્વારા જાણે દેવાર્ય નદીને આશ્વાસન આપી રહ્યા હતા .

નદીને સંભળાયું હશે કે ‘ હું જાણું છું ગંગા . તારી કશી ભૂલ નથી . પેલો સુદંષ્ટ્ર ગાંડો થયો હતો . એમ કાંઈ હું ડૂબી જાઉં એવું બને ખરું ? તું મને ડૂબવા દે એ પણ તો સંભવિત નથી . હું પાણીમાં ન પડ્યો , નાવમાં જ રહ્યો . મારી પર તારા પાણી અફળાયાં . એ બહાને તે મારો સ્પર્શ લીધો . આ તારી કમાણી થઈ . તારે જીવ બાળવાનો નહીં . ‘

નદી દેવાર્ય દ્વારા આ રીતે સાંત્વના પામી હશે . અતિશયોક્તિ કે ઉત્પ્રેક્ષા દ્વારા વર્ણવી શકાય તેવી એ ઘટના હતી . દેવાર્ય ગંગાકાંઠે પથરાયેલી રેતી પર ઘણું ચાલ્યા , ઘણું ઘણું ચાલ્યા . રેતીમાં દેવાર્યનાં ચરણચિહ્ન અંકિત થતાં રહ્યાં .

રેતીમાં બનેલી નિશાનીઓને ભૂંસાતા ઘણી વાર નથી લગતી , થોડી વાર તો લાગે જ છે . દેવાર્ય એક જગ્યાએથી થૂણાગ સંનિવેશ ભણી વળી ગયા . હવે કિનારા પર કેવળ પગલાંઓ જ પગલાંઓ હતાં , લાંબી કતારમાં . ગંગાના હાથ પર કોણી સુધી મહેંદી રચવામાં આવી હોય એવો નઝારો બન્યો હતો . રેતીચિત્રના કલાકારે મુલાયમ હાથે રચ્યા હોય તેવા એક એક ચરણ ચિહ્ન હતાં . અંગૂઠાનો ખાડો મોટો . ચાર આંગળીઓનો ખાડો નાનો અને બાકીના પંજાનો ખાડો લાંબો . પાનીનો ગોળાર્ધ સરસ ઉપસેલો . સૌથી ખાસ વાત એ કે પગલાંની છાપમાં નાના નાના ચિત્રાંકન બન્યા હતા . પદ્મ , સ્વસ્તિક , ધનુષ જેવી જે નિશાની દેવાર્યના પગના તળિયામાં હતી તે રેતીમાં પણ આબાદ ઝીલાઈ હતી . પગલાઓનું વૃંદ ગંગાકાંઠે પોતાની મસ્તીમાં હતું . થોડા સમયની જિંદગીને મૌજથી માણવાનો માહોલ બનેલો હતો .

એમાં એક આદમીએ પ્રવેશ કર્યો . એના કપાળ પર ત્રિપુંડ્ર અંકિત થયેલું હતું . એના હાથમાં પોથી હતી . એણે જનોઈ પહેરી હતી . પગમાં પાદુકા હતી . ચાણક્ય મંત્રીના પૂર્વજ જેવી એની આભા હતી . એ એકલો શીદ નીકળ્યો હશે ? નાવ પકડી સામા કિનારે જવું હશે ? નાવ હજી આવી જ નહોતી . જંગલથી બચવું હશે એટલે કિનારે કિનારે ચાલી રહ્યો હશે . કારણ ગમે તે હોય , એ રેતી પરથી ચાલતો ગયો . એની પાદુકાના ધબ્બા રેતીમાં બનતા ગયા . એણે દેવાર્યની પદપંક્તિનું પ્રથમ ચરણચિહ્ન જોયું . એ રેતીમાં ત્યાં જ બેસી ગયો . એણે દેવાર્યના પગનાં તળિયાની છાપને ધ્યાનથી જોઈ . એ રોમાંચિત થઈ ગયો .

‘ આવા અદ્ભુત લક્ષણો ? બેય પગમાં ? કમાલ છે ? આ તાજાં જ પગલાં છે . હમણાં જ અહીંથી નીકળ્યું છે કોઈ . એમનું પુણ્ય જબરદસ્ત દેખાય છે . આ ચક્ર , આ કમળ , આ સ્વસ્તિક , આ રેખાઓ . આ સાધારણ ઈન્સાનનો પગ નથી . આ ચક્રવર્તીનો પગ છે . ‘

એ એકલો એકલો બોલી પડ્યો હતો . એને ચરણચિહ્નોની લાંબી હાર દેખાઈ . એ લગભગ દોડ્યો . એની પાદુકાના ધબ્બાઓએ રેતીની સુંદરતાને વિખેરી દીધી . એને સમજાઈ ગયું કે થોડીક ક્ષણો પહેલાં અહીંથી કોઈ નીકળ્યું છે . એ કોઈ , જે પણ હોય , તેનાં લક્ષણ ચક્રવર્તીનાં હતાં .

એ જોશીને અચાનક પોતાની ગરીબી યાદ આવી ગઈ . પોતાની પાસે વધારે પૈસા નહોતા , મોટું ઘર નહોતું , મોંઘા વસ્ત્ર અને આભરણ નહોતા . એક સરેરાશ આદમી બનીને એ રહી ગયો હતો . મોટા માણસ બનવાનું એનું સપનું હતું . દેવાર્યના પગલાંઓ જોઈને એનામાં જોશ આવી ગયું . એને થયું કે ‘ આ વ્યક્તિ અત્યારે એકલવાયી છે , આને અત્યારે સહાયની જરૂર હશે . હું એને સથવારો આપી દઉં . એ કાલે મોટો માણસ બની જશે . તે વખતે એ મને સથવારો આપશે . ‘

લાલચના વિચારે એના પગમાં ઉતાવળ આવી . હું પહોચું એની પહેલાં બીજું કોઈ ત્યાં પહોંચી ન જાય એવી અધીરતા . (ક્રમશઃ)