બીજા વરસનું કથાનક : સર્પરાજની દૃષ્ટિજ્વાળા

દૃષ્ટિવિષ સર્પે એ સુગંધને પારખી લીધી . એની જીભ લપકતી હતી . એની ઝીણી આંખો કોઈ રત્નની જેમ ચમકી રહી હતી . દૃષ્ટિ વિષ સર્પને કોઈનો ડર નહોતો . દૃષ્ટિ સર્પની કાયા , મગરમચ્છની પૂંછડી જેવી જાડી અને લાંબી હતી . એ ચપળતાથી સરકતો સરકતો દેવાર્યની તરફ આગળ વધ્યો . એનાં શરીરની નીચે પાંદડાં ચંપાયાં અને ખખડ્યાં . એ ઘાસ પરથી સરક્યો . સૂકા તણખલાઓ દબાયા અને વંકાયાં . એ મુલાયમ માટી પરથી ચાલ્યો . સર્પને પગ ન હોય પણ ગતિ જરૂર હોય . સર્પ શરીરને ટુકડે ટુકડે આડું અને તેડું સરકાવે છે . તે જ્યાંથી નીકળે ત્યાં લાંબા લીસોટા મૂકીને જાય છે . સર્પ દેવાર્ય તરફ આગળ વધી રહ્યો હતો એની પાછળ એક પ્રલંબ જાડી રેખા અંકાતી જતી હતી . નાના ખેતરમાં પાણીની પાતળી નીક બનેલી હોય છે એવો એ લીસોટો બની રહ્યો હતો .

આ સર્પનો ફૂંફાડો , સિંહબાળના ઘુરકાટ જેવો હતો : ભયકારી . એને દેવાર્ય દેખાયા . એણે આશ્ચર્ય અનુભવ્યું . એને દેવાર્ય કેવળ મનુષ્ય રૂપે દેખાયા . એને શું સમજે કે ભગવાન્ શું અને તીર્થંકર શું ? એને બસ , એટલું સમજાયું કે આ મનુષ્ય છે અને મારા ઈલાકામાં મનુષ્યના અસ્તિત્વ માટે કોઈ જગ્યા નથી . એ દેવાર્યની નજીક પહોંચ્યો . એને ગુસ્સો આવી રહ્યો હતો કે આ માણસે અહીં પગ શી રીતે મૂક્યો ? આ માણસ મનેં જોઈને ડરતો કેમ નથી ? આ માણસ મારાથી દૂર ભાગવા માટે પગ કેમ ઉપાડતો નથી ? આ માણસની હિંમત જ કેવી રીતે થઈ અહીં સુધી આવવાની ?

આ સર્પની અધિકાર વૃત્તિ તીવ્ર હતી . જે મારું છે તે મારું જ રહેવું જોઈએ , એમાં બીજા કોઈએ હાથ નાંખવાનો નહીં . આ જંગલ મારું છે . આ જંગલમાં સિંહ ન રહી શકે , વાઘ ન રહી શકે , હાથી કે વાંદરા પણ ન રહી શકે . આ જંગલમાં કેવળ એક જ સર્પ રહી શકે . બીજા કોઈ પશુ – પંખી આવે તે જીવી જ ન શકે . આ જંગલમાં માણસ તો આવે જ શાના ? આ માણસો જંગલમાં આવે છે , વૃક્ષો સાથે છેડછાડ કરે છે , ભૂમિને બદલે છે , બગાડે છે . એમને આ વિસ્તારમાં આવવાની જરૂર જ નથી . માણસો એમના વિસ્તારમાં રહે , અમે પશુઓ માનવવિસ્તારમાં જઈશું નહીં . અમે પશુઓ , આ જંગલમાં રહીએ અને માનવોએ અમારાં જંગલમાં આવવાનું નહીં . જો માણસ જંગલની ભોમકામાં પગપેસારો કરશે તો અમે પશુઓ વિરોધ કરવાના જ . સર્પ , અમે બનીને વિચારતો પરંતુ હું બનીને જીવતો . સર્પને માણસો પણ ન ગમતા અને પશુઓ પણ ન ગમતા . સર્પને એકલું પોતાનું સામ્રાજ્ય બનાવવું હતું . તે એણે બનાવી લીધેલું . પશુઓ , પંખીઓ ખાખ થઈ ચૂક્યા હતા અને જે બચ્યા હશે તે ગાયબ થઈ ચૂક્યા હતા . આશ્રમ નિવાસી માનવો થોડાક મર્યા હતા અને બાકીનાઓ ભાગી નીકળ્યા હતા .

એમ તો દેવાર્યને પણ બીજાનું અસ્તિત્વ ઉપયોગી લાગતું નહીં અને એટલે જ દેવાર્ય બીજા કોઈને ભાવ આપતા નહીં . પણ દેવાર્ય અન્ય વિરોધી કે અન્ય દ્વેષી નહોતા . દેવાર્ય નિજાનંદી હતા . જ્યારે આ સર્પ અન્ય વિરોધી હતો , અન્ય દ્વેષી હતો . સર્પ હિંસાનંદી હતો . દેવાર્ય કોઈને મળવાનું ચાહતા નહીં . સર્પ કોઈને જીવતા છોડવામાં માનતો નહોતો . દેવાર્ય ધારે તો સર્પનું નામોનિશાન મટી જાય . દેવાર્ય પ્રતાપી હતા , ઊર્જસ્વી હતા . એમની સામે સર્પ ટકી જ ન શકે . તો આ સર્પની સામે પણ આજ સુધી કોઈ ટકી શક્યું નહોતું . સર્પની પાસે દૃષ્ટિજ્વાળા હતી . એ સર્પ સૂરજની સામે જોઈને જેની તરફ જુએ તેની પર એની આંખોમાંથી આગ વરસતી . જેમ ફુવારામાંથી પાણીનો ધોધ ફૂટી નીકળે છે તેમ સર્પની આંખમાંથી આગનો ધોધ ઉછળી પડતો . સર્પ જેની તરફ તાકે તેને એ આગનો ધોધ વળગી જતો . આગ એવી ખતરનાક રહેતી કે માણસ , પશુ , પંખી , વૃક્ષ જે આગની લપેટમાં આવે તે ભડથું થઈને રાખમાં ફેરવાઈ જતા . લોકો આ સર્પને દૃષ્ટિવિષ સર્પ કહેતા . સાપની પ્રવૃત્તિ પ્રમાણે જોઈએ તો આ દૃષ્ટિઆગ સર્પ હતો . તમે એને આગદૃષ્ટિ પણ કહી શકો .

આ સર્પ સાધારણ સર્પ નહોતો , એ મહાસર્પ હતો . એ ઝાડ પરથી લટકે તો વડવાઈ જેવો પ્રલંબ દેખાતો . એ રાફડામાંથી નીકળે તો ઝરણાં જેવો સુદીર્ઘ દેખાતો . એ કોઈ માણસની કાયાને વીંટળાઈ વળે તો અજગર જેવો પ્રચંડ લાગતો . એ કોઈ પત્થરશિલા પરથી ઝૂલતો ત્યારે ગજરાજની સૂંઢ જેવો કદાવર લાગતો . એની દૃષ્ટિજ્વાલાની સત્ય ઘટનાઓમાંથી કેટલીય દંતકથાઓ બની હતી . લોકો એને દેવતાઈ અવતાર સમજતા કેમ કે એના દીદાર અસાધારણ હતા . એની તુલના રામાયણકાળના રાક્ષસો સાથે થતી કેમકે તે ક્રૂર અને હિંસક હતો . યમરાજના ભાઈ જેવો હતો આ સર્પ . એ જેને જોતો એના રામ રમી જતા .

એ દેવાર્યને તાકવા લાગ્યો . દેવાર્યનું તેજ અગ્નિ જેવું હતું . દેવાર્યના ચહેરા પર શાંતિ અને સ્થિરતાના ભાવ અંકિત થયા હતા . દેવાર્યનો કાઉસગ્ગ , મૃતક જેવો જડ હતો . પશુઓનું ધ્યાન ખેંચાય એવી ઝીણી કે મોટી કોઈ જ હલચલ દેવાર્યની કાયામાં વર્તાઈ રહી નહોતી . દેવાર્યે સર્પના રાફડાને કાંકરીચાળો કર્યો નહોતો . દેવાર્યે સર્પને છંછેડવાની કશી જ હરકત કરી નહોતી . જેટલી દૃઢતાથી આસપાસમાં , વૃક્ષો નિશ્ચલ ઊભા હતા તેટલી જ કે તેથી પણ વધુ દૃઢતાથી દેવાર્ય અડીખમ ખડા હતા . સર્પને ગુસ્સો કરવાનું કોઈ જ કારણ દેવાર્યે આપ્યું નહોતું . અને આ સર્પ એવો હતો કે એને ગુસ્સો કરવા માટે કોઈ કારણની જરૂર નહોતી . એને ગુસ્સો આવતો એ કહેવા પૂરતું વાક્ય હતું . હકીકતમાં તો એ હરપળ ગુસ્સામાં રહેતો . એને જ્યારે પણ , જે પણ માણસ દેખાય તેની પર એ ગુસ્સો વરસાવતો . એની દૃષ્ટિજ્વાળાનું રહસ્ય કોઈ સમજી શકતું નહીં . આ સર્પની દૃષ્ટિજ્વાળા જેણે જોઈ હોય તે જીવતો બચી શકતો નહીં . દેવાર્યને આ દૃષ્ટિજ્વાળા જોવા મળે તેવો તખ્તો ઘડાઈ ચૂક્યો હતો . ( ક્રમશઃ )

બીજા વરસનું કથાનક : સર્પરાજની દૃષ્ટિજ્વાળા

દેવાર્ય વનવગડે વિહરી રહ્યા હતા . ચારેકોર જંગલ છવાયેલું રહેતું . રસ્તો ન જડે એવી ગહન ઝાડીઓમાં દેવાર્ય જતા નહીં . દેવાર્ય પગની નીચે પાંદડા ન આવે , ઘાસ ન આવે , ફળ કે ફૂલ ન આવે , લીલ ન આવે એ રીતે ચાલતા . દેવાર્ય જ્યાંથી નીકળતા ત્યાંથી તેઓ કંઈ દિશામાં જાય છે તે દેખાતું પરંતુ દેવાર્ય કંઈ જગ્યાએ જવા માંગે છે તેની કોઈ આગોતરી જાણકારી રહેતી નહીં . પહોંચી ગયા બાદ ખબર પડતી કે હા , દેવાર્ય અહીં પધાર્યા છે . દેવાર્ય ક્યાં પધારવાના છે એની આગોતરી ખબર રહેતી નહીં . દેવાર્ય ક્યાં પધારી ચૂૂૂૂૂૂક્યા છે તેની ખબર રહેતી . દેવાર્ય ચાલીને વનમાર્ગે આગળ વધતા હોય તે જોનારા ઝૂઝ લોકો , દેવાર્ય ક્યાં જઈ રહ્યા છે તેનું અનુમાન દિશાના આધારે કરતા . ઉત્તર વાચાલા તરફ જઈ રહેલા દેવાર્યને ગોવાળોએ જોયા . દેવાર્ય દેદીપ્યમાન વ્યક્તિત્વના સ્વામી હતા . હજારો લોકોની વચ્ચે પણ દેવાર્ય એકદમ અલગ તરી આવે . જંગલમાં એકલા દેવાર્ય જ દેખાય એમાં વધારે ધ્યાન આકર્ષિત થાય . જંગલમાં એકલા નીકળવાની હિંમત કોઈ કરે નહીં . એકલા નીકળે તે ઉગ્ર અને રૂદ્ર હોય અથવા સાવ દીનહીન હોય . જોકે , દેવાર્ય સૌમ્ય , શાંત અને પ્રસન્ન દેખાતા . એમને જ્યાં જુઓ ત્યાં એમની માટે આકર્ષણ થાય , જંગલમાં એ આકર્ષણ વધારે થાય .

ગોવાળો દેવાર્ય પાસે દોડતા આવ્યા . તેમણે કહ્યું : ‘ દેવાર્ય , આપે જે રસ્તો અપનાવ્યો છે તે શ્વેતવી નગરી તરફ જાય છે . આપને શ્વેતવી નગરી જવાની ઈચ્છા હોય તો બીજો પણ એક રસ્તો છે . આપને એ રસ્તે થોડું વધારે ચાલવું પડશે . પણ આપ એ જ રસ્તો લો . આપનો આ રસ્તો ટૂંકો છે પણ સલામત નથી . ‘

દેવાર્ય ગોવાળની વાત સાંભળી રહ્યા હતા પણ જવાબમાં કશું બોલી રહ્યા નહોતા . દેવાર્યને બોલવું જરૂરી લાગ્યું નહીં . અચ્છંદકનો કિસ્સો ઊભો કરનારો સિદ્ધાર્થ દેવ અત્યારે ગાયબ હતો . વર્ના એ બોલત . દેવાર્ય કાંઈ જ ન બોલ્યા . ગોવાળોને દેવાર્યની ચિંતા હતી . તેમણે ડરામણું રહસ્ય ખોલતા હોય એ રીતે કહ્યું કે ‘ આપ જે રસ્તે જઈ રહ્યા છો તે રસ્તે એક ભયંકર સર્પ રહે છે . તે દૃષ્ટિવિષ છે . એની આંખમાંથી જ્વાળા નીકળે છે . એની દૃષ્ટિજ્વાળા જેને અડે તે બળીને ખાખ થઈ જાય છે . એણે કેટલાય મનુષ્યોને અને પ્રાણીઓને બાળી મૂક્યા છે . અહીંના જંગલમાં લીલોછમ વૃક્ષ સમુદાય હતો તે આ સાપની દૃષ્ટિજ્વાળાની લપેટમાં આવી ગયો . હવે આગળના રસ્તે તમને દેખાશે કે ઝાડ , ઠૂંઠા થઈ ગયા છે . પાંદડા નથી અને કોરા થડ અને ડાળખાઓ ઊભા છે . દેવાર્ય , આ સાપ જ્યાં રહે છે તે વિસ્તાર કનકખલ આશ્રમ તરીકે ઓળખાય છે પરંતુ અહીં કોઈ રહેતું નથી . આ આશ્રમ એક જમાનામાં માણસોની અવરજવરથી ધમધમતો રહેતો . પણ જ્યારથી દૃૃષ્ટિવિષ સર્પ આવ્યો છે ત્યારથી માણસો ગાયબ રહે છે . ત્યાં કોઈ ઋષિમુનિ નથી , કોઈ તપસ્વી નથી ત્યાં એક માત્ર દૃૃષ્ટિવિષ સર્પ રહે છે . તેને લીધે જ બધા ભાગી નીકળ્યા છે . આ દૃૃષ્ટિવિષ સર્પે સ્થાનિક રહેવાસીઓને એવા સતાવ્યા કે આખી વસતિ ખાલી થઈ . કેટલા મર્યા તેની ગણતરી નથી . આ સાપ ખૂંખાર છે . એને શિકાર મળે ત્યારે એ વધારે ઝનૂની બની જાય છે . આ તરફનો રસ્તો કોઈ જ અપનાવતું નથી . આપ પણ આ રસ્તે જશો મા . જોખમ બહુ મોટું છે .

ગોવાળની વાત દેવાર્યે સાંભળી લીધી . દેવાર્યે એને કોઈ પ્રશ્ન ન પૂછ્યો . દેવાર્ય તો બસ , અટક્યા વગર આગળ ચાલ્યા . દેવાર્ય આ સર્પનો ઈતિહાસ જાણતા હતા . દેવાર્ય એ પણ જાણતા હતા કે આ સર્પ આક્રમણ કરવાનો જ છે . વળી , પ્રતિકાર ન કરવો તે પણ દેવાર્યનો નિયમ હતો . જીવનું જોખમ હતું . પણ દેવાર્ય અટક્યા નહીં .

કનકખલ આશ્રમની ભૂમિ પર દેવાર્યે પગ મૂક્યો . ચોમેર સન્નાટો પસરેલો હતો . કુટિરો હતી , કુટિરવાસીઓ ન હોતા . હોમકુંડ હતા , હોમવિધિકારકો નહોતા . સ્નાનકક્ષો હતા , નહાવાવાળું કોઈ જ નહોતું . મોટું રસોડું થઈ શકે તેવા ચૂલાઓ હતા , એમાં અર્ધદગ્ધ કાષ્ટ અને રાખનો ઢગલો જમા હતો . રસોઈઓ એક પણ ન દેખાયો . આસપાસ ઉગેલા વૃક્ષોમાં વિવિધા હતી . પણ ક્યાંય કોઈ પંખી દેખાતું નહોતું . વૃક્ષોના જાડા થડ પર હોમવિધિના ધુમાડાનો શ્યામ રંગ ચડેલો હતો . એક સમયે અહીં સેંકડો લોકો એકીસાથે રહેતા હશે . કોઈ કાળ ચોઘડિયે દૃષ્ટિવિષ સર્પ આવી પડેલો . એણે આશ્રમને તહસનહસ કરી નાખ્યો . હવે , કશું જ બચ્યું નહોતું . દૂર એક જગ્યાએ મોટો રાફડો દેખાતો હતો . માટીનો નાનો એવો પહાડ હતો . એમાં છિદ્ર હતા . એની અંદર દ્રષ્ટિ વિષ સર્પ રહેતો હતો . દેવાર્યને સહેજ પણ ડર લાગ્યો નહીં . એક અવાવરું બની ચૂકેલા યક્ષમંદિરના રંગમંડપમાં દેવાર્ય ઊભા રહ્યા . એમણે કાઉસગ્ગ સ્વીકારી લીધો .

હવે એ હલવાના નહોતા . હવે એ બેસવાના નહોતા . હવે એ ચાલવાના નહોતા . હવે એ બોલવાના નહોતા . હવે એ નિયત સમયમર્યાદા સુધી આ જ મુદ્રામાં સ્થિર રહેવાના હતા . હાથ ઘૂંટણ સુધી લંબાયેલા હતા . હાથની આંગળીઓ સીધી હતી , અંગૂઠો સહેજ વળેલો લાગતો હતો . છાતી પહોળી હતી . ખભા ઊંચા હતા . ગરદન ટટ્ટાર હતી . ચહેરા પર અપૂર્વ આભા હતી . ગુલાબી હોઠને સ્મિતનો સુરેખ સ્પર્શ એ રીતે મળેલો કે નિમગ્નતાનો આનંદ હળવે હળવે રેલાતો હોય એવું જ લાગે .

દેવાર્ય શ્વાસ લેતા એનો અવાજ થતો નહીં . શ્વાસની સાથે જે પ્રાણવાયુ અંદર જતો એ દેવાર્યની અંતઃકાયાને સ્પર્શીને જાણે ધન્યતા અનુભવતો . પછી એ શ્વાસ આનંદની અપરિસીમ સુગંધ લઈને બહાર આવતો . દેવાર્યનો ઉચ્છ્વાસ સુવાસિત રહેતો . દેવાર્ય જ્યાં ઊભા હોય ત્યાં સુગંધી વાતાવરણ બની જતું . કનકખલ આશ્રમમાં એ વાતાવરણ બનવા લાગ્યું . સુગંધનો વરસાદ થવા લાગ્યો જાણે . (ક્રમશઃ)

બીજાં વરસનું કથાનક :
અચ્છંદક : અસૂયા અને અપ્રીતિ

ગામવાસીઓને અચરજ થયું . સિદ્ધાર્થે જણાવેલી જગ્યાએ ગામવાસીઓએ ખોદાણ કર્યું તો જાનવરનાં હાડકાં નીકળી આવ્યાં . ગામવાસીઓને અચ્છંદક માટે સખ્ખત દુર્ભાવ થઈ ગયો . આ અચ્છંદકની ત્રીજી વખતની મોટી બદનામી હતી .

હજી સિદ્ધાર્થને જંપ નહોતો . એણે ગ્રામજનોને ભેગા કરીને કહ્યું કે અચ્છંદકનાં જીવનમાં હજી ઘણીબધી ગડબડ છે . પણ એ વાત મારાં મોઢે સારી નહીં લાગે . તમે અચ્છંદકના ઘરે જાઓ . અચ્છંદકની પત્ની તમને જણાવશે કે અચ્છંદક શું બલા છે ?

ગામવાસીઓ ટોળું બનીને અચ્છંદકનાં ઘેર પહોંચી ગયા . અચ્છંદકની પત્ની ઘેર દુઃખી બેઠી હતી , ગુસ્સામાં પણ હતી . આજે સવારે અચ્છંદકે તેને માર માર્યો હતો . લોકોએ પૂછ્યું કે , ‘ અચ્છંદક શું વાંધાજનક પ્રવૃત્તિ કરે છે , અમને કહો ! ‘

પત્નીઓ સામાન્ય રીતે પતિનું ખરાબ ચિંતવતી નથી હોતી , ખરાબ બોલતી પણ નથી હોતી . પણ એ દિવસે અચ્છંદકે આ ગૃહિણીને ઘણો ત્રાસ આપેલો . આવેશમાં ને આવેશમાં એણે અચ્છંદકની અંગત નબળાઈઓ ઉજાગર કરી દીધી . અચ્છંદકનું પૂરેપૂરું ચારિત્રહનન થઈ ગયું . એની આ ચોથીવારની મોટી બદનામી હતી . આખાય ગામમાં અચ્છંદક માટે ધુત્કાર અને ધિક્કાર ભાવના ફેલાઈ ગઈ .

અચ્છંદક સાથે જે બન્યું તે બધું જ સિદ્ધાર્થનું કર્યું કરાવ્યું હતું . આમાં દેવાર્યની કોઈ જ ભૂમિકા નહોતી . સમસ્યા એ હતી કે સિદ્ધાર્થ અદૃશ્ય હતો અને દૃશ્યમાં એકમાત્ર દેવાર્ય જ હતા . અચ્છંદકને દેવાર્ય થકી એ દિવસે ભારે માનસિક પીડાઓ થઈ . તે રાતના સમયે દેવાર્ય પાસે આવ્યો . એ ગળગળા સાદે બોલ્યો :

‘ દેવાર્ય , આ ગામમાં મારું ઘર છે , મારા અનુયાયીઓ છે . આ ગામની બહાર મને કોઈ ઓળખતું નથી . મારી બદનામી આ ગામમાં થતી રહેશે તો મારે રહેવા ક્યાં જવું ? આપ તો જ્યાં જશો ત્યાં આદર પામશો . મારી માટે આ એક જ ગામ છે જ્યાં મને આદર મળે છે . મેં આપનો અવિનય કર્યો તે અજાણપણામાં થયેલી મારી ભૂલ છે . મારી આંગળીઓ છેદાઈ , મારી બેઈજ્જતી થઈ – એ રૂપે મને મારી ભૂલની સજા મળી ચૂકી છે . હવે નવું કશુંય સહન કરવાની મારી શક્તિ નથી . પ્રભુ , મારી પર દયા કરો . આપ ચમત્કારી અને સાક્ષાત્કારી અવતાર છો એની મને ખબર નહોતી . મારી પર કૃપા વરસાવો . ‘

દેવાર્યે અચ્છંદકની વાત સાંભળી હતી . આ વાત રજૂ થઈ ત્યારે સિદ્ધાર્થ દેવાર્ય પાસે હશે નહીં . અન્યથા એ અચ્છંદકને હજી વધુ ઠપકો આપત . પણ અચ્છંદકને કોઈ ઠપકો સાંભળવો પડ્યો નહીં . દેવાર્ય કાઉસગ્ગમાં હતા પણ વાતાવરણથી અસ્પૃશ્ય નહોતા . દેવાર્યે અચ્છંદકના અપરાધ વિશે વિચાર ન કર્યો . દેવાર્યે અચ્છંદકની અસલામતીની વૃત્તિનો વિચાર કર્યો . અચ્છંદકે પહેલાં દેવાર્ય માટે અસૂયા બનાવી હતી . પણ એને હાર ખમવી પડી હતી . પાછળથી અચ્છંદકને પારાવાર દુઃખ મળ્યું હતું . એ અંદરથી તૂટી ગયો હશે . દેવાર્યે જોયું કે હવે અચ્છંદકનાં મનમાં અપ્રીતિ જાગી ગઈ છે . દેવાર્યે પોતાનો નિયમ યાદ કર્યો : અપ્રીતિસંપન્ન સ્થાને રહેવું નહીં એવો નિયમ લીધો હતો દેવાર્યે . અચ્છંદક એક પામર માણસ હતો . દેવાર્ય એની નોંધ સુદ્ધાં ન લે તો ચાલે . અચ્છંદક દેવાર્યને કોઈ પણ રીતે પીડા આપી શકવાનો નહોતો . એનામાં કોઈ ગજું નહોતું . છતાં દેવાર્યે એની ભાવનાઓની નોંધ લીધી હતી .

અચ્છંદકની આંગળી કેવી રીતે છેદાઈ તે દેવાર્ય જાણતા હતા . એ અંગુલી છેદન દેવરાજે કર્યું હતું . દેવાર્યને અપમાનિત કરવાની દુષ્ટ ભાવના જે અચ્છંદકમાં જાગી હતી તે દેવરાજે અવધિજ્ઞાનથી દેવલોકમાં બેઠાબેઠા જોઈ હતી . તેની સજા દેવરાજે આ રીતે આપી હતી . દેવરાજ પ્રગટ થયા નહીં . તે કારણે આ અંગુલીછેદનને દેવાર્યનો પરચો ગણી લેવામાં આવ્યો . અને આ પરચાથી પરાભૂત થઈને જ અચ્છંદક દેવાર્યના પગમાં પડી રડી રહ્યો હતો .

એ ઘણા લાંબા સમયથી મોરાક સંનિવેશમાં રહેતો હતો . લગભગ દરેક ઘરમાં એનું નામ ગવાતું હતું . અચાનક , દેવાર્ય આવ્યા અને પ્રતિસ્પર્ધા નોંતરી લીધી હતી અચ્છંદકે . હવે એને સમજાયું હતું કે પોતે ભૂલ કરી છે . અચ્છંદકની વેદના એ હતી કે એની ઈજ્જતનું ધોવાણ થઈ ગયું હતું . જે લોકોને અગમનિગમની વાત અચ્છંદક પાસેથી જાણવા મળતી હતી તે લોકોએ દેવાર્યનું શરણ સ્વીકારી લીધું હતું . અચ્છંદક સાવ એકલો પડી ગયો હતો .

દેવાર્યની કરુણા અનંત હતી . દેવાર્યની શક્તિ પણ અનંત હતી . અચ્છંદકનું ભક્ત વર્તુળ પોતાના હાથમાં આવી જાય એવી તુચ્છ લાલચ દેવાર્યને હતી જ નહીં . દેવાર્યે અચ્છંદક માટે અનુકંપાની લાગણી રાખીને મોરાક સંનિવેશથી ઉત્તર વાચાલા તરફ વિહાર શરૂ કરી દીધો . અચ્છંદકની એકાધિકાર ભૂમિનો દેવાર્યે ત્યાગ કર્યો . ( ક્રમશઃ)

બીજા વરસનું કથાનક :
અચ્છંદક : અસૂયા અને અપ્રીતિ

‘ આ ઘાસનું તણખલું મારા દ્વારા તૂટશે કે નહીં ? ‘ અચ્છંદકે બે હાથની આંગળીઓ દ્વારા ઘાસનું તણખલું બે છેડેથી પકડ્યું અને દેવાર્યને પૂછ્યું .

મુદ્દો સ્પષ્ટ હતો . જવાબમાં દેવાર્ય હા પાડે તો અચ્છંદક તણખલું અખંડ રાખીને દેવાર્યને જુઠા પુરવાર કરવાનો હતો . જવાબમાં દેવાર્ય ના પાડે તો અચ્છંદક પળવારમાં તણખલાંના બે ટુકડા કરીને દેવાર્યને અસત્યવાદી સાબિત કરવાનો હતો . અચ્છંદક જાણતો હતો કે દેવાર્યે કેવળ વાતો કરી છે , દેવાર્યે કોઈ ચમત્કાર કર્યો નથી . મતલબ કે સિદ્ધાર્થ ચમત્કાર કરી શકે એમ નથી . એવી અચ્છંદકને ખાતરી હતી . અચ્છંદક જેવો પોતે હતો , દેવાર્યને પણ તે એવા જ સમજતો હતો . એણે જવાબની રાહ જોઈ . સિદ્ધાર્થે પોત પ્રકાશ્યું .

‘ આ તણખલું તું નહીં તોડી શકે ‘ એ બોલ્યો હતો . અચ્છંદકને આ જ જવાબ જોઈતો હતો . આસપાસના ભેગા થયેલા લોકોને અચ્છંદકના હાથમાં રહેલું તણખલું દેખાઈ રહ્યું હતું . અચ્છંદકે એ તણખલાને તોડવા આંગળીમાં વજન ઉમેર્યું . એક ક્ષણની વાત હતી . હમણાં તણખલું તૂટે અને તુરંત દેવાર્યનું વચન ખોટું પડે . પણ અચ્છંદકના હાથે તણખલું તૂટ્યું નહીં . આશ્ચર્યની વાત એ બની કે અચ્છંદકની આંગળીઓ ચીરાઇ , લોહીલુહાણ થઈ અને તણખલું તૂટ્યા વગર જ જમીન પર સરી પડ્યું .

આ દૃશ્ય સિદ્ધાર્થે જોયું , ગ્રામજનોએ જોયું . આ નરદમ ચમત્કાર હતો . આંગળી કોણે ચીરી તે કોઈ જોઈ શક્યું નહોતું અને આંગળી ચિરાઈ છે તે દેખાઈ રહ્યું હતું . અચ્છંદક જૂઠો સાબિત થયો હતો . દેવાર્ય સાચા સાબિત થયા હતા . અવાચક બનેલો અચ્છંદક ત્યાંથી ભાગી છૂટ્યો . લોકોમાં હસાહસ થઈ હતી . દેવાર્ય , ધ્યાનસ્થ દેવાર્ય શાંત રહ્યા . એમને હસવું ન આવ્યું . એમની મુખમુદ્રા પર સમતા લહેરાતી રહી . દેવાર્યને જેમ સિદ્ધાર્થ સાથે લેવાદેવા નહોતી તેમ અચ્છંદક સાથે પણ કોઈ લેવાદેવા નહોતી . સિદ્ધાર્થ જે કરે તે સિદ્ધાર્થનાં નસીબ . અચ્છંદક જે કરે તે અચ્છંદકનાં કરમ . જોકે , દેવાર્ય જેવી તટસ્થતા સિદ્ધાર્થમાં નહોતી . એ અચ્છંદકના પરાજયથી હરખાયો હતો . અચ્છંદકની આંગળી છેદાઈ તેમાં સિદ્ધાર્થનું કોઈ જ યોગદાન નહોતું . સ્વયં સિદ્ધાર્થ આ વાત સમજતો હતો . પણ અચ્છંદક દુશ્મન બનીને આવ્યો હતો એ સિદ્ધાર્થ જાણતો હતો . દુશ્મન હાર્યો હતો . સિદ્ધાર્થને પાનો ચડ્યો હતો . એણે બોલવાનું શરૂ કર્યું :

` જોયું ? આ અચ્છંદકનું શું થયું ? અમને હરાવવા આવેલો . અરે , પોતે જ હાર ખાઈને નાઠો છે . અચ્છંદક જ્ઞાની નથી , અજ્ઞાની છે . તમને ખબર છે ? અચ્છંદક ચોરીઓ પણ કરે છે . આ ગામમાં વીરઘોષ કરીને કોઈ રહે છે ?

સિદ્ધાર્થે પૂછ્યું હતું . એક માણસ આગળ આવ્યો હતો . એણે કહ્યું હતું કે ‘ હા , હું જ વીરઘોષ છું . ‘
સિદ્ધાર્થે પૂછ્યું કે તારા ઘરમાંથી કોઈ મોટું વાસણ ચોરાયું છે ?
વીરઘોષે કહ્યું : હા , ચોરાયું છે .
સિદ્ધાર્થે કહ્યું : એ વાસણ . આ અચ્છંદકે જ ચોર્યું છે . તમે એનાં ઘરની પાછળની જમીન ખોદી જુઓ . તમને એ ત્યાંથી મળશે . અચ્છંદકે એ વાસણ ત્યાં છુપાડી રાખ્યું છે .

વીરઘોષને લઈને ગામવાસીઓ અચ્છંદકના ઘરે પહોંચ્યા . એ ઘરની પાછળની જમીનમાંથી વીરઘોષનું ચોરાયેલું વાસણ મળી આવ્યું . અચ્છંદકની બીજી વખત મોટી બદનામી થઈ . સિદ્ધાર્થને શાંતિ નહોતી . એણે ગ્રામવાસીઓને પૂછ્યું કે ‘ આ ગામમાં કોઈ ઇન્દ્ર શર્મા રહે છે ? ‘
બીજો એક માણસ આગળ આવ્યો . એણે કહ્યું : હું જ છું ઈન્દ્રશર્મા .
સિદ્ધાર્થે બધાની વચ્ચે કહ્યું : તારાં ઘરેથી ઘેટું ચોરાયું છે ?
ઈન્દ્ર શર્માએ હા પાડી . સિદ્ધાર્થે કહ્યું : એ ઘેટું પણ અચ્છંદકે જ ચોરી લીધું છે . વીરઘોષનું વાસણ તો સહીસલામત પાછું મળી ગયું . એ ઘેટું પાછું નહીં મળે . અચ્છંદકે એ જાનવરનું કામ તમામ કરી નાખ્યું છે . હું જગ્યા બતાવું છું ત્યાં જઈને જુઓ . તમને આ જાનવરનાં હાડકાં મળી આવશે . (ક્રમશઃ)

બીજા વરસનું કથાનક : અચ્છંદક . અસૂયા અને અપ્રીતિ

અચ્છંદક એ નામ છે એવું લાગે . પરંતુ અચ્છંદક એક સંબોધન છે . ગામમાં ઘણા બધા બ્રાહ્મણ આવ્યા હોય અને એમાંનો એક બ્રાહ્મણ ભિક્ષાર્થે નીકળે ત્યારે એ બ્રાહ્મણનું નામ બોલાતું નથી . બ્રાહ્મણ આવ્યો – એમ બોલાય છે . જેમ બ્રાહ્મણ એ નામ નથી પરંતુ સંબોધન છે . તેમ અચ્છંદક પણ નામ નહોતું , બલ્કે એક સંબોધન હતું . મોરાક સંનિવેશમાં જે એકલો અચ્છંદક રહેતો હતો તેની જામેલી ધાક , સિદ્ધાર્થનાં કારણે તૂટી હતી . એ અચ્છંદક નારાજ થઈને દેવાર્યને પડકારવા વનમાં આવ્યો હતો .

દેવાર્યની આસપાસ ટોળું જમા હતું . સિદ્ધાર્થે ફેલાવેલી લીલાનું આ પરિણામ હતું . અચ્છંદક પણ એક ટોળું લાવ્યો હતો . અજાણતામાં જ બે પક્ષ બની ગયા હતા . એક ટોળું દેવાર્યની તરફેણમાં હતું . બીજું ટોળું , અચ્છંદકની તરફદારીમાં હતું . અચ્છંદક દેવાર્યની સામે ઊભો રહ્યો . દેવાર્ય કોઈ મુકાબલો કે પ્રતિસ્પર્ધા કરવાનું માનસ રાખતા નહોતા . દેવાર્યને વાત જ કરવી નહોતી . મૌનનો મલક દેવાર્યને પ્રિય હતો . પેટ ચોળીને શૂળ ઊભું કરનાર સિદ્ધાર્થ હતો . અચ્છંદક માટે દુશ્મન પુરવાર થયા હતા દેવાર્ય . આવો કોઈ દેવ હશે જે દેવાર્યની કાયામાં રહી બોલતો હશે એની અચ્છંદકને કલ્પના નહોતી . બધાની જેમ એ પણ દેવાર્યને જ વક્તા અને ઉદ્બોધક સમજતો હતો . ભરજંગલમાં એકાંત માણવાનો આનંદ લેનારા દેવાર્યને કૌતુકપ્રિય માનવોએ ઘેરી લીધા હતા . આ માનવો દેવાર્યની ( એટલે કે સિદ્ધાર્થની ) ભૂતભાવિ કથનશક્તિથી પ્રભાવિત હતા . અને ઘણા ખરા અચ્છંદકથીય આ જ રીતે પ્રભાવિત હતા . એકનિષ્ઠ ભક્ત કોઈ હતું કે કેમ તે પ્રશ્ન હતો . જે લોકો દેવાર્ય અને અચ્છંદકને એક સરખા સમજતા હોય તેમને પ્રભાવિત કરવા દ્વારા સિદ્ધાર્થને શું હાંસિલ થયું હશે ? સિદ્ધાર્થે અચ્છંદકને જોયો . સિદ્ધાર્થને એટલું સમજાયું કે આને જવાબ આપવો જ પડશે . અચ્છંદક દેવાર્યને જૂઠા સાબિત કરવા ઈચ્છતો હતો . જો દેવાર્ય જૂઠા સાબિત થાય તો પોતે જૂઠો નથી તે આપોઆપ સાબિત થઈ જાય . જો દેવાર્ય જૂઠા નથી તેવું સાબિત થાય તો અચ્છંદક જૂઠાડો છે તે પુરવાર થઈ જાય .

પોતાનું જૂઠ છૂપાડવા માટે , બીજા કોઈને જૂઠા સાબિત કરી દેવાની વૃત્તિ , માણસમાં ક્યાંથી આવતી હશે ? પોતે ક્યાં કમજોર છે , પાંગળો છે તે માણસ જાણતો જ હોય છે . બીજા કોઈની તથાકથિત કમજોરી ઉજાગર કરી દેવાથી , એ પોતાની કમજોરીને ઢાંકી શકવાનો નથી . પોતાની કમજોરીની બાબતમાં પ્રામાણિક દૃષ્ટિકોણ રાખવો જોઈએ . પોતાનામાં કમજોરી ન હોય એ શ્રેષ્ઠ પરિસ્થિતિ છે . પોતાનામાં કમજોરી હોય તો એ કમજોરીનો ઢંઢેરો પીટવાની જરૂર નથી . ઠીક છે . બીજાની કમજોરીનો ઢંઢેરો પીટીને એમ સાબિત કરવું કે મારામાં કમજોરી નથી , આ વલણ ખોટું છે .

અચ્છંદક સર્વજ્ઞ હતો નહીં પણ અચ્છંદકને સાબિત એ કરવું હતું કે દેવાર્ય સર્વજ્ઞ નથી . આ માણસને બોધપાઠ મળવો જ જોઈએ એવું દેવાર્ય જાણતા હશે ? દેવાર્ય સિદ્ધાર્થને બોલવા દેતા હતા , સિદ્ધાર્થ બોલવામાં ભૂલ કરે ત્યારે પણ તેને રોકતા નહોતા . સિદ્ધાર્થ છબરડો વાળે તેમાં દેવાર્યનું જ ખરાબ દેખાવાનું હતું છતાં દેવાર્યને સિદ્ધાર્થના વાણીવહેવાર સાથે કોઈ લેવાદેવા જ નહોતી .

અચ્છંદકે દેવાર્યની સામે ઊભા રહી ઘાસનું તણખલું હાથમાં લીધું .

અચ્છંદકે ગ્રામવાસીઓને જણાવ્યું હતું કે ` આ દેવાર્ય તમારી આગળ મોટી મોટી વાતો કરે છે કેમ કે તમે અજ્ઞાની છો . એ મારી સામે ટકી શકે નહીં કેમ કે હું જ્ઞાની છું . એ જો મને સાચો જવાબ આપશે તો હું માનીશ કે દેવાર્ય ત્રિકાલવેદી છે . જો એ જવાબ આપવામાં કમજોર નીવડશે તો સમજી લેજો કે એ જ્ઞાની નથી . ‘

આ પડકારની ભાવનાથી જ અચ્છંદકે દેવાર્યની સામે જોયું . ( ક્રમશઃ )

બીજા વરસનું કથાનક :
સિદ્ધાર્થ દેવનું પરાક્રમ – ૨

કોઈ ગામડિયો મોરાક સંનિવેશની બહાર ગયો હશે તે પાછો આવી રહ્યો હતો . સિદ્ધાર્થે તેને નામ દઈને બોલાવ્યો . એ ગામડિયાને લાગ્યું કે દેવાર્યે તેને બોલાવ્યો છે . એ દેવાર્ય પાસે આવ્યો . સિદ્ધાર્થે એ ગામડિયાને એવી વાતો કહી જેનાથી એ ગામડિયો હતપ્રભ થઈ ગયો . ગામડિયો ક્યાંથી આવ્યો , શું કરીને આવ્યો , નરી આંખે શું જોઈ આવ્યો અને સપનામાં શું જોઈ આવ્યો આ બધું સિદ્ધાર્થે ગામડિયાને કહ્યું . એ ગામડિયાને લાગયું કે આ વાતો દેવાર્ય કહી રહ્યા છે , એને વિશ્વાસ બેસી ગયો કે દેવાર્ય ત્રિકાળ જ્ઞાની છે . એ દોડતો દોડતો ગામમાં ગયો . એણે પોતાના સ્વજનોને અને મિત્રોને પોતાનો અનુભવ જણાવ્યો . જોતજોતામાં મોરાક સંનિવેશમાં આ વાત ફેલાઈ ગઈ .

એક પછી એક લોકો દેવાર્યની પાસે આવવા લાગ્યા . સિદ્ધાર્થે પોતાના અવધિજ્ઞાનના જોરે ગ્રામજનોના ભૂતકાળની અને ભવિષ્યની નાની મોટી વાતો રજૂ કરી . ગ્રામજનો માટે આ બહુ મોટો ચમત્કાર હતો . એ સૌ દેવાર્યના ભક્ત બની ગયા . દેવાર્યની પૂજા થવા લાગી . દેવાર્યની આસપાસ મોટી મોટી ભીડ ઉભરાવા લાગી . સિદ્ધાર્થને આ જ જોઈતું હતું . એ રાજી રાજી રહેવા લાગ્યો .

દેવાર્યે આવું શું કામ થવા દીધું ? આ એક અજીબ રહસ્ય હતું . સિદ્ધાર્થ જ્ઞાની નહોતો , દેવાર્ય તો જ્ઞાની હતા . ટોળું ભેગા કરવાનો શોખ સિદ્ધાર્થને હતો , એવો શોખ દેવાર્યને તો નહોતો . ઈતિહાસમાં આ પ્રશ્ન હંમેશા ઊભો રહેશે કે દેવાર્યે આવું શું કામ થવા દીધું ? આજ સુધીમાં કોઈ તીર્થંકર સાથે આવું થયું નહોતું . એકમાત્ર દેવાર્ય સાથે આવું બન્યું હતું . દશ આશ્ચર્ય જેવી જ આ કોઈ અભૂતપૂર્વ ઘટના હશે ? દેવાર્યના દેહમાં કોઈ દેવ પ્રવેશ કરે તે કેવું કહેવાય ? દેવાર્યને મૌનનો નિયમ હોય અને એ દેવ દેવાર્ય દ્વારા જ બોલતો રહે તે નાની વાત નહોતી . પણ બન્યું તો એવું જ . સિદ્ધાર્થ દિવસો સુધી બોલતો રહ્યો . કથા એવી બનતી રહી કે દેવાર્ય બોલે છે .

દેવાર્યે આ પરિસ્થિતિને પણ એક ઉપસર્ગ તરીકે સ્વીકારી લીધી હશે . દેવ બોલે છે તે દેવની મરજી . મારે એ દેવથી શું લેવાદેવા ? હું તો મારી સાધના નિમગ્ન રહીશ . શરીરમાં પેસેલો કાંટો દેવાર્ય પોતાના હાથે ન કાઢે એની જેમ શરીરમાં પેસી ગયેલા દેવને દેવાર્યે ભગાડ્યો નહીં , એને ચૂપ રહેવા પણ ન જણાવ્યું . શરીરમાં ઘૂસેલું ભૂત હેરાન કરતું હોય છે એવી માન્યતા , અલબત્ત , ખોટી પડી હતી . સિદ્ધાર્થ ભૂત નહોતો , દેવ હતો . શરીરમાં પ્રવેશીને પણ સિદ્ધાર્થે દેવાર્યની પીડા આપી નહોતી . લાગણીનો અતિરેક , અવિવેકને ખેંચી લાવે છે તે વખતે અવિવેકને ખોટો કહેવો પડે , અતિરેકને ખોટો કહેવો પડે , લાગણીને ખોટી ન કહેવાય . શું આવો કોઈ વિચાર હશે દેવાર્યનાં મનમાં ? આપણે તો બસ તુક્કા લડાવી શકીએ . દેવાર્યે સિદ્ધાર્થને રોક્યો નહીં તેનું સાચું કારણ કેવળ દેવાર્ય જ જણાવી શકે . સિદ્ધાર્થનું જનભાષણ લાંબો વખત ચાલ્યું હતું . લોકો આવતા . પ્રશ્નો પૂછતા . સિદ્ધાર્થ જવાબ આપતો . જવાબ સાચો પુરવાર થતો . જવાબમાં આપેલું માર્ગદર્શન કારગર સાબિત થતું . દેવાર્યનો પ્રચાર વધતો , ભક્તોનો ઘસારો પણ સતત વધતો .

એક વાર કોઈકે પૂછ્યું કે ,
‘ તમે અચ્છંદકજીના વિષયમાં કાંઈ જાણો છો ? એ પણ ભૂતભાવિની વાતો કરે છે . ‘

સિદ્ધાર્થે અચ્છંદક માટે ઊલટી વાત કરી . જણાવ્યું કે અચ્છંદક કશું જાણતો નથી . સિદ્ધાર્થે અચ્છંદકની નિંદા કરવી જોઈતી નહોતી . સિદ્ધાર્થની આ ભૂલ હતી . બન્યું એવું કે દેવાર્ય અચ્છંદક માટે અવળું બોલ્યા છે તે વાત ગામમાં ફેલાઈ અને અચ્છંદક સુધી પહોંચી . એ છંછેડાયો . સમજો કે એનો અહં ઘવાયો . એણે દેવાર્યને પડકારવાનું નક્કી કર્યું .

અચ્છંદકને દેવાર્ય કોણ છે તેની પૂરેપૂરી જાણકારી નહોતી . અચ્છંદકની દુકાન આ સંનિવેશમાં સરસ રીતે જામેલી હતી . લોકો અચ્છંદક પાસે આવતા અને અગમ નિગમની વાતો સાંભળી અહોભાવિત થતા . દેવાર્યને લીધે , કહો કે સિદ્ધાર્થને લીધે અચ્છંદકની ઘરાકી તૂટી રહી હતી . અચ્છંદકને આ સમજાતું હતું . હવે આ અપપ્રચારને લીધે અચ્છંદકનો કારોબાર જ ખતમ થઈ જાય એવી સંભાવના હતી . અચ્છંદકને પોતાનાં મામૂલી જ્ઞાનનું ઘમંડ હતું . આજ સુધી તેના થકી જંતરમંતર ના કોઈ કોઈ કિસ્સા સફળ બન્યા હશે . તેનો એને આત્મવિશ્વાસ પણ હતો . એણે વિચાર્યું કે હું દેવાર્ય પાસે જઈશ અને એવા સવાલ પૂછીશ કે દેવાર્ય જૂઠા સાબિત થઈ જશે .

સિદ્ધાર્થે ખેલ શરૂ કરેલો પણ વિરોધ દેવાર્યનો થવાનો હતો . ( ક્રમશઃ )

બીજા વરસનું કથાનક :
૧૦ . સિદ્ધાર્થ દેવનું પરાક્રમ

કાર્તક વદ દશમે દેવાર્યની દીક્ષાતિથિ હતી . તે દિવસે દેવાર્યને દીક્ષાનું એક વરસ પૂરું થયું હતું . દીક્ષાતિથિ હતી પણ એની ઉજવણી જેવું કશું ન થયું . ન રાજામહારાજા આવ્યા , ન ઇન્દ્રો આવ્યા , ન દેવીદેવતા . દેવાર્યને જનસંપર્ક ઈષ્ટ નથી તે સૌ જાણતા હતા . નંદિવર્ધન રાજાએ ક્ષત્રિયકુંડમાં દેવાર્યને યાદ કર્યા હશે , ત્વયા વિના વીર કથં વ્રજામો – આ વિલાપ પણ એક વરસ પૂર્વે જ થયો હતો . દેવાર્ય વિના ગમતું નહીં . દેવાર્યને ખલેલ પહોંચે તે પણ ગમતું નહીં . દેવાર્યે જયારે મોરાક સંનિવેશમાં દીક્ષાનું પ્રથમ વર્ષ પૂર્ણ કર્યું ત્યારે ભલે , દેવાર્યનું એકાંત અખંડ રહ્યું હતું પરંતુ કેટલા લોકોએ દેવાર્યને યાદ કર્યા હશે તેનો હિસાબ ના થઈ શકે .

મજાની વાત એ હતી કે મને કોણ યાદ કરે છે અને કોણ ભૂલી ગયું છે એવી વિચારજાળમાં દેવાર્ય ફસાયા નહોતા . દેવાર્યે કોઈને યાદ કર્યા નહોતા . દેવાર્ય સૌને ભૂલી ગયા હતા . દેવાર્ય ભવિષ્યમાં તીર્થંકર બનવાના હતા . તે ભૂમિકાએ પહોંચ્યા બાદ દેવાર્ય જનસમૂહની સમક્ષ રહેવાના જ હતા . પણ તે ભૂમિકા હમણાં નહોતી . હમણાં તીર્થંકર અવસ્થા નહોતી , હમણાં સાધક અવસ્થા હતી . દેવાર્ય બોલતા નહીં , કોઈને બોલાવતા નહીં , કોઈ બોલે તેના જવાબ આપતા નહીં . આનું કારણ હતું અંતરંગ સાધના રસ .

દૃશ્ય એવું બનતું કે દેવાર્યને કોઈ ઓળખતું નથી , દેવાર્યને કોઈ માનસન્માન મળતા નથી . આ સંસાર પણ ગજબ છે . જે માનસન્માનથી દૂર રહે છે તેની માટે સંસાર વિચારે છે કે આ બિચારો માનસન્માનથી વંચિત છે . જે જનસંપર્કથી સભાનતાપૂર્વક દૂર રહે છે તેની માટે સંસાર વિચારી લે છે કે આમની પાસે કોઈ આવતું નથી . જે સાદગીપૂર્વક રહે છે અને આડંબરને ટાળે છે એની માટે સંસાર માની લે છે આમનું પુણ્ય ઓછું છે . જે સ્વપ્રચાર અને સ્વપ્રશંસાને પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ટાળે છે એમની માટે સંસાર વિચારી લે છે કે આમને કોઈ ઓળખતું જ નથી . સંસાર આવી ગેરસમજ બનાવે તેનાથી સાધકને કશો ફરક પડતો નથી . મૂરખાઓ ગાંડપણ કરે એનાથી સમજદાર લોકોને શો ફરક પડવાનો ? તમે જ કહો .

પણ દેવાર્યની વાત અલગ હતી . દેવાર્ય દેવાધિદેવ હતા . દેવાર્ય ચોસઠે ચોસઠ ઇન્દ્રોનાં અને અન્ય કરોડો દેવી દેવતાઓના પૂજનીય , વંદનીય ભગવાન હતા . એમને વનવગડે એકલવાયા રહેવાનું અનુકૂળ આવતું તે દેવાર્યની નિજી પસંદગી હતી . દેવાર્યના ભક્ત દેવ સિદ્ધાર્થને દેવાર્યનું એકાંત અવસ્થાન ગમતું નહીં . સિદ્ધાર્થને લાગતું કે દેવાર્યની આસપાસ લોકોની ભીડ હોવી જોઈએ . સિદ્ધાર્થ સાત્ત્વિકતાનું સ્તર સમજતો નહોતો , એની સમજણ મર્યાદિત હતી . એ દેવ હતો પણ એની પાસે આધ્યાત્મિક બુદ્ધિમત્તા કેટલી હતી એ પ્રશ્ન હતો . એક વિચિત્ર નિર્ણય લીધો સિદ્ધાર્થે . આવો નિર્ણય લઈ શકાય કે નહીં એની ચર્ચા થઈ શકે .

દેવાર્યે એના એ નિર્ણયનો વિરોધ ન કર્યો . દેવાર્યે એના એ નિર્ણયનો અસ્વીકાર ન કર્યો . આ બહુ મોટી વાત હતી . દેવાર્ય બોલતા નહોતા . દેવાર્ય બોલી રહ્યા છે એવું દૃશ્ય બનાવવાનો નિર્ણય સિદ્ધાર્થે લીધો હતો . મતલબ એ હતો કે સિદ્ધાર્થ અદ્રશ્ય રહીને બોલવાનો હતો . દેવાર્ય કાઉસગ્ગમાં હોય . દેવાર્યની આસપાસ કોઈ જ ન હોય અને મનુષ્યનો અવાજ સંભળાય . જોનારને એમ જ લાગે કે દેવાર્ય બોલી રહ્યા છે . સિદ્ધાર્થ દેવાર્યની કાયામાં પ્રવેશ કરી બોલવા માંગતો હતો . તેને આશંકા હતી કે દેવાર્યની કાયાનું તૈજસ બળ એને ત્યાં રહેવા દેશે કે નહીં . જોકે , દેવાર્ય વત્સલ હતા . સિદ્ધાર્થનો ઈરાદો ખરાબ નહોતો . સિદ્ધાર્થ થોડોક કૌતુકપ્રેમી હતો . મુખ્યત્વે એ ચાહતો હતો કે દેવાર્યની આગતાસ્વાગતા ખૂબ થાય .

મોરાક સંનિવેશનો એ વિસ્તાર અચ્છંદક નામના તાપસકુલના અંકુશમાં હતો . અચ્છંદક એટલે એવા તાપસ જે મંત્રતંત્રજ્યોતિષ દ્વારા લોકોને આવર્જિત કરતા હોય . આ તાપસ પોતાના પરિવારને સાથે રાખી શકતા . લગભગ સંસારી જેવું જ જીવન હોવા છતાં ચોક્કસ વિદ્યાઓના જોરે એ નામ અને દામ કમાતા . ઘણા બધા અચ્છંદકોમાથી એક અચ્છંદક મોરાકમાં રોકાયો હતો . ગામડાના અબુધ લોકો એના ભગત બન્યા હતા . ગામડિયાઓને અચ્છંદકની જાદુટોણા જેવી ભેદી શક્તિઓમાં વિશ્વાસ બેસી ગયો હતો . સિદ્ધાર્થને આની જાણ નહોતી . સિદ્ધાર્થે પોતાનું પરાક્રમ પ્રદર્શિત કરવાનો પ્રારંભ કર્યો . ( ક્રમશઃ )

વનવગડે વિહરે વીર – ની પ્રથમ યાત્રા નવ પ્રકરણોમાં લખાઈ . પ્રભુવીરના દીક્ષા જીવનનાં પ્રથમ વર્ષમાં બનેલી ઘટનાઓનું બયાન થયું એમાં . હવે દીક્ષા જીવનનાં બીજા વરસની કથા શરૂ થશે ટૂંક સમયમાં .