બીજા વરસનું કથાનક : કંબલ સંબલે નાવ બચાવી

હા , તેઓ દેવતા જ હતા . કંબલ સંબલ તેમનું નામ . તેઓ નાગકુમારના દેવ હતા . તેમને દેવતાનો અવતાર મળેલો , જૈન પરિવારનાં કારણે .

દેવતા બન્યા પૂર્વે તેઓ મથુરાના આભીર પરિવારના ગોકુળમાં ગાયની કૂખે વછડાનો જનમ પામ્યા હતા . તેમના માલિકે તેમને બાળવયે જ જિનદાસ શ્રાવક અને સાધુદાસી શ્રાવિકાનાં ઘેર મૂકી દીધા હતા . આ શ્રાવક / શ્રાવિકાએ પશુપરિગ્રહનો ત્યાગ કરેલો હતો . તેમના ઘેર દૂધ – દહીં આભીર પરિવાર પહોંચાડતો . આભીર પરિવારની વહુ એમને દૂધ – દહીં વેંચવા જતી . જિનદાસ બધું જ ખરીદી લેતો . તમારું બધું દૂધ – દહીં અમે ખરીદી લેશું એવો જિનદાસ / સાધુદાસીનો પ્રેમાળ વાયદો હતો . ભરવાડણ રોજ દૂધ દહીં આપવા આવતી તેમાંથી સાધુદાસી સાથે એનો મૈત્રીસંબંધ બની ગયેલો .

એકદા આભીર પરિવારમાં દીકરીનાં લગન હતા . મૈત્રીના દાવે ભરવાડણે જિનદાસ / સાધુદાસીને લગ્નપ્રસંગે ઘેર આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું . એને આવું આમંત્રણ આપવામાં સંકોચ થતો હતો . અલબત્ત , જિનદાસે આમંત્રણ સ્વીકાર્યું નહોતું . પણ એ લગ્ન માટે , દાગીના – કપડાં – વાસણ આદિ મોંઘી સાધન સામગ્રી ખૂબ લાગણીપૂર્વક આપી હતી . આભીર પરિવારનાં લગનમાં જિનદાસ / સાધુદાસીએ આપેલી કિંમતી ચીજવસ્તુઓ એ ડંકો વગાડી દીધો હતો . મહેમાનોએ , જાનૈયાઓએ આભીર પરિવાર પર તારીફની ઝડીઓ વરસાવી દીધી હતી . લગન સરસ રીતે ઉકલી ગયા તે પછી આભીર પરિવારે જિનદાસ / સાધુદાસીને લગનનાં ભેટણાં તરીકે બે બાળવૃષભ આપેલાં . ( આ બે બાળ પશુઓ જ બીજા જનમમાં કંબલ સંબલ બન્યા હતા .) જિનદાસ / સાધુદાસી જો આ બાળપશુઓને સ્વીકારી ન લે તો એ આભીર પરિવારમાં પાછા જાય અને ત્યાં એમને કેવા કેવા કષ્ટો પડે તે કહી શકાય નહીં . બળદ હતા એટલે ખેતીમાં જોતરે , ગાડે બાંધે , ઘાણીમાં ઘુમાવે . એના કરતા ભલે અહીં રહ્યા , એમ વિચારી બાળવૃષભોને જિનદાસ / સાધુદાસીએ ઘેર રાખી લીધા . બેય ઊંચા ધર્માત્મા હતા . ચૌવિહાર કરે . સામાયિક પ્રતિક્રમણ કરે . બાળપશુઓને ધર્મમાં જોડે .

બેય બાળપશુ સમજદાર નીકળ્યા . એ રસપૂર્વક નવકાર સાંભળવા લાગ્યા . અરે , જિનદાસ / સાધુદાસીના રાત્રિભોજનત્યાગને જોઈજોઈને ચોવિહાર સુદ્ધાં કરવા માંડ્યા . સામાયિકમાં સ્વાધ્યાય થતો તે સાંભળતા . પ્રતિક્રમણનાં સૂત્રોને આદર આપતા . જિનદાસ / સાધુદાસીની દરેક ધર્મક્રિયા સાથે જોડાવાની તેઓ કોશિશ કરતા . વૃષભરાજો પાક્કા જૈન બની ગયા .

વખત વીત્યો . પશુબાળો યુવાન થઈ ગયા . જિનદાસ / સાધુદાસી એમને સંતાન જેવું જ વાત્સલ્ય આપતા . એ વૃષભો બળવાન્ બન્યા હતા છતાં જિનદાસ / સાધુદાસીએ તેમને ખેતીમાં , ગાડીમાં , ઘાણીમાં , કૂવાની અરઘટૃીમાં કે બીજે ક્યાંય કામે ન લગાવ્યા નહીં . આરામની જિંદગી આપી . ધર્મના સંસ્કારો આપ્યા .

એકવાર જિનદાસ / સાધુદાસી બહાર ગયા હતા . જિનદાસનો એક મિત્ર , સાવ પૂછ્યા વગર બેય બળદને ભંડીરવનની વૃષભસ્પર્ધા માટે લઈ ગયો . ત્યાં બળદગાડીમાં બેયને બાંધ્યા અને ખૂબ દોડાવ્યા . બે વૃષભો જિંદગીમાં પહેલીવાર બળદગાડી સાથે દોડ્યા . એમની પીઠ પર , ગળા પર અને પગમાં જખમ થઈ ગયા . એમને ઘણો થાક લાગી ગયો , વધારે પડતો થાક . એ મિત્ર બળદોને ઘેર પાછા મૂકીને પાછો જતો રહ્યો . બળદ બિચારા લોથપોથ થઈ ગયા .

જ્યારે જિનદાસ બહારથી આવ્યો , તેણે બળદોની હાલત જોઈ . પરિજનોએ મિત્રની વારદાત જણાવી . જિનદાસને ઘણું દુઃખ થયું . તેણે બળદોને પાણી પાવાની કોશિશ કરી . બળદોએ પાણી ન પીધું . તેણે બળદોને ચારો નીર્યો . બળદોએ ચારાને મોઢું ન લગાડ્યું . જિનદાસ વહાલથી સમજાવતો રહ્યો પણ બળદોએ ચારોપાણી ન લીધા . એ બળદોના ભાવ જિનદાસને સમજાયા . એ વૃષભો જૈનશાસનની ક્રિયાઓને સમજતા હતા , આચરતા હતા . એમનામાં ધર્મની સમજણ હતી . એ વૃષભોના હાવભાવ જણાવતા કે તેઓ અનશન કરવા ચાહતા હતા . જિનદાસે તેમને અંતિમ પચખાણ આપ્યા , નિર્યામણા કરાવી , સમાધિ દાયક શ્રવણ કરાવ્યું . એ વૃષભોનું આયુષ્ય સમાપ્ત થઈ ગયું . અત્યંત સમાધિપૂર્વક પ્રાણત્યાગ કર્યો હતો તેથી તેઓ નાગકુમારના દેવતા બન્યા .

દેવતા બનતાવેંત તેમનાં સિંહાસન કંપાયમાન થયા હતા . પ્રભુની નાવ પર ઉપદ્રવ આવ્યો છે તેની જાણ તેમને અવધિજ્ઞાનદ્વારા થઈ હતી . તેઓ તત્કાળ વૈક્રિયશક્તિથી પ્રભુ પાસે પહોંચ્યા હતા . એક તરફ , સંબલે દેવાર્યની નૈયાને સ્થિર બનાવીને સામા કિનારે પહોંચાડી દીધી હતી .

બીજી તરફ , કંબલે શું કર્યું હતું ? તેણે પાણીનાં તોફાનનું મૂળ પકડીને તેની પર હુમલો કર્યો હતો . એ પાણીનું તોફાન સુદંષ્ટ્ર નામના દેવે ઊભું કર્યું હતું . તે દેવ પૂર્વભવોમાં ક્યારેક સિંહ હતો . તે વખતે દેવાર્ય , પૂર્વભવોમાંના એક ભવમાં ત્રિપૃષ્ઠ નામે વાસુદેવ હતા . વાસુદેવે એ સિંહની હત્યા કરી હતી . સુદંષ્ટ્ર દેવ એ પુરાણી ઘટનાને યાદ કરીને દેવાર્ય પર હુમલો કરી રહ્યો હતો . એ ચાહતો હતો કે દેવાર્ય પાણીમાં ડૂબીને નામશેષ બને .

કંબલે સુદંષ્ટ્રને પડકાર્યો . આમ તો સુદંષ્ટ્ર , કંબલ કરતાં વધુ શક્તિશાળી હતો . પરંતુ તેની દેવ અવસ્થાનો અંતિમ સમય ચાલતો હોવાથી તે કમજોર પડી ગયો હતો . કંબલ તાજેતરમાં જ દેવ બનેલો . તેનું ઓજ ઘણું હતું . તેથી સુદંષ્ટ્ર હારી ગયો અને પલાયન થઈ ગયો . પ્રભુની ભક્તિના ભાવ ઊંચા હોવાને લીધે કંબલ જીતી ગયો . ગંગાનાં પાણીનું તોફાન શાંત થઈ ગયું .

પ્રવાસીઓ પ્રભુનો પ્રભાવ જોઈ અહોભાવિત થયા . સૌએ કબૂલ્યું કે આજે તો આપણને દેવાર્યે જ બચાવ્યા છે . બધા દેવાર્યને ખૂબખૂબ વંદના કરી પોતપોતાના રસ્તે નીકળી ગયા . કંબલ સંબલે દેવાર્યની ભરપૂર ભક્તિ કરીને પાતાલલોક તરફ વિદાય લીધી . દેવાર્યે ગંગાનો કિનારો છોડ્યો નહીં . ( ક્રમશઃ )

બીજા વરસનું કથાનક : કંબલ સંબલે નાવ બચાવી

હિમાલયમાં ગંગોત્રીનાં સ્થાને ગંગાની ધાર સાવ નાની છે પણ ધીમે ધીમે એ જગદ્-ગંગા બનીને ચારેકોર ફેલાઈ જાય છે . દેવાર્યની નૈયાની ચોતરફ , પાણી એટલું બધું દેખાતું હતું કે જાણે આખો હિમાલય પીગળીને પાણી મોકલી રહ્યો હોય .

ગંગા પાર કરવા માટે ખલાસીઓનાં હલેસાંઓ અવિરત ચાલી રહ્યાં હતાં , લાંબા દાંડાના છેવાડે જાડા પટ હતા તે પાણીને પાછળ ધકેલતા અને નૌકાને આગળ સરકાવતાં . એક કર્ણધાર હતો જે નાવને ચોક્કસ દિશામાં દોરી રહ્યો હતો . બાકી નાવની બેય કિનારીપર પથ્થર જેવા મજબૂત હાથોથી હલેસાં ચલાવનારા ખલાસીઓ હતા . એમને પરસેવાના રેલા ફૂટી રહ્યા હતા .

ગંગાનો ધસમસતો પ્રવાહ નાવને ક્યાંક બીજે ધકેલતો . એની સામે આ ખલાસીઓના હાથ અને હલેસા લડતાં હતાં . ગંગાની તાકાત ઘણી વધારે . પણ ખલાસીઓ કળાત્મક રીતે પાણીની મહાધારાને ચાતરીને સામા કિનારા તરફ નાવ હંકારી રહ્યા હતા . નાવ લગભગ મધ્ય ગંગાએ પહોંચી . પાછળનો કિનારો ઘણો દૂર રહી ગયો હતો અને આગળનો કિનારો પણ એકદમ દૂર દેખાતો હતો . માટીના માર્ગે રથ ભાગે એને માટીનો ધક્કો નથી લાગતો માટે રથ જોરથી ભાગી શકે . પાણીમાં નૌકા ચાલે તેને પાણીના હડસેલા લાગતા હોય છે માટે નૌકા રથની જેમ ઝડપથી ભાગી શકતી નથી .

જોકે , નાવના સઢની કારીગીરી જોવા જેવી હોય છે . નાવની વચોવચ એક ઊભો પ્રચંડ થાંભલો હોય છે . એને કૂવાથંભ કહેવામાં આવે છે . આની પર જાડી જાડી રસ્સીઓના સથવારે મજબૂત , વિશાળ કાપડ બાંધેલું હોય છે . આ કાપડ એટલું જાડું હોય છે કે હવા એની આરપાર નીકળી શકતી નથી . હવાનો ધક્કો આ સઢનાં કાપડને લાગે છે . હવાના ધક્કાનું વજન , કર્ણધાર પારખે છે અને પાણીના ધક્કાનાં વજનની સામે , હવાના ધક્કાનું વજન વધારે કામ કરે એવી કુશળતા એ દાખવે છે . પાણી હારે અને હવા જીતે ત્યારે નાવ સડસડાટ ભાગે છે . જાણે તેજીલો તોખાર . હવા ન હોય ત્યારે પાણીના ધક્કાનું ચડી વાગે છે . ક્યારેક હવાનું વજન વધારે પડતું હોય ત્યારે નાવ ચલાવવાનું કઠણ થઈ જાય . ક્યારેક પાણીનો ધસમસતો વેગ , હવાની ગતિને મહાત આપી દે છે .

નૈયાના કર્ણધાર પર નિર્ભર હોય છે કે નાવની ગતિ કેવી રહેશે ? અત્યારે દેવાર્યની નાવ સમંદર જેવા જળપ્રવાહને વીંધીને આગળ નીકળી રહી હતી . અડધો રસ્તો વીતી ગયો છતાં તોફાન જેવું કશું વર્તાયું નહોતું . પ્રવાસીઓ રાજી હતા .

ત્યાં અચાનક પાણીએ ઉથલો માર્યો . નૈયા હચમચી ઊઠી . નૈયામાં બેસેલા બધા જ પ્રવાસીઓએ સંતુલન ગુમાવ્યું . દરિયામાં ભરતી આવે ને પાણી ઉપર ચડે તે રીતે ગંગાનું જળ ઊંચકાયું . નૈયા ચાલકનો અંકુશ રહ્યો નહીં . હલેસાં બેકાર થઈ ગયાં . આંધીનો ઝાટકો લાગ્યો અને નાવવચાળે રહેલો કૂવાથંભ તૂટી ગયો . નૈયા , કપાયેલા પતંગની જેમ નિરાધાર થઈ ગઈ . નૈયા હાલમડોલમ થવા લાગી . ઘડીકમાં નૈયા એક તરફ ઝૂકતી , ઘડીકમાં બીજી તરફ . પાણી નાવમાં ભરાવા લાગ્યું હતું . પ્રવાસીઓ રીડિયામણ કરવા લાગ્યા હતા . આવું તોફાન ખલાસીઓએ ક્યારેય જોયું નહોતું . ઘૂઘવાતા પાણી જાણે નૈયાને પેટાળમાં ગરક કરી દેવા માંગતા હતા . આજે ગંગાજીએ ચંડરૌદ્ર રૂપ ધારણ કર્યું હતું . જળસમાધિ શબ્દ કેટલો ડરામણો છે તે આજે સમજાતું હતું . એક વાર નાવ પાણીમાં ડૂબે એટલે નદીનાં તળિયે પહોંચી અથડાય . પ્રવાસીઓ ઊંડા પાણીમાંથી બહાર આવી ન શકે , શ્વાસ લઈ ન શકે . ઉપરાંત , નાક-મોઢેથી પાણી શરીરમાં પેસે . શ્વાસ રૂંધાઈ જાય અને બાજી પૂરી .

નિર્મળતા બક્ષનારી ગંગા નિર્દયતા ધારણ કરી રહી હતી . પાણીનું તોફાન ભારે હતું . તરવૈયાઓ તરી પણ ના શકે . આ શું થઈ ગયું ? કલ્પાંત કાળ આવી લાગ્યો હતો જાણે .

ક્ષેમિલ જોશીની આગાહી સાચી પડી હતી . વાવંટોળ આવ્યું જ હતું . અલબત્ , આગાહીનો ઉત્તરાર્ધ દેવાર્ય સાથે પણ જોડાયો હતો . દેવાર્ય આ આફતમાંય અંતનિર્મગ્ન હતા . દેવાર્યની તરફ સૌ આશાભરી નજરે તાકી રહ્યા હતા . નૈયાકંપ એવો હતો કે બેસી શકાતું નહોતું , ઊભા રહેવાનું સંભવિત નહોતું . જળતાંડવ ચરમસીમાએ હતું . અચાનક જાણે દેવાર્યે સૌની પ્રાર્થના સાંભળી હોય એવી ઘટના બની .

નાવ પાણીમાં અટવાઈ ગઈ હતી તે અચાનક સામા કિનારા તરફ સરકી . પાણીમાં તોફાન એવું જ ચાલુ હતું . પરંતુ નાવને એ તોફાન , હવે અડી નહોતું રહ્યું . પાણી ઉછળી રહ્યું હતું . પરંતુ નાવ દેવવિમાનની જેમ નિરાબાધ હતી . બહુ ઝડપથી સામો કિનારો આવી ગયો . નાવ કાંઠે અટકી . પ્રવાસીઓ ઝપાટાભેર જમીન પર ઉતરી ગયા . દેવાર્ય પણ ઉતરી ગયા .

ક્ષેમિલની આગાહી મુજબ જ બન્યું હતું . દેવાર્યને લીધે નૈયા પાર થઈ ગઈ હતી . દેવાર્ય કિનારે આવીને સાવ કાંઠા પર જ ઈર્યાપથિકનાં કાઉસગ્ગમાં ઊભા રહ્યા . દેવાર્ય પર ફૂલો વરસ્યા . દેવાર્ય સમક્ષ વાજિંત્રો વાગ્યાં . દેવાર્ય સમક્ષ બે સ્વરૂપવાન્ યુવાનો નાચવા લાગ્યા . પ્રવાસીઓ જોતા રહી ગયા . આ યુવાનો નાવમાં નહોતા , કિનારે નહોતા . આ યુવાનો ક્યાંથી આવ્યા ? શું આ દેવતા હશે ? (ક્રમશઃ)

બીજા વરસનું કથાનક : કંબલ સંબલે નાવ બચાવી

દેવાર્યને પંદર ઉપવાસ થયા . ચંડકૌશિક પહેલો એવો જીવ હતો જેણે દેવાર્યની તપસ્યામાં ભાગીદારી કરી હતી . ચંડકૌશિકના પંદર ઉપવાસ પૂરા થયા અને એનું આયુષ્ય સમાપ્ત થયું . દેવાર્યે જાણ્યું કે ચંડકૌશિકનુ જીવન પૂરું થઈ ગયું છે . તેમણે તરત જ વિહાર કર્યો . ઉત્તરવાચાલા દૂર નહોતી . ત્યાં પધાર્યા . અહીં નાગસેન શ્રેષ્ઠીના ઘેર ઉત્સવ મંડાયો હતો . એનો દીકરો બાર વરસે પાછો આવ્યો હતો તેની ખુશાલીમાં મોટો જમણવાર રાખેલો . મહેમાનો આવ્યા હતા . સૌએ દેવાર્યને નિહાળ્યા . નાગસેને દેવાર્યને ભિક્ષા સ્વીકારવા પ્રાર્થના કરી . દેવાર્યે એની પ્રાર્થના સ્વીકારી . પંદર ઉપવાસનું પારણું ખીરથી થયું . દેવતાઓ પ્રસન્ન થયા . પાંચ દિવ્ય પ્રકટ થયા . ખાસ તો ચાર પ્રકારનો વાજિંત્રનાદ સાંભળવા મળ્યો : ઘન . વિતત . તંતુ . સુષિર .

દેવાર્ય તુરંત આગળ નીકળ્યા . શ્વેતવી નગરી પહોંચ્યા . અહીંનો રાજા પરમાર્હત્ હતો . પ્રદેશી એનું નામ . એ મોટા ઠાઠમાઠ સાથે દેવાર્યને વંદન કરવા આવ્યો . રાજાની પાછળ નગરની સમગ્ર પ્રજા પણ પ્રભુને વાંદવા આવી હતી . દેવાર્ય ધ્યાનમગ્ન હતા . દેવાર્યને રાજાએ અને હજારો પ્રજાજનોએ ત્રણ પ્રદક્ષિણા આપી . પ્રદેશી રાજા દેવાર્ય સમક્ષ બેઠો , એણે પ્રભુની સ્તવનાઓ લલકારીને ગાઈ . ઉદ્ ગાનમાં પ્રજા પણ જોડાઈ .

દેવાર્ય તદ્દન નિર્લેપ હતા . દેવાર્યે દેશના ન આપી . દેવાર્યે કાયોત્સર્ગ ત્યજીને આશીર્વાદ ન આપ્યા . કોઈ ન આવે તેવી ક્ષણોમાં જે સાધક રાજી રહી શકે છે તે સાધક કોઈ આવ્યું હોય તેવી ક્ષણોમાં હરખાઈ ઊઠતો નથી . દેવાર્યને એકાંત ગમી ગયું હતું . કોઈનું આગમન એમને નવી પ્રસન્નતા આપે તેવી મનઃસ્થિતિ એમની હતી જ નહીં . એક સાથે હજારો લોકો દેવાર્યની સ્તવના ગાવા લાગ્યા . સમુદ્રની ગર્જના જેવો તુમુલ ઘોષ આસમાનમાં પડઘાતો રહ્યો . દેવાર્યને સૌએ જોયા . દેવાર્યે કોઈની તરફ ના જોયું . તે અંદર ડૂબેલા હતા , ડૂબેલા જ રહ્યા .

પ્રભુએ અહીંથી સુરભિપુર તરફ વિહાર કર્યો . રસ્તામાં પાંચ મોટા રથ મળ્યા . એમાં પાંચ રાજાઓ બેઠા હતા . તેઓ પ્રદેશી રાજાને મળવા જઈ રહ્યા હતા . પ્રભુને જોઈને તેમણે રથ રોક્યા . પ્રભુને ભાવવિભોર વંદના કરી . પુણ્યોપાર્જન થયું તેનો હર્ષ લઈ તેઓ શ્વેતવી નગરી તરફ ચાલી ગયા . પ્રભુને વિહારમાર્ગમાં અધવચાળે પણ રાજાઓ વંદન કરે છે એ જોઈ સિદ્ધાર્થ હરખાયો હશે . અલબત્ત , સિદ્ધાર્થ દરેક વખતે સાથે જ હોય તેવું બનતું નહીં . ચંડકૌશિકની અગ્નિજ્વાળા વખતે સિદ્ધાર્થભાઈ ગાયબ હતા . એ ક્યારે પ્રગટે અને ક્યારે અપ્રગટ રહે તેનો કશો ભરોસો નહીં . આમ પણ , દેવાર્ય સિદ્ધાર્થ પર નિર્ભર હતા નહીં .

દેવાર્ય સુરભિપુર પધાર્યા . અને આગળ નીકળી ગંગાકિનારે પહોંચ્યા . ભારત દેશની સૌથી મોટી નદીઓમાં ગંગાનું નામ આગલી હરોળમાં આવે . ગંગાનાં પાણી હંમેશા ધસમસાટ ભાગતા હોય . ગંગા પાર કરવી હતી દેવાર્યને . દેવાર્યે કિનારા પર જોયું . નાવ લાંગરેલી હતી . થોડીવારમાં સામા કાંઠે જવા ઉપડવાની હશે . દેવાર્ય નાવ પાસે પહોંચ્યા . પ્રભુ નજીક આવ્યા તેનાથી રોમાંચિત બનેલી ગંગાનું પાણી વહાલપૂર્વક ઉછળ્યું . એનો ધક્કો પામીને નાવ પણ હરખભેર ઝૂલી . એ દેવાર્યને આવકારવા નાચી રહી હોય એવું લાગ્યું . દેવાર્ય આસ્તેથી નાવ પર ચઢ્યા . થોડીવારમાં આખી નાવ ભરાઈ ગઈ . નાવિકો સાબદા થયા . કિનારે બાંધેલું લંગર છોડવામાં આવ્યું . નાવ પાણીના વેગમાં વહેવા લાગી .

કિનારો હજી નજીક હતો . દિવસનો સમય હતો છતાં ઘુવડનો અવાજ સૌના કાને પડ્યો . કિનારે ઊભેલા મોટામોટા વૃક્ષોમાં ક્યાંક ઘુવડ છૂપાયું હતું . લગભગ બધા જ પ્રવાસીઓ કિનારે ઊભેલા વૃક્ષોને તાકવા લાગ્યા . ઘુવડનો અવાજ શુકન કહેવાય કે અપશુકન ? સૌ વિમાસણ અનુભવી રહ્યા . ઘુવડ રાતે દેખાય તે ઠીક નહીં . પરંતુ દિવસના સમયે ઘુવડ દેખાય તે સારું ગણાતું હોય છે . જોકે , આ નાવ પરથી ઘુવડ કોઈને દેખાયું નહોતું . ફક્ત , એનો અવાજ સંભળાયો હતો . આનું શું સમજવું ?

સૌ પ્રવાસીઓ નાવિકોની સામે જોવા લાગ્યા . ગંગાપુત્રો શું બોલે ? નાવ પાછી લેવાનો મતલબ નહોતો . પ્રવાસીઓને ગંતવ્ય સાથે તો પહોંચાડવાના જ હોય ને . નાવ બેધડક , કિનારાથી દૂર સરકવા લાગી . એક જોશી બેઠો હતો નાવમાં . ક્ષેમિલ એનું નામ . એણે સૌને સાંત્વના આપતો હોય તે રીતે કહ્યું :

‘ જુઓ આ ઘુવડ બોલ્યું છે . તેનાથી કંઈક સૂચિત થાય છે . હું તમને બે વાત જણાવવા માંગુ છું . એક , આપણી આ જળયાત્રામાં મોટું વિઘ્ન આવવાનું છે . શું વિઘ્ન આવશે તે હું જાણતો નથી . કંઈક વિઘ્ન આવશે તે પાક્કું છે . ઘુવડ અમસ્તું બોલે નહીં . અને બીજી વાત , આ જે પણ વિઘ્ન આવશે એમાંથી આપણે બચી જઈશું આ ઋષિરાજ દેવાર્યના પ્રતાપે . આપણી નાવમાં આ મહાયોગી છે એટલે વિઘ્ન હારીને વિલીન થઈ જવાનું છે તેય પાક્કું છે . ‘

અચાનક સૌનું ધ્યાન દેવાર્ય તરફ ગયું . દેવાર્ય ધ્યાનમુદ્રામાં હતા . સૌને સધિયારો મળ્યો કે આમની સાધના ચાલુ છે એના પ્રભાવે આપણે બચી જવાના . નૌકા અફાટ જળરાશિને ચીરતી ચીરતી આગળ નીકળી . ( ક્રમશઃ )

બીજા વરસનું કથાનક : બુજ્ઝ બુજ્ઝ ચંડકોસિયા

જોકે , સ્થિરતા એને ભારે પડી હતી . દેવાર્ય , દૃષ્ટિવિષ સર્પના રસ્તે ગયા હતા તે જોનારા ગોવાળો દેવાર્યની ચિંતામાં હતા . તેમણે દૂરથી સંભાળીને જોયું કે દેવાર્યને સર્પની દૃષ્ટિજ્વાળાઓ નડી નથી . તે લોકો વધારે નજીક આવ્યા . તેમણે સર્પને જમીન પર પથરાયેલો જોયો . એમને થયું કે આ જીવતો છે કે મરી ગયો ? એમણે દૂરથી સર્પને પથરા માર્યા . સર્પને એ પથરા વાગ્યા . એની કાયા પર જખમ થયા . સર્પ બિલકુલ હલ્યો નહીં .

એ ધારત તો બિલમાંથી મોઢું બહાર કાઢી આગ વરસાવી શકત પણ એ શાંત થઈ ગયો હતો . તેણે સહન કરવાનું નિર્ધારી લીધું હતું . સર્પ હાલ્યો નહીં એટલે ગોવાળો સાપની પાસે આવી ગયા . તેમણે હાથમાં રહેલી લાઠીઓ મારીને સાપને છંછેડવાની કોશિશ કરી . સાપ લાઠી વાગવા છતાંય ન હાલ્યો તે ગોવાળો માટે બહુ મોટી વિસ્મયકારી ઘટના હતી . એ લોકો પોતાની વસતિ ભણી દોડ્યા . એમણે વાત ફેલાવી દીધી કે દેવાર્યે દૃષ્ટિવિષ સર્પને શાંત બનાવી દીધો છે .

વનવાસીઓ અને ગ્રામીણજનો દોડતા આવ્યા . તેમણે જોયું કે સાપ સાચેસાચ શાંત થઈ ગયો છે . એમણે દેવાર્યનું ગૌરવગાન કર્યું અને સર્પને દૈવી અવતાર માનીને સર્પની ઘી થકી પૂજા કરી . મૂર્તિ પર દ્રવ્ય છાંટવાથી મૂર્તિમાં ચીકાશ આવે છે પણ મૂર્તિને પીડા નથી થતી . સર્પ પર દ્રવ્ય નાખવાથી સર્પને પીડા થઈ કેમકે લોકો તો ઘીના છાંટણા કરીને નીકળી ગયા એ ઘીના થપેડા સાપનાં શરીર પર રહ્યા . એની સુગંધથી કીડીઓ ઉભરાઈ પડી . એ જંગલી કીડીઓ સર્પની કાયા પર તૂટી પડી . કીડી કરડે એની બળતરા અસહ્ય હોય છે . એકસાથે સેંકડો કીડીઓ સર્પ પર ફરી વળી . પછી તો કીડીઓની સંખ્યા હજારોની થઈ ગઈ .

સાપ પર લોકો ઘી , દૂધ , દહીંના છાંટણાં કરીને ગયાં હતાં . કીડીઓને સાપનાં શરીર પરથી આ સુગંધ મળી રહી હતી એટલે એ કીડીઓ સર્પની કાયામાં જ સ્વાદ અને આહાર શોધવા લાગી . સાપની કાયામાં છિદ્ર બનાવીને એ છિદ્રમાંથી કાયાની અંદર ઘુસવા લાગી . જંગલની કીડીઓની નાનકડી સૂંઢ જેવી ડંખીલી ઝીણી ચાંચ સાપની કાયાને કાતરવા લાગી . સાપની કાયા પર કીડીઓએ ગણ્યા ન ગણાય એટલા બધા છિદ્ર પાડી દીધા . એક તબક્કે એવું થયું કે કીડીઓ સાપનાં શરીરમાં બનેલા એક છિદ્ર માંથી શરીરની અંદર પેસી જતી અને બીજા છિદ્રમાંથી બહાર નીકળતી . બધી કીડીઓ સાપના શરીરને માટીનો રાફડો સમજીને ખૂની રમતે ચડી હતી . સાપની આખી કાયાની આરપાર નીકળવા માંડી કીડીઓ .

આ નરક જેવી અતિ ભયાનક પીડા હતી . સાપને લાગ્યું કે પોતે શરીરને સહેજ હલાવશે એટલે કીડીઓ બધી દૂર ભાગશે . પણ એને થયું કે મારી કાયા આમતેમ હલશે એનાથી કેટલીય કીડીઓને પીડા થશે , મારે એકપણ જીવને પીડા આપવી નથી . કીડીઓ કરડતી રહી , ડંખતી રહી . સાપ સહેજ પણ સળવળ્યો નહીં .

સાપ ઉપવાસમાં ભૂખ્યો અને તરસ્યો રહ્યો . વળી, એની કાયાને કીડીઓએ ચાળણી જેવું છિદ્રાળુ બનાવી દીધું હતું . પથ્થરના અને લાઠીના ઘાવ હતા . લોહી નીતરતું હતું . પીડા હતી પણ ગુસ્સો ન હતો . કષ્ટ હતું પણ આવેશ નહોતો . આમને આમ પંદર દિવસો વીત્યા . લોકો આવતા રહ્યા . ઘી , દૂધ અને દહીંના છાંટણા કરતા રહ્યા . કીડીઓ આવતી રહી , મુલાયમ સર્પકાયાને સોયની જેમ વાગતી , કરડતી રહી . સાપ , પૂર્વજન્મોની યાદમાં સાધકદશા સંવેદતો રહ્યો અને જૂની ભૂલોનો પસ્તાવો કરતો રહ્યો . દેવાર્યની કૃપાદૃષ્ટિ એની પર બનેલી રહી .

પંદરમા દિવસના અંતે સાપનું આયુષ્ય પૂરું થઈ ગયું . એણે જિંદગીભર પંચેન્દ્રિય વધકનું પાતક આચરેલું . એ મરીને નરકમાં જવાનો હતો . પરંતુ દેવાર્યના સત્સંગથી છેલ્લા પંદર દિવસમાં એને પાપોનો પ્રચંડ પસ્તાવો થયેલો . દેવાર્યના પ્રતાપે એ સહસ્રાર દેવલોકમાં ઉત્પન્ન થયો . ( ક્રમશઃ )

બીજા વરસનું કથાનક : બુજ્ઝ બુજ્ઝ ચંડકોસિયા

દેવાર્ય બોલ્યા હતા . સૌપ્રથમ દેવાર્યે સર્પરાજને તેના ત્રણ પૂર્વભવ સંભળાવ્યા હતા . દેવાર્યે પ્રાકૃતભાષામાં બે ગાથા ફરમાવી હતી :
पुव्वभवे जं समणो कोव-विराहिय-समग्ग-सामन्नो ।
कुच्छिय-जोईस-देवत्त-लच्छि-मणुपाविओ मरिउं ।।
तत्तो ईह वणसंडे तापसपुत्तो य जं तुमं जाओ ।
तत्तोविय तिव्वविसो ईण्हिं सप्पत्तणं पत्तो ।। (સંદર્ભ : મહાવીર ચરિયં )

દેવાર્યે કોઈ કથાનાં અલગ અલગ પ્રકરણોનાં નામ સંભળાવી દીધાં હતાં . એ કથા કોની છે ? સર્પ વિચારતો રહ્યો રહ્યો . સર્પને દેવાર્યની ભાષા સમજાઈ હતી . છેલ્લું પ્રકરણ સાપની કથા કહેતું હતું . તે પૂર્વેનું પ્રકરણ એક તાપસની કથા વર્ણવતું હતું . તે પૂર્વેનું પ્રકરણ એક જ્યોતિષ્ક દેવતાની કથા સંભળાવતું હતું . અને તે પૂર્વેનું પ્રકરણ એક તપસ્વી મહાત્માની કથા સુણાવતું હતું . સર્પ એક એક પ્રકરણને સમજવાની કોશિશ કરતો હોય એવું લાગ્યું . એ શાંત બની ગયો હતો . એ અવાક્ થઈ ગયો હતો . એને લાગવા માંડ્યું કે તે પ્રકરણની કથાઓ સાથે એનો કોઈ નજદીકી નાતો છે . એ વિચારતો રહ્યો . પ્રાચીન ગ્રંથનાં પાનાઓ ખૂલતાં હોય તેવું કશુંક , એ સર્પે અનુભવ્યું . પ્રગાઢ ઊંઘમાં લાંબું સપનું દેખાય તે રીતે સર્પને એ પ્રકરણોની કથા નજર સામે દેખાવા લાગી . સર્પને પહેલાં ગભરામણ થઈ , બેહોશી જેવું લાગ્યું . ધીમેધીમે સર્પને સમજાયું કે દેવાર્ય જે બોલ્યા હતા તે બીજા કોઈની કથા નહોતી બલ્કે એની પોતાની જ આત્મકથા હતી . સર્પને જાતિસ્મરણ લાધ્યું હતું . દેવાર્યની કૃપાથી એને પોતાના ત્રણ પૂર્વજન્મો યાદ આવી ગયા હતા . એમ સમજો કે દેવાર્યે તેને જાતિસ્મરણ જ્ઞાન આપ્યું હતું . સર્પ આશ્ચર્ય અને આઘાતથી દેવાર્યને જોતો રહી ગયો હતો . તેને સમજાયું કે આ સાધક છે , આ સિદ્ધપુરુષ છે , આ મહાજ્ઞાનના ધણી છે .

તે પછી દેવાર્યે ક્રોધપરિહારનો ઉપદેશ પણ આપ્યો હતો : ता भद्द एत्तो वि मुंच कोहं | एसो हि विग्घभूओ परम सुह-संपयाणं , पडिखलण-मल्लो कल्लाण-वल्लीणं , महा-पडिवक्खो पवर-विवेयस्स , जलणो कुसलाणुट्ठाण – वणसंंडस्स , जणओ दुग्ग-दुग्गइ-पडणस्सत्ति | सव्वहा अलमेत्तो कोहाणुुधेणंति | ( સંદર્ભ : મહાવીર ચરિયં )

દેવાર્યે જે કહ્યું તેનો સારાંશ એટલો હતો : ક્રોધ કરવામાં કોઈ ઔચિત્ય નથી . તું ક્રોધ કરવાનું છોડી દે .

સર્પને આ ઉપદેશ સ્પર્શી ગયો હતો . એ સર્પને ખબર નહોતી કે દેવાર્યે એની માટે મૌનવ્રતની ઉપેક્ષા કરી હતી . એ સર્પને એ પણ ખબર નહોતી કે દેવાર્યે જે રીતે એને ઉપદેશ આપ્યો તે રીતે આજસુધી બીજા કોઈને ઉપદેશ આપ્યો નહોતો . દેવાર્યની વાણી દેવતાઈ હતી . એનાં શ્રવણથી સર્પનું ઝેર મરી પરવાર્યું હતું . હવે જે સર્પ બચેલો તે નરદમ સાધનાપ્રેમી જીવ હતો . પૂર્વનો સંસ્કારી , સૌમ્ય અને સમજદાર ગૌભદ્ર જાણે જાગી ઊઠ્યો હતો . તેણે દેવાર્યને ત્રણ પ્રદક્ષિણા આપી હતી .

દેવાર્ય એની હલચલ જાણતા હતા . દેવાર્યને સમજાયું કે આ હવે દૃષ્ટિ જ્વાળાઓથી અને ડંખવાથી દૂર થઈ ચૂક્યો છે . દેવાર્યને એની ભાવના સમજાઈ રહી હતી . એ સર્પ ઉપવાસ કરવા માંગતો હતો , એકાદ ઉપવાસ નહીં , આજીવન ઉપવાસ : અનશન . એને જીવવું નિરર્થક લાગતું હતું હવે . જો જીવવું હોય તો શિકાર કરવા જ પડે . દેવાર્યનાં પ્રતાપે એની હિંસકવૃત્તિ ખાખ થઈ ચૂકી હતી . જાતિસ્મરણ થયું એને લીધે ઉપવાસ કેવી રીતે કરવો તે બરોબર ધ્યાનમાં આવી ગયું હતું . દેવાર્યને એની આ ભૂમિકાનું આકલન હતું .

સર્પને આલંબન સારું મળ્યું નહોતું ત્યારસુધી એ દુષ્ટ હતો . સારું આલંબન બનીને સ્વયં દેવાર્ય પધાર્યા હતા . સર્પે આ પરમ આલંબનનો વિવેકવિહોણો વિરોધ કર્યો હતો . એ વિરોધ નિષ્ફળ ગયો એ પછી દેવાર્ય નામનાં આલંબને પ્રભાવ પાથર્યો હતો . જો આલંબન હાજર રહે તો સર્પ પર પ્રભાવ બનેલો રહે . એને ટેકો મળેલો રહે અને એની અંતરંગ શુદ્ધિ વધતી રહે . દેવાર્ય ત્યાંથી તે દિવસે સાંજે અથવા બીજા દિવસે સવારે વિહાર કરી શકતા હતા . દેવાર્યે ન કર્યો વિહાર . સર્પની અણબોલ વિનંતીને દેવાર્યે વત્સલ પ્રતિભાવ આપ્યો હતો . દેવાર્ય ત્યાં જ રોકાયેલા રહ્યા . સર્પને દેવાર્યની ઉપસ્થિતિ થકી બળ મળ્યું હોય તેવું પરાક્રમ એનામાં જોવા મળ્યું .

સર્પે આહારનો ત્યાગ કર્યો . સર્પે હલનચલનનો પણ ત્યાગ કર્યો . સર્પે પોતાનું મોઢું રાફડાનાં છિદ્રમાં છુપાવી દીધું . એ મોઢું જ દૃષ્ટિજ્વાળા અને ઝેરનું આક્રમણ કરતું . એ મોઢું બહાર જ ન હોય એનો અર્થ એ થાય કે હવે દૃષ્ટિજ્વાળાઓ થંભી ગઈ છે .

સર્પના ઉપવાસ અને દેવાર્યના ઉપવાસ સાથેસાથે ચાલુ રહ્યા . સર્પ જોતો કે દેવાર્ય સ્થિર છે . એમાંથી એને સ્થિર રહેવાની પ્રેરણા મળી હતી . (ક્રમશઃ)

બીજા વરસનું કથાનક : બુજ્ઝ બુજ્ઝ ચંડકોસિયા

દૃષ્ટિવિષ સર્પનો રોજીંદો ક્રમ હતો . એ વારંવાર જંગલમાં ફરવા નીકળતો . ત્રણ ચક્કર સવારે લગાવતો . ત્રણ ચક્કર બપોરે લગાવતો . ત્રણ ચક્કર સાંજે લગાવતો . એ દરમ્યાન , એને કોઈ જંગલમાં આવતું કે રખડતું પ્રાણી દેખાય એનો એ શિકાર કરતો . આ જંગલમાં કોઈ કાયમી રહેઠાણ બનાવી લે તે સર્પને મંજૂર નહોતું . જેમ અચ્છંદકનો કબજો હતો મોરાક સંનિવેશ પર , અને દેવાર્યના આગમનથી અચ્છંદકની સત્તા પર આફત આવી હતી તેમ આ કનકખલ આશ્રમની આસપાસ આ સર્પનું આધિપત્ય બનેલું હતું તેમાં દેવાર્યને લીધે ખલેલ ઊભી થઈ હતી . સર્પે દેવાર્યને જોયા . એની આંખમાં ગુસ્સો આવ્યો . સૂરજનો તડકો ચડેલો હતો . એની આંખ એ તડકામાં કાંચની ગોટીની જેમ ચમકી . એણે પળવાર સૂરજની સામે જોયું અને પછી દેવાર્યની તરફ નજર કરી .

આગના ગોળા જોવા મળે . આગના ફુવારા જોવા ન મળે . સર્પની આંખમાંથી ફુવારાની જેમ એવી આગ નીકળવા માંડી કે જાણે જ્વાળામુખી ઉભરાતો હોય તેવું લાગ્યું . એ ઉડતી આગ હતી . એ વહેતી આગ હતી . મોઢામાંથી પિચકારી મારો એ જેમ દૂર સુધી ઉડે તે રીતે આ આગની પિચકારી હતી . રીતસરના ભડકાઓનો ધોધ સર્પની આંખમાંથી નીકળ્યો અને એ તીરવેગે દેવાર્યની કાયા પર અફળાયો . સર્પને લાગ્યું કે હમણાં આ માણસ સળગીને ખાખ થઈ જશે . પરંતુ એવું કાંઈ બન્યું નહીં . હિમાલયની ચટ્ટાન પર જેમ ભડભડતી મશાલ અફળાય અને ઓલવાઈ જ જાય તેમ સર્પની દૃષ્ટિજ્વાલા દેવાર્યને ટકરાઈને ઠરી ગઈ . દેવાર્ય બળ્યા નહીં , દાઝ્યા નહીં . સર્પને ભયાનક આશ્ચર્ય થયું . તેણે ફરીથી સૂર્ય સામે જોયું . એની તગતગતી આંખોમાંથી ફરીવાર અગન રેખા ફૂટી નીકળી . તીરની જેમ એ દેવાર્ય સાથે અથડાઈ . અને ફરી વખત એ આગ બુઝાઈ ગઈ . દેવાર્યને એની કશી જ અસર ના થઈ . સર્પ માટે આ પહેલો અનુભવ હતો . એને વધારે ગુસ્સો ચડ્યો . એણે ફરીવાર સૂરજની સામે જોયું અને દેવાર્ય પર આગ વરસાવી . એ આગ ફરીથી ઓલવાઈ ગઈ . સર્પ વારંવાર આગના ભડકા ફેંકતો રહ્યો . દેવાર્ય જાણે બરફની ગંજાવર દીવાલ જેવા હતા . આગ એમને અડીને ઠરી જ જતી . સાપ હેબતાઈ ગયો . એની દૃષ્ટિજ્વાલા નિષ્ફળ નીવડી હતી .

કોણ છે આ માણસ ? સર્પે વિચાર્યું હતું સર્પને પોતાની દૃષ્ટિજ્વાળાની વિફળતા સમજાઈ રહી નહોતી . એની પાસે બીજું હથિયાર હતું . એ ઝેરીલો ડંખ મારી શકતો હતો .

એ દેવાર્યની એકદમ નજીક આવ્યો . દેવાર્ય અર્ધનિમિલિત નયનોથી કાઉસગ્ગ કરતા . દેવાર્યને જોવું ન હોય તો એ કશે ધ્યાન આપ્યા વગર અંતર્લીન રહેતા . દેવાર્ય ધારે તો પગ પાસે આવેલા સર્પને જોઈ શકે તેવી પરિસ્થિતિ હતી . દેવાર્યે સર્પને જોયો હશે કે કેમ ? ખબર નથી . સર્પે ડંખ મારવાનું વિચાર્યું હશે તેનો અંદાજ દેવાર્યને હશે કે કેમ ? ખબર નથી . ખબર એટલી છે કે દેવાર્યને ઝેર ચડવાનું નહોતું . કેમકે દેવાર્ય સ્વયં અમૃતમય હતા . દેવાર્યને જે ડંખે તેનું ઝેર ઉતરી જાય એ બની શકે . સાપ કરડે તો ઝેર ચડે એવું કહેવાતું આવ્યું છે . જે દેવાર્યને અડે તેને અમૃત ચડે એવું બનવાનું હતું .

સર્પે ડોક પાછળની તરફ ઝૂકાવીને પછી પોતાનું મોઢું , દેવાર્યના અંગૂઠા પર પટકીને ચાંપી દીધું . એના સોઈ જેવા તીણા દાંત દેવાર્યના અંગૂઠામાં પેઠા . દેવાર્યની ત્વચામાં છિદ્ર બની ગયા . એ છિદ્ર પર સર્પે પોતાની ઝેરીલી લાળ રેડી દીધી . દેવાર્યની કાયામાં દૃષ્ટિજ્વાલાધારી સર્પનાં ઝેરે પ્રવેશ કર્યો . સર્પને પોતાનાં ઝેરની તાકાત ખબર હતી . એ પાછળ સરકી ગયો . એને એમ હતું કે આ માણસ હમણાં નીચે પડશે . પણ એ જેને માણસ સમજતો હતો તે દેવાર્ય હતા . એમને ઝેર અડ્યું પરંતુ નડ્યું નહીં . એ ઊભા જ રહ્યા . સર્પે ફરીથી ડંખ માર્યો . એ ફરીથી દૂર સરકી ગયો . એને એમ લાગતું હતું કે દેવાર્ય એની પર પડશે અને એ દબાઈ જશે . દેવાર્ય પડ્યા જ નહીં . વારંવાર ડંખ દીધા . બધાય નિષ્ફળ ગયા .

સર્પ હારી ગયો . એની દૃષ્ટિજ્વાળાઓ પણ વ્યર્થ ગઈ અને ડંખ પણ બેકાર ગયા . એનો આત્મવિશ્વાસ મરી પરવાર્યો . એનામાં આક્રમણ કરવાનું ઝનૂન જ ન રહ્યું . એની મનોદશા પર અદ્વેષની ઘેરી છાયા ફરી વળી .

દેવાર્યે આ જોયું : દેવાર્ય અત્યાર સુધી મૌન હતા . પણ હવે દેવાર્યે મૌન ત્યજી દીધું . તેઓ વત્સલ સ્વરોમાં બોલ્યા : બુજ્ઝ બુજ્ઝ ચંડકોસિયા .

ઝેરીલા સર્પે પોતાની જિંદગીમાં સૌ પ્રથમ વાર ચંડકૌશિક શબ્દ સાંભળ્યો . એને અટપટું લાગ્યું . બુજ્ઝ આ શબ્દમાં પણ હૂંફ હતી . લોકો સર્પને જોઈને રાડ પાડતા , ગાળો બકતા , ભયાકુળ ચિત્કાર કરતા . સર્પે આવો ડર અને આવો દ્વેષ જ જોયો હતો . દેવાર્યમાં એવો ડર ન દેખાયો , એવો દ્વેષ ન દેખાયો . સર્પની લપેટમાં આવેલા લોકો મરતા એટલે મરતા જ . દેવાર્ય કંઈ માટીના ઘડ્યા હતા કે એમનો નખ પણ ના બળ્યો . સર્પ અભિભૂત થઈ ગયો . એને મહેસૂસ થયું કે દેવાર્ય પરાજેય નથી અને દુશ્મન પણ નથી .

દેવાર્ય બોલતા રહ્યા , સર્પ સાંભળતો રહ્યો . (ક્રમશઃ)

બીજા વરસનું કથાનક : સર્પરાજના ત્રણ પૂર્વભવોની યાત્રા

એ દેવનો ભવ પૂરો થયો તે પછી ગૌભદ્ર મુનિનો જીવ આ જંગલમાં વસનારા તાપસનાં ઘરે સંતાન તરીકે અવતર્યો . નામ રાખ્યું કૌશિક . બાળક મોટું થયું . પૂર્વભવનાં મરણસમયનો ક્રોધ સાથે આવ્યો હતો . કૌશિક ગુસ્સો બહુ કરતો . બીજા બાળકો સાથે વારંવાર બાઝતો . જોકે , બીજા અમુક બાળકોનું નામ પણ કૌશિક હતું પણ તે બાળકો ગુસ્સાળુ નહોતા . આ તાપસપુત્રનો ગુસ્સો કૈંક વધારે જ હતો . તેથી તેને જુદી ઓળખ આપવા વનવાસીઓએ તેનું નામ પાડ્યું ચંડકૌશિક . જેમ જેમ વય વધતી ગઈ તેમ તેમ ગુસ્સો વધતો જ ગયો . આશ્રમમાં ૫૦૦ તાપસ રહેતા . ચંડકૌશિક એક કુલપતિનો પુત્ર હતો . તેની દાદાગીરીથી બધા ડરતા . એ યુવાન થયો . એક દિવસ કુલપતિ પરલોકવાસી થયો . હવે ચંડકૌશિકને કુલપતિ જાહેર કરવામાં આવ્યો . આ નિર્ણય ઘણો ભારે હતો .

કુલપતિ બન્યા બાદ ચંડકૌશિકનો દબદબો વધી ગયો . તેણે ઘણાબધા નવા વૃક્ષો , છોડવાઓ વાવ્યા . એણે આખાય વન વિસ્તાર પર પોતાનો વ્યક્તિગત કબ્જો છે એવું માની લીધું . આ વનવિસ્તારના વૃક્ષોને કોઈ હાથ નહીં લગાવે તેવો એણે આગ્રહ રાખવા માંડ્યો . આશ્રમવાસીઓ પણ ફળફૂલ તોડી શકતા નહીં . બહારથી આવનારા લોકોનો તો સવાલ જ નહોતો બનતો . ધીમે ધીમે મોટાભાગના તાપસોએ આ આશ્રમ છોડી દીધો . ગણત્રીના લોકો ચંડકૌશિકની સાથે રહ્યા . ચંડકૌશિકની અધિકારવૃત્તિ તીવ્ર હતી . તે એક એક વૃક્ષનાં ફળ અને પાંદડાનું ઘણું જ ધ્યાન રાખતો . પ્રત્યેક છોડનાં ફૂલ પર એની નજર રહેતી . તેના સિવાય બીજા કોઈએ હરિયાળીને અડવાનું નહોતું .

નજીકમાં શ્વેતાંબી નગરી હતી . ત્યાંના રાજકુમારો વનમાં આવી ફળફૂલ તોડવાની કોશિશ કરતા . તેમને ચંડકૌશિક ભગાવી દેતો . આસપાસના કસબાઓમાં રહેનારા ગોવાળિયાઓ પણ ફળ ચોરવા આવતા . તે પણ ચંડકૌશિકની નજરોમાં આવી ગયા હતા . એમનેય ચંડકૌશિક ભગાવતો . રાજકુમારો અને ગોવાળિયાઓ માટે ચંડકૌશિક ખલનાયક હતો .

જંગલ જાજરમાન હતું . રાજકુમારો અને ગોવાળિયાઓ જંગલમાં આવવાની તાકમાં રહેતા . એકવાર રાજકુમારોને ખબર મળી કે ચંડકૌશિક ક્યાંક દૂર ગયો છે . રાજકુમારો તુરંત જંગલમાં આવ્યા . તેમને તાપસને ત્રાસ આપવાનું ઝનૂન ચડેલું હતું . તેમણે આવીને વૃક્ષો ઉખેડી નાંખ્યાં . મુલાયમ પૌધાઓને બર્બાદ કર્યા . નિવાસસ્થાન , યજ્ઞમંડપ , બેઠક , કમંડળ – કળશ – માટલાને તોડ્યા . ગોવાળિયાઓએ આ જોયું . તેમણે દોડતાં જઈને ચંડકૌશિકને ખબર આપી . ચંડકૌશિકના હાથમાં પરશુ હતી . તે પરશુ ઉગામીને આશ્રમ તરફ ભાગતો આવ્યો . એ બરાડા પાડી રહ્યો હતો .

રાજકુમારો તેને આવતો જોઈ શ્વેતાંબી તરફ ભાગ્યા . ચંડકૌશિક એમની પાછળ દોડ્યો . રાજકુમારોને જોવાની , જોઈ લેવાની ચાનકમાં ચંડકૌશિક જમીન પર નજર રાખવાનું ચૂકી ગયો . અચાનક એના પગ પાળી વગરના કૂવા પર આવી ગયા અને એ કૂવામાં ખાબકી પડ્યો . જંગલના મોટા વૃક્ષોના થડને કાપનારી ધારદાર પરશુ જે એના હાથમાં હતી તે એને જ જોરથી વાગી અને એનું માથું ફાટી ગયું . એ કૂવામાં જ મરી ગયો .

દેવાર્યને આ ઘટનાની જાણ હતી . આજે એ જંગલ હતું . એ આશ્રમ હતો . એ વનરાજી હતી . એ કૂવો હતો . પણ એ ચંડકૌશિક તાપસ નહોતો .

એ મરી ગયો છે તેના સમાચાર ફેલાયા હતા . તાપસો પાછા આવ્યા હતા . લોકોની અવરજવર વધી હતી . ફળફૂલ અને વૃક્ષોનો યથેચ્છ ઉપયોગ થવા માંડ્યો હતો . થોડો સમય આમ ચાલ્યું હતું . પછી આ જંગલમાં એક ઘણો મોટો સાપ જોવા મળ્યો હતો . એ સાપ ફળફૂલ લેનારાઓ પર ત્રાટકતો . વૃક્ષછેદન કરનારા પર હુમલો કરતો . તેની આંખમાંથી આગ વરસતી . તેણે ઘણાયને બાળી નાંખ્યા . આ સાપ પણ ચંડકૌશિક તાપસની જેમ સૌને રોકી રહ્યો છે તે સમજમાં આવ્યું . કદાચ , આ કારણે આ સાપનું નામ પણ ચંડકૌશિક પડી ગયું . લોકો વાત કરતા હશે કે આ ચંડકૌશિકનો જીવ જ પાછો આવ્યો લાગે છે . ચંડકૌશિક મહાસર્પનો ખૌફ જંગલમાં ચોતરફ ફેલાઈ ગયો હતો .

દેવાર્ય ગોભદ્રના જીવને જાણતા હતા . ગૌભદ્ર ઉત્તમ આત્મા હતો . એક દિવસના ક્રોધે એ આત્માને દુર્ગતિમાં ધકેલી દીધો હતો . દેવાર્ય એનો ઉદ્ધાર કરવા માંગતા હતા . સાપ આ બાબતે સાવ અજાણ હતો . (ક્રમશ:)

બીજા વરસનું કથાનક : મહાસર્પના ત્રણ પૂર્વભવોની યાત્રા

ગૌભદ્ર ઉતાવળે પોતાનાં ગામે પહોંચ્યો . ઘરઆંગણે આવીને તેણે જોયું તો ઘરના દરવાજા બંધ . આંગણું વેરાન . તેને જોઈ પાડોશીઓ ભેગા થયા . તેને એક પાડોશીએ પ્રેમથી જમાડ્યો . એ જમવા તૈયાર નહોતો . પાડોશીએ કહ્યું કે તારી પત્ની પિયર ગઈ છે , તું જમી લે . એ જમ્યો . તે પછી પાડોશીએ સંભાળીને કહ્યું કે તારી પત્નીને પેટમાં શૂળ થઈ ગયું . તારી કોઈ ખબર હતી નહીં . અમે લોકો ઉપચાર કરીએ એટલામાં એનું આયખું પૂરું થઈ ગયું . અમે ના છૂટકે અગ્નિસંસ્કાર કરી લીધા . તું ગયો તે પછી થોડા જ સમયમાં આ બન્યું .

ગૌભદ્ર પોક મૂકીને રડ્યો હતો . પત્ની માટે અને એક નાનકડા જીવ માટે એ ઘણું બધું કમાઈને આવ્યો હતો . પણ કમાયેલું બધું બેકાર પડ્યું રહ્યું હતું . એ સંસારમાં એકલો પડી ગયો હતો . પાડોશીએ સાંત્વના આપી . એણે પોતાનું ઘર ખોલ્યું . પરાણે રહેવા લાગ્યો ઘરમાં . થોડો સમય વીત્યો . પાડોશીઓએ તેને બીજીવાર લગ્ન કરી લેવા સમજાવ્યું . એ ન માન્યો . એનું મન સંસાર પરથી ઊઠી ગયું હતું .

થોડા સમય પછી તે ગામમાં શ્રી ધર્મઘોષ સૂરીશ્વરજી મહારાજા પધાર્યા . તેમની દેશના સાંભળી ગૌભદ્રે દીક્ષા લેવાનો સંકલ્પ કર્યો . પોતાની પાસે રત્નો અને બીજી મૂલ્યવાન્ વસ્તુઓ હતી તે વેચી દીધી . એમાંથી જે પૈસા આવ્યા એનાથી ગરીબોને , પશુઓને ભરપૂર ભોજન આદિ આપીને એક શુભદિને દીક્ષા લીધી . આચાર્ય ભગવંતની સાથે પાંચસો સાધુ હતા .

ગૌભદ્ર મુનિ પાંચસો એકના ક્રમે બિરાજીત થયા . ખૂબ વૈયાવચ્ચ કરતા . પ્રતિભાશાળી હતા , પ્રચંડ જ્ઞાન ઉપાર્જ્યું . તપસ્યાઓ કરતા જ રહેતા . વરસો વીત્યાં . કાયાને સાધનાની આદત પડી ગઈ તે પછી માસક્ષમણ જેવા ઉગ્ર તપ પણ કરવા લાગ્યા . સમુદાયમાં ગૌભદ્ર મુનિનું સ્થાન ગૌરવરૂપ બની ગયું .

કોઈ મોટો લેખક , રોમાંચક નવલકથા લખી શકે તેવી ઘટનાઓથી ભરપૂર જીવનકથા હતી એમની . પણ એક દિવસ એવી ગડબડ થઈ કે અત્યાર સુધીનો ઘટના ક્રમ જાણે ભુલાઈ જ ગયો .

દેવાર્ય એ ઘટના જાણતા હતા . ગૌભદ્ર મુનિને ગોચરી લેવા જવાનું હતું . સાથે એક બાળ સાધુને લઈને તેઓ નીકળ્યા . વરસાદની મૌસમ હતી . પાછા વળતા રસ્તામાં ઘણી દેડકીઓ કૂદતી દેખાઈ . સાવધાન હોવા છતાં ગૌભદ્રમુનિના પગતળે એક દેડકી આવી ગઈ . આવી વિરાધના ક્યારેય થઈ ન હતી , ગૌભદ્રમુનિનો જીવ દ્રવી ઉઠ્યો . એ જ વખતે સાથે રહેલા બાળમુનિ બોલ્યા : આ વિરાધના થઈ છે , જુઓ . ગૌભદ્ર મુનિ તપથી શ્રાંત હતા . પોતે જે જાણતા હતા તેની જ શિખામણ બાળમુનિએ આપી હતી એવું એમને લાગ્યું .

તેમણે ખોટી રીતે જવાબ આપ્યો : આ રસ્તા પર આટલી બધી દેડકીઓ મરેલી પડી છે . શું બધાની વિરાધના મેં જ કરી છે ? ‘

બાળમુનિ ચૂપ થઈ ગયા . મકાને પહોંચ્યા . સાંજે પ્રતિક્રમણની વેળાએ ફરીથી બાળમુનિએ સવારવાળી વિરાધનાની આલોચના કરી લેવાની સૂચના આપી . ગૌભદ્ર મુનિ પોતે આલોચના કરવાના જ હતા . આ રીતે એમને બાળમુનિએ કહ્યું તેને લીધે એમને ગુસ્સો આવી ગયો . સાંજનું અંધારું ઉપાશ્રયમાં ફરી વળ્યું હતું . જે દિશામાંથી બાળમુનિનો અવાજ આવ્યો એ તરફ ગૌભદ્ર મુનિ ધસી ગયા . એ બાળમુનિને ઠપકારવા માંગતા હશે . પણ અધવચ્ચે જ એમનું માથું એક થાંભલા સાથે ભટકાયું . થાંભલો વચ્ચે આવી ગયો તે અંધારામાં સમજાયું નહીં અને ગૌભદ્રમુનિ થાંભલા સાથે જોરથી અથડાઈ ગયા . માથું ફાટી ગયું . ત્યાંને ત્યાંજ તે ધરતી પર ઢળી પડ્યા . સહવાસી આત્માઓ પાસે આવ્યા એટલી વારમાં ગૌભદ્રમુનિનું આયુષ્ય સમાપ્ત થઈ ગયું . સાધના એવી હતી કે બાર દેવલોકમાં કે નવ ગ્રૈવેયકમાં જન્મ મળે . આ ક્રોધે સાધનાનું પુણ્ય કમજોર બનાવી દીધું . ગૌભદ્ર મુનિ બીજા ભવમાં જ્યોતિષ્ક કક્ષાના સામાન્ય દેવ બન્યા . અરબો રૂપિયા મળવા જોઈતા હતા ત્યાં થોડાક લાખ જ મળ્યા . (ક્રમશઃ)

બીજા વરસનું કથાનક : સર્પરાજના ત્રણ પૂર્વભવોની યાત્રા

સિદ્ધપુરુષ અને ગૌભદ્ર બનારસના રસ્તે આગળ ચાલ્યા . ગૌભદ્રે ચંદ્રલેખા સાથે વિલાસ પ્રવૃત્તિ નથી કરી તે જાણ્યા બાદ સિદ્ધપુરુષે , પોતે બ્રહ્મચર્ય ન પાળ્યું તેનો રંજ અનુભવ્યો હતો . ગૌભદ્રે એમ જ કહ્યું હતું કે મારે તો બનારસની યાત્રા ન થાય ત્યાર સુધી બ્રહ્મચર્ય પાળવાનું હતું એટલે મેં ચંદ્રલેખાને પ્રતિભાવ ન આપ્યો . આમ કહીને ગૌભદ્રે ચંદ્રલેખાને સિદ્ધપુરુષના ખૌફથી બચાવી લીધી હતી . બેય બનારસ પહોંચ્યા . સૌથી મોટી , મંદિરોની નગરી બનારસ . તેઓ ઘણા મંદિરોમાં ફર્યા . છેવટે ગંગાકિનારે નહાવા પહોંચ્યા . સિદ્ધપુરુષે ગૌભદ્રને કિનારે બેસવા કહ્યું . પોતાનું મહાચમત્કારી રક્ષાવલય હાથ પરથી ઉતારીને તેણે ગૌભદ્રને આપ્યું , ‘ હું હમણાં પાછો આવું છું . ‘ એમ કહીને એ ગંગાના અગાધ જળમાં પ્રાણાયામ સાથે ધ્યાન કરવા અંદર સરકી ગયો . સિદ્ધપુરુષ ઘણાવખત સુધી પાછો ન આવ્યો .

ગૌભદ્રને ડર લાગ્યો . તેણે ગંગાકિનારે રહેલા નિવાસી લોકોને તપાસ કરવા વિનંતી કરી . ઘણી તપાસ થઈ . સિદ્ધપુરુષ ન પાણીમાં મળ્યો , ન કોઈ કિનારે . લોકોએ કહ્યું : ગંગા ભરખી ગઈ તારા મિત્રને . ગૌભદ્ર વિલાપ કરવા લાગ્યો . તેણે ખુદ ગંગામાં કૂદી આત્મહત્યા કરવાનું વિચાર્યું : પણ લોકોએ એને અટકાવ્યો અને સમજાવ્યો . એણે આત્મહત્યા કરવાનું માંડી વાળ્યું . મિત્ર વિના એને બનારસમાં ગમ્યું નહીં . એ તો બનારસ રહેવા અને કમાવા માટે આવ્યો હતો . પણ એનું મન ઊઠી ગયું . એણે બેત્રણ દિવસમાં બનારસ છોડી દીધું .

એ જાલંધર પહોંચ્યો . ચંદ્રલેખાનું સરનામું લોકો પાસેથી મેળવીને એ પોતાની માનેલી બહેનના દરવાજે પહોંચ્યો . વિશાળ મહેલ જેવું ઘર બંધ હતું . એણે વારંવાર અવાજ આપ્યો . પણ કોઈ જવાબ આવ્યો નહીં , દરવાજો પણ ખૂલ્યો નહીં . એણે જોરથી બૂમો પાડી . જવાબમાં બાજુના મકાનમાંથી અવાજ આવ્યો . કોઈ જાણીતો પુરુષસ્વર એને તે મકાનમાં આવવાનું કહી રહ્યો હતો . તે મકાનમાં ગૌભદ્ર ગયો . ત્યાં એને સિદ્ધપુરુષ દેખાયો . ગૌભદ્ર એકદમ ખુશ થઈ ગયો . મિત્ર મર્યો નથી તેનો હરખ . એને દોરીઓથી મુશ્કેટાટ બાંધી રાખવામાં આવ્યો હતો . એણે સિદ્ધપુરુષને પૂછ્યું કે આ શું ?

સિદ્ધપુરુષે જણાવ્યું કે તને રક્ષાવલય આપી હું પાણીમાં કૂદ્યો . ત્યાંથી મારું અપહરણ થયું . આ ચંદ્રકાંતા અને ચંદ્રલેખાએ મને બાંધી લીધો અને અહીં લાવી મૂક્યો . મેં એમની સાથે જબરદસ્તી કરી હતી એનો બદલો લેવા તેમણે આમ કર્યું . તું મને બંધનમુક્ત કર . મારું રક્ષાવલય તારી પાસે છે તે પાછું મારા હાથે બાંધી દે . રક્ષાવલય મને નિર્ભય બનાવી દેશે .

ગૌભદ્રે રક્ષાવલય સિદ્ધપુરુષને પાછું આપી દીધું . એને બંધન મુક્ત કર્યો . મિત્રતાના દાવે તેણે વચન લીધું કે કોઈ ઝગડો કરવાનો નથી જોગિણીઓ સાથે . સિદ્ધપુરુષ સહમત થયો . આ પછી ગૌભદ્ર ચંદ્રલેખાના ભવન તરફ ગયો . બંને બહેનો થોડીવાર પહેલાં આવી પહોંચી હતી . તેમણે ગૌભદ્રને જોયો , અત્યંત આદરથી વધાવ્યો . ખબરઅંતર અરસપરસ પૂછવામાં આવ્યા . ચંદ્રલેખાએ જણાવ્યું તે મુજબ ચંદ્રકાંતાનું બ્રહ્મચર્ય સિદ્ધપુરુષે ભ્રષ્ટ કરી દીધું હતું તેથી તે કોઈ સાધના કરી ન શકી પરંતુ ગૌભદ્રે ચંદ્રલેખાનું બ્રહ્મચર્ય બાધિત કર્યું નહોતું તેથી તેણી સાતદિવસની સાધના સફળતાપૂર્વક કરી શકી . તેને સ્વયંપ્રભા વિદ્યા સિદ્ધ થઈ . તુરંત જ તેણીએ સિદ્ધપુરુષનું અપહરણ કર્યું હતું . રક્ષાવલય વિના એ નદીમાં ઉતર્યો એ કારણે એને પકડવાનું સરળ હતું . સિદ્ધપુરુષને કાલી ચૌદસે બલિ બનાવવાનો જોગિણીઓનો પાક્કો સંકલ્પ હતો .

ગૌભદ્રે સિદ્ધપુરુષને જોવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી . બેય બહેનો ગૌભદ્રને ત્યાં લઈ ગઈ જ્યાં સિદ્ધપુરુષને બાંધી રાખ્યો હતો . પણ સિદ્ધપુરુષ બંધનમુક્ત હતો અને એની ભુજા પર રક્ષાવલય હતું , આ જોઈ બેય બહેનો ગભરાઈ ગઈ . અલબત્ત , સિદ્ધપુરુષે આક્રોશ કે આક્રમણની કોઈ વાત ન કરી . ગૌભદ્રને પહેલીજ વાર મળ્યો હોય તેવો ડોળ કર્યો તેણે .

ગૌભદ્રે સિદ્ધપુરુષ સાથે ગાઢ મૈત્રી બનાવી હતી અને બેય જોગિણીઓ સાથે ઊંડો સ્નેહાનુબંધ રચ્યો હતો . તેણે ત્રણેયને ખૂબ લાગણીપૂર્વક સમજાવીને ક્લેશને રોકી દીધો . ગૌભદ્ર હોય નહીં તો એક ખૌફનાક સંઘર્ષ થયા વિના રહે જ નહીં એવી પરિસ્થિતિ હતી . ગૌભદ્રે સંઘર્ષને ઉગતાપૂર્વે ડામી દીધો . દુશ્મનીનું વાતાવરણ રહ્યું નહીં .

સિદ્ધપુરુષ ત્યાંથી નીકળી રહ્યો હતો તે વખતે ગૌભદ્રે તેનાથી બીજું વચન લીધું . સિદ્ધપુરુષે વર માંગવા કહેલું . ગૌભદ્રે કહેલું કે મહિલાઓના વ્યાસંગની અસત્ આકાંક્ષાઓથી મુક્ત બની જાઓ . ગૌભદ્રે પોતાના સ્વાર્થનું કશું માંગ્યું નહોતું . તે જોઈને સિદ્ધપુરુષે કામ – અપરાધવૃત્તિનો ત્યાગ કરવાનું વચન આપ્યું . કેટલીય મહિલાઓની ઈજ્જતની સુરક્ષા નિશ્ચિત કરીને ગૌભદ્રે સિદ્ધપુરુષને વિદાય આપી .

ત્યારબાદ એ થોડો સમય ચંદ્રલેખાની સાથે રહ્યો . ચંદ્રલેખાએ તેને રત્નો તેમજ અન્ય મૂલ્યવાન્ વસ્તુઓ ભેટમાં આપી . ગૌભદ્રની ગરીબી આ રીતે ખતમ થઈ . કોઈ પરીકથા જેવો ઘટનાક્રમ સમાપ્ત થયો . (ક્રમશઃ)

બીજા વરસનું કથાનક : સર્પરાજના ત્રણ પૂર્વભવોની યાત્રા

દેવાર્ય આ સર્પના પૂર્વભવોને જાણતા હતા . દેવાર્યને આ સર્પમાં એક ભવ્ય આત્મા દેખાતો હતો . એનો ઉદ્ધાર કરવા માટે દેવાર્ય કનકખલ આશ્રમ આવ્યા હતા . દેવાર્ય જે જોઈ શકતા તે સર્પ જોઈ શકતો ન હોતો . સર્પ જે સમજી શકતો નહોતો તે દેવાર્યને સમજાતું હતું . સર્પ પોતાનો અતીત ભૂલી ચુક્યો હતો . શું હતો એ અતીત ? એ અતીત ગજબ હતો . એ ચાર જનમોની કથા હતી . ત્રણ પૂર્વભવ અને એક વર્તમાન ભવ .

(૧)
પ્રથમ જનમની કથામાં આ સર્પ , બ્રાહ્મણ હતો . એનું નામ હતું ગૌભદ્ર . એની પત્નીનું નામ હતું શિવભદ્રા . ગૌભદ્ર વિદ્યાવાન્ , કલાનિધાન અને પરગજુ હતો . પણ એનાં નસીબમાં પૈસાનું સુખ નહોતું . એ ઓછા પૈસે પણ આત્મસંતુષ્ટ હતો . એ શ્રીમંતોને જોતો અને વિચારતો કે
‘ આ લોકો પૈસાની પાછળ મંડ્યા રહે છે , આ લોકો જિંદગીને માણી નથી શકતા . બસ , પૈસાની ખાતર ઘરની – પરિવારની અને શરીરની ઉપેક્ષા કરતા રહે છે . આવી જિંદગીનો શો મતલબ છે ? ‘
એને પૈસા બનાવવાનો શોખ જ નહોતો .

એકવાર શિવભદ્રાએ ગૌભદ્રને કહ્યું હતું કે ‘ હું ગર્ભવતી છું . ‘ ગૌભદ્ર ખુશખુશાલ થઈ ગયો હતો . પત્નીએ કહ્યું હતું કે , ‘ અત્યાર સુધી આપણે ઓછા પૈસે ચલાવતા હતા તે ઠીક છે . હવે આ ઘરમાં નવો મહેમાન આવવાનો છે . એની માટે તો ઘણી કમાણી કરવી પડશે તમારે . હવે એમનેમ બેઠા રહેશો એ નહીં ચાલે .

ગૌભદ્રને શિવભદ્રાએ શ્રીમંતોની પાસે જઈને દક્ષિણા માંગવાનું કહ્યું . ગૌભદ્ર આ રીતે ભીખમંગો બનવા તૈયાર નહોતો . શિવભદ્રાએ ગૌભદ્રને બનારસ જવા કહ્યું , બનારસમાં ગંગાકિનારે બેસીને હિંદુ વિધિવિધાન કરાવવાનું કહ્યું . ગૌભદ્ર તૈયાર થઈ ગયો . તે બનારસ જવા નીકળ્યો . અડધે રસ્તે એને એક સિદ્ધપુરુષે જોયો . એણે ગૌભદ્રને નામ દઈને બોલાવ્યો . ગૌભદ્ર આશ્ચર્ય ચકિત થઈ ગયો . એ સિદ્ધપુરુષ પાસે બેઠો . સિદ્ધપુરુષે એનો ઈરાદો અને કાર્યક્રમ જાણી લીધો અને ગૌભદ્રને જણાવી પણ દીધો . હવે તો ગૌભદ્ર સિદ્ધપુરુષ સમક્ષ અવાચક બની ગયો . કમાલ એ થઈ કે સિદ્ધપુરુષે ગૌભદ્રને પોતાની સાથે આવવા જણાવ્યું . ગૌભદ્ર તૈયાર થઈ ગયો સાથે જવા . બંને જંગલના માર્ગે જઈ રહ્યા હતા . રસ્તામાં થાક ચડ્યો , ભૂખ લાગી . બેય બેઠા . સિદ્ધપુરુષે કશોક જાપ કર્યો એવું ગૌભદ્રને લાગ્યું . અને તુરંત વૃક્ષની પાછળથી જમવાની રસોઈ વાસણોમાં આવી અને સાથે થાળી વાટકા પણ આવ્યા . રસોઈ કોણે બનાવી , કોણે મોકલી એ પૂછવાનું હતું નહીં . સિદ્ધપુરુષ ચમત્કારી હતા . તેમણે ગૌભદ્રને વહાલથી પીરસીને જમાડ્યો . તે પછી ગૌભદ્રે આદરપૂર્વક પીરસીને સિદ્ધપુરુષને જમાડ્યો . પછી વાસણો અને થાળીવાટકા આપોઆપ વૃક્ષની પાછળ ચાલી ગયા . ભોજનનો કાર્યક્રમ ખતમ . આરામ કરીને ફરીથી ચાલ્યા . બપોર વીતી . સાંજ ઢળવા આવી ત્યારે વિરામ લીધો . ગૌભદ્ર બેઠો .

સિદ્ધપુરુષે કોઈ ધ્યાન ધર્યું અને અંધારું અવતરિત થાય તે સમયે આસમાનથી એક વિમાન ઉતર્યું . એમાંથી દેદીપ્યમાન મહિલા ઉતરી . તેણે સિદ્ધપુરુષને વિમાનમાં આવીને આનંદપ્રમોદ કરવાની વિનંતી કરી . ગૌભદ્રને આશ્ચર્ય એ થયું કે સિદ્ધપુરુષે તે વિનંતી માનીને ધ્યાનનો ત્યાગ કર્યો અને વિમાનમાં જઈને વિલાસ પ્રવૃત્તિ શરૂ કરી દીધી . ગૌભદ્ર સ્તબ્ધ હતો ત્યાં વિમાનમાંથી એક સુંદરી ઉતરીને ગૌભદ્ર પાસે આવી . તેને સિદ્ધપુરુષે મોકલી હતી . તે ગૌભદ્ર સમક્ષ વિલાસ પ્રવૃત્તિની પ્રાર્થના કરવા લાગી . ગૌભદ્રે આવો અનુભવ ક્યારેય લીધો નહોતો . તેણે તુરંત ના કહી દીધી . તેણે મહિલાને પોતાની બહેન જેવો જ આદર આપ્યો . આવનારી મહિલા આ પ્રતિભાવથી આશ્ચર્ય પામી . સિદ્ધપુરુષના આદેશનું એણે પાલન કરવાનું હતું . એ પાછી ન ગઈ . રાતભર તેણે ગૌભદ્ર સાથે વાર્તાલાપ કર્યો . ગૌભદ્રને જિજ્ઞાસા હતી કે આ બધું શું થઈ રહ્યું છે ?

એ સુંદરીએ બધી જ વાત જણાવી હતી . તેણીનું નામ હતું ચંદ્રલેખા . તેની બહેનનું નામ હતું ચંદ્રકાંતા જેની સાથે સિદ્ધપુરુષ વિલાસાનંદ માણી રહ્યો હતો . સિદ્ધપુરુષનું નામ હતું ઈશાનચંદ્ર . તેણે કાત્યાયની દેવીનું અમોઘ વરદાન પામવા પોતાનું મસ્તક તલવારથી કાપી દેવા માટે તલવાર ઊઠાવી લેવાનું મહાન્ પૌરુષ દાખવ્યું હતું . તેનું મસ્તક કપાય તે પૂર્વે જ કાત્યાયની દેવી પ્રગટ થઈ હતી અને તેને રક્ષા વલય આપીને દેવીએ તેને સિદ્ધપુરુષ બનાવી દીધો હતો . કાત્યાયની દેવીએ આપેલા રક્ષાવલયને સિદ્ધપુરુષે પોતાની ભુજા પર બાંધ્યું હતું . એ રક્ષાવલયના પ્રતાપે તેને કોઈ પણ મનુષ્ય કે દેવ , બાધા પહોંચાડી શકતું નહીં . આનો જ ગેરફાયદો ઊઠાવીને સિદ્ધપુરુષ અલગ અલગ મહિલાઓનો આસંગ કરવા લાગ્યો . તેને રોકવાનું અસંભવ હતું . પુરુષો તેની સામે લડી ન શકતા . મહિલાઓ પર તે સંમોહિની બિછાવી દેતો . તેથી મહિલાઓ પણ પ્રતિકાર વિના સમર્પિત થઈ જતી . આ ચંદ્રકાંતા પર સંમોહિનીનો જ પ્રભાવ હતો કે તે સિદ્ધપુરુષને આધીન થઈ ગઈ હતી .

ચંદ્રલેખાએ ખાસ જણાવ્યું કે તેણી અને ચંદ્રકાંતા સાત દિવસની સાધના દ્વારા સ્વયંપ્રભા મહાવિદ્યા સિદ્ધ કરવાના હતા . પરંતુ સિદ્ધપુરુષે ચંદ્રકાંતાને વશમાં લઈને તેણીનું બ્રહ્મચર્ય બરબાદ કરી દીધું હતું . બચી ગઈ એક ચંદ્રલેખા . એને ગૌભદ્રે હાથ સુદ્ધાં લગાવ્યો નહોતો . તે હજી પણ સાત દિવસની સાધના કરવા માંગતી હતી . વાતોમાં ને વાતોમાં રાત વીતી ગઈ . સવારે ભાઈ અને બહેન બનીને ગૌભદ્ર અને ચંદ્રલેખા છૂટા પડ્યાં . સિદ્ધપુરુષ ચંદ્રકાંતા પાસેથી પાછો આવી ગયો . વિમાન મહિલાઓને લઈને નીકળી ગયું .

ગૌભદ્રને ખાસ યાદ રહી ગઈ બે વાત . એક , ચંદ્રકાંતા અને ચંદ્રલેખા જોગિણી હતી , એવી જોગિણી જેના વશમાં દેવ હોય અને આવી જોગિણી પર પણ સિદ્ધપુરુષનો અધિકાર ચાલતો હતો . બે , આ જોગિણીઓ જાલંધરમાં રહેતી હતી .

સિદ્ધપુરુષ અને ગૌભદ્ર બનારસના રસ્તે આગળ ચાલ્યા . (ક્રમશઃ)