ટીપે ટીપે સરોવર ભરાય આ કહેવત બહુ જાણીતી છે . હમણાં એક ટીપું પડશે , થોડી વાર પછી બીજું ટીપુ પડશે એમ સતત એક એક ટીપું પડતું રહેશે , રોજ ટીપું પડતું રહેશે તો એક દિવસ આખું સરોવર ભરાઈ જશે એવો આ કહેવતનો સારાંશ છે . આ કહેવતમાં ટીપું એટલે શું એ બાબતની કોઈ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી . એ સ્પષ્ટતા આપણે પોતે જ કરવાની રહે છે .  ટીપે ટીપે સરોવર ભરાય એમાં ટીપું જો ગટરનાં પાણીનું હશે તો સરોવર ગટરનાં પાણીનું જ બનશે . ટીપે ટીપે સરોવર ભરાય એમાં ટીપું જો ગુલાબજળનું હશે તો સરોવર ગુલાબજળનું જ હશે . તમારું ટીપુ ગટરનાં પાણીનું છે કે ગુલાબજળનું છે એ તમારે શોધી કાઢવાનું છે . 

તમારાં મનમાં જેની જેની માટે દ્વેષના ભાવો બનેલા છે તેવાં નામોનું લિસ્ટ બનીને તૈયાર પડેલું છે . આપણા પોતાના હાથે બનેલું લિસ્ટ આપણે પોતે જ વાંચવું જોઈએ . વાંચ્યું નથી .  તમને કોની માટે ગુસ્સો છે , કોની સાથે સ્પર્ધા છે , કોની માટે ઈર્ષા છે , કોની માટે ફરિયાદ છે , કોની માટે વિરોધ છે , કોની સાથે ઝઘડો છે , કોની સાથે મનભેદ છે એની તમને જવાબદારીપૂર્વક જાણ હોવી જોઈએ . આ બધા દ્વેષનાં જ અલગ અલગ રૂપો છે . અને દ્વેષનો સ્વભાવ શું છે , તમને ખબર નથી . જે દ્વેષ તીવ્ર હોય છે તે એક જીવનનાં પ૦ /  ૫૫ વર્ષ પૂરતો સીમિત રહેતો નથી . એ દ્વેષ આગામી ભવમાં પોતાની મેળે જ સાથે આવતો હોય છે . 

તીવ્ર દ્વેષની ત્રણ નિશાની હોય છે . ૧ . જે દ્વેષ લાંબા સમય સુધી ચાલે છે તે પરલોકમાં સાથે આવે છે . ૨ . જે દ્વેષ એક જ વ્યક્તિ ઉપર વારંવાર વ્યક્ત થાય છે તે પરલોકમાં સાથે આવે છે . ૩ . જે દ્વેષને ઓછો કરવાનો પ્રયત્ન થતો નથી , જે દ્વેષને વધારવામાં આપણને કોઈ સંકોચ હોતો નથી એ દ્વેષ પરલોકમાં સાથે આવે છે . 

આપણને એવું લાગે છે કે દ્વેષ તો દુશ્મન સાથે હોય , વૈરી સાથે હોય , મારે કોઈ પાકિસ્તાન જેવું દુશ્મન નથી . મારે બસ ,  થોડીઘણી બોલાચાલી કોઈની સાથે થાય છે . એને કાંઈ દ્વેષ કહેવાય ? આ આપણી ગલતફહેમી છે . કોઈ બોલાચાલી થોડી કે ઘણી હોતી નથી . બોલાચાલી , બોલાચાલી જ હોય છે . એમાં ગુસ્સો હોય છે , આક્રોશ હોય છે , પ્રતિશોધ હોય છે . એક પિતા પોતાના પુત્ર કે પુત્રી સાથે ક્રોધ સ્વરૂપે જે વ્યવહાર કરે છે એમાં દ્વેષ હોવાની સંભાવના છે . એક માતા પોતાના સંતાન સાથે ક્રોધ સ્વરૂપે જે વ્યવહાર કરે છે એમાં દ્વેષ હોવાની સંભાવના છે . ભાઈ કે બહેન પોતાના ભાઈ કે બહેન સાથે ,  સાસુ કે વહુ પોતાના વહુ કે સાસુ સાથે , પુત્ર કે પુત્રી પોતાના મા બાપ સાથે , મિત્ર મિત્રની સાથે , વ્યક્તિ પોતાના પાડોશી સાથે –  નોકર સાથે – ભાગીદાર સાથે કે બીજા કોઈ સાથે – ક્રોધ સ્વરૂપે જે વ્યવહાર કરે છે એમાં દ્વેષ હોવાની સંભાવના છે . ક્રોધ એકવાર કર્યો હોય તો પણ એ ભયાનક જ ગણાય છે .  યાદ કરો ચંડકૌશિકનો પૂર્વભવ . એમણે એક જ વખત ક્રોધ કર્યો હતો પણ એ ક્રોધ એમને દુર્ગતિમાં લઈ ગયો . એમની પાસે તપસ્યા હતી , વૈરાગ્ય હતો છતાં એક વખતનો ક્રોધ એમને દુર્ગતિમાં લઈ ગયો તો વિચારો : આપણી પાસે તપસ્યા નથી , વૈરાગ્ય નથી અને ક્રોધ વારંવાર કરતા હોઈએ છીએ . આ ક્રોધ આપણને ક્યાં લઈ લઈ જશે ? કોઈ કલ્પના આપણે કરી ના શકીએ . 

રાત્રે સૂતાં પહેલાં તમારે પોતાની જાતને પૂછવાનું છે : જો હું ઊંઘમાં ને ઊંઘમાં મરી ગયો તો , મારાં મનમાં જે પણ વે૨વિરોધ ઉભા છે એ મને કંઈ ગતિમાં લઈ જશે ? વેરવિરોધનાં કારણો જે પણ હોય , સામા માણસનો સ્વભાવ , સામા માણસની વર્તણૂક , એ કારણોને આગળ ધરી દેવાથી આપણને વેરવિરોધ કરવાની છૂટ મળી જતી નથી . દુર્ગતિથી બચવું હોય તો એક જ વાત કામ આવે છે : મનમાં વેરવિરોધ હોય નહીં એવી દશા . સૂતાં પહેલાં સાધકે પોતાની જાતને પૂછવાનું છે : મારે જેની જેની સાથે મતભેદ છે , જેની જેની સાથે વાંધોવચકો છે , જેની જેની સાથે ઝઘડો છે , જેની જેની સાથે પણ અણબનાવ છે , જેની જેની સાથે મનમુટાવ છે – એ બધા લોકો અહીં જીવતાં રહી જશે અને હું જો ઊંઘમાં પરલોકની સફરે  ઉપડી ગયો તો મારું શું થશે ? આ લોકો મારી સાથે નહીં આવે પણ એમનાં કારણે કરેલો ક્રોધ , એમનાં કારણે મનમાં બનેલી અશાંતિ જરૂર મારી સાથે આવશે . શું આવું થવા દેવું છે ?

મારે કોઈ પણ સંક્લેશ કે અશાંતિને સાથે લઈ જવાં નથી . વર્ષો વર્ષોથી જે માનસિક ક્લેશ અને કષાયો બનેલા છે એને હું ઢીલા પાડીશ નહીં તો એ બધું આવતા જનમમાં સાથે જ આવશે . આવતા જન્મમાં આ કષાયોને કારણે મને સદ્ગતિ નહીં મળે પણ દુર્ગતિ મળશે , મને શાંતિ નહીં મળે પણ અશાંતિ મળશે , મને સારો વ્યવહાર કરવાની સૂઝ સમજ નહીં મળે અને ખરાબ વ્યવહાર કરવાની અંતઃસ્ફુરણા જ મળ્યા કરશે . આ ભવનો કષાય , થોડોક કષાય આવતા ભવમાં ઘણા કષાય કરાવશે . આ ઘણા કષાય એના પછીના ભવમાં ઘણાબધા કષાય કરાવશે . એ ઘણાબધા કષાય એના પછીના ભવમાં ઘણા ઘણા ઘણા કષાય કરાવશે .  આમ આ એક ભવના કષાય આવતા ભવોમાં નવા નવા કષાયો કરાવ્યા કરશે અને નવી નવી દુર્ગતિઓ લાવ્યા જ કરશે . મારે નવા નવા કષાયો પણ જોઈતા નથી , નવી નવી દુર્ગતિઓ પણ જોઈતી નથી . મારે આ જનમના કષાયો આ જ ભવમાં ખતમ કરવા છે . 

તકલીફ એ છે કે પાંચમો આરો ચાલે છે એટલે આ ભવમાં બધા જ કષાયો ખતમ થઈ જાય એ સંભવિત નથી . ચોથો આરો હોય તો ચોક્કસ પ્રકારની સાધના દ્વારા અને ચોક્કસ પ્રકારની ભાવશુદ્ધિ દ્વારા બધા જ કષાયોનો ક્ષય થઈ શકે . એ રીતે કષાયોથી મુક્તિ મળી શકે . પરંતુ કર્મક્ષય સ્વરૂપે કષાયોથી મુક્તિ મળે એ અત્યારે સંભવિત નથી . તો હવે કરવું શું ? 

આટલું કરી શકાય . પહેલા તબક્કે આપણાં મનમાં જે જે વ્યક્તિ માટે કષાયગ્રસ્ત વિચારો ચાલે છે એ વ્યક્તિ પ્રત્યેના કષાયની તીવ્રતા ઘટે એવો પુરુષાર્થ કરી શકાય . ચોક્કસ વ્યક્તિ માટે દ્વેષ ઉગ્ર હતો એની ઉગ્રતા ઘટે એવું કરી શકાય . બીજા તબક્કે જે કષાય ઉગ્ર નથી રહ્યા એને ભૂંસવાનો પ્રયત્ન કરી શકાય . ચોક્કસ વ્યક્તિ માટે મારાં મનમાં મારે કોઈ નારાજગી રાખવી નથી એવો સંકલ્પ કરી શકાય . નારાજગી મટે કે મટે પણ – મારે નારાજગી રાખવી નથી એવો જે સંકલ્પ થાય છે તે સંકલ્પ કષાયવિરોધી માનસ જરૂર બનાવી આપે છે . ત્રીજા તબક્કે જે જે વ્યક્તિ માટે મારાં મનમાં નારાજગી છે એ વ્યક્તિને યાદ કરીને દૂર બેઠાં બેઠાં એમની ક્ષમાયાચના કરી શકાય .  એમની પાસે જઈશું એ કદાચ સંભવિત નથી . એમની પાસે જઈએ તો પણ એમને આપણો પસ્તાવો સમજાય એ કદાચ સંભવિત નથી . એટલું જરૂર થાય કે આપણે દૂરથી મનોમન એમની માટેના ક્રોધ આદિ દુષ્ટ ભાવોની ક્ષમાયાચના કરીએ . खामेमि सव्व जीवे આ રીતે થતું હોય છે . તમારાં મનમાં રહેલા કષાયો નબળા પડ્યા એ બહુ અગત્યનું કામ છે . તે પછી ચોથા તબક્કે આપણાં નિમિત્તે જેમનાં જેમનાં મનમાં કષાયો બન્યાં હોય , જાગ્યાં હોય એમની સાથે સારો વાર્તાલાપ કરીને એ કષાયો ઓછા કરી દેવાની પ્રામાણિક કોશિશ કરીએ . અને પાંચમા તબક્કે જીવનભરમાં જે જે કષાયો થયા એની પ્રભુ સમક્ષ માફી માંગીએ , ગુરુ સમક્ષ માફી પણ માંગીએ અને આલોચના પણ લઈએ . જીવનભરના કષાયોની માટે મિચ્છામિ દુક્કડં બોલતા રહીએ .

આપણો અંતરાત્મા આ પાંચ તબક્કામાંથી પસાર થાય એ જરૂરી છે . મૃત્યુની ક્ષણે જીવને સંક્લેશ મુક્ત રાખવામાં પાંચ તબક્કાની પ્રક્રિયા બહુ ઉપયોગી બને છે . ટીપે ટીપે ભરાયેલું સરોવર જો ગટરનાં પાણીથી ભરેલું હોય તો ગટરનું પાણી ખાલી થઈ જાય એ બહુ જરૂરી છે . ગટરનું પાણી ખાલી થઈ જશે એ પછી જ એ સરોવરમાં ટીપે ટીપે ગુલાબનું જળ ભરી શકાય છે . 

કોઈને સુખી જુઓ તો શું વિચારશો ? કોઈને દુઃખી જુઓ તો શું વિચારશો ? કુલ મળીને ચાર વાત બને છે . સુખી હશે અને ધર્મ કરતો હશે . સુખી હશે અને ધર્મ નહીં કરતો હોય . દુઃખી હશે અને ધર્મ નહીં કરતો હોય . દુઃખી હશે અને ધર્મ કરતો હશે .

સુખી હશે , સંપન્ન હશે , ધર્મના ખાસ્સાબધા કાર્ય કરતો હશે ,  સંભાળતો હશે , એવું દૃશ્ય હોય તો પ્રસન્ન થવાનું . વિચારવાનું કે આ પૂર્વભવથી પુણ્ય સારું લઈને આવ્યો છે એટલે સુખી જીવન મળ્યું છે અને પુણ્યનો ઉપયોગ સારા માર્ગે કરી રહ્યો છે . પુણ્ય એને સારી જગ્યાએ લઈ આવ્યું છે અને પુણ્યને એ સારી જગ્યા સાથે જોડી રહ્યો છે . સુખીનાં સુખને જોઈને ઈર્ષા કરીએ તો દોષ લાગે . સુખીનાં સુખની જોઈને સ્પર્ધા અનુભવીએ તોય દોષ લાગે . સુખીનાં સુખને જોઈને એની નિંદા કરીએ તોય દોષ લાગે . સુખીનાં સુખને જોઈને તેની સાથે સ્વાર્થભાવનાપૂર્વક સંબંધ જોડીએ તો પણ દોષ લાગે . પરંતુ સુખીનાં સુખને જોઈને એના સુખથી પ્રભાવિત ના થઈએ અને એના દ્વારા થઈ રહેલા ધર્મના ઉત્તમ કાર્યથી પ્રભાવિત થઈએ . આ છે સત્ અહોભાવ . 

સુખી સંપન્ન વ્યક્તિ ધર્મ સાથે ખાસ જોડાયેલી હશે નહીં , ધર્મનાં ક્ષેત્રમાં આવવાનો એનો કોઈ ઇરાદો પણ નહીં હોય , એને દુનિયાદારી પસંદ હશે , આનંદ પ્રમોદ પસંદ હશે . આ બીજી પરિસ્થિતિ થઈ . આવો સુખી માણસ જો થોડો ઘણો ધર્મ કરે છે તો એમાં પણ નામ કમાવાની વૃત્તિ વધારે છે અને આત્માનું ભલું કરવાની વૃત્તિ ઓછી છે . એટલે એનો ધર્મ પણ કષાય પ્રેરિત જ છે . આ સુખીને જોઈને એનું સુખ ઘણું મોટું છે એવો વિચાર આવે તો આપણે ફસાયા એમ સમજવાનું . આ સુખીને જોઈને એટલું જ વિચારવાનું એ પૂર્વનું પુણ્ય લઈને આવ્યો છે એટલે સુખી જીવન મળ્યું છે . પરંતુ જુઓ તો ખરા . પુણ્યનો સદ્ ઉપયોગ તો આ કરતો જ નથી . પુણ્યનો સારો ઉપયોગ જે કરે નહીં એ દુર્ગતિમાં જાય એ નક્કી છે . આટલું મોટું પુણ્ય લઈને આવ્યો છે પરંતુ ધર્મથી વંચિત છે એટલે બિચારો દુર્ગતિમાં જવાનો . આવો વિચાર મનમાં બનાવીએ . એનાં સુખથી પ્રભાવિત ના થઈએ . એનાં સુખની અનુમોદના ન કરીએ . બલકે એનું સુખ એને દુર્ગતિમાં લઈ જશે આથી એની માટે ફક્ત દયાવૃત્તિ ધારણ કરીએ . આ વિચારણા અસત્ અનુમોદનાથી મુક્ત રહે છે . 

કોઈને દુઃખી અવસ્થામાં જોઈશું ત્યારે આપણને એની માટે અહોભાવ નહીં થાય , એની અનુમોદના કરવાનું મન નહીં થાય . બલ્કે તે દુઃખી છે એ જોઈને જુદા જુદા વિચાર આવશે . જો એ દુઃખી વ્યક્તિ આપણી શત્રુ હશે આપણે એનું દુઃખ જોઈને રાજી થઈશું . જો એ દુઃખી વ્યક્તિ આપણી પ્રતિસ્પર્ધી હશે તો એને દુઃખી જોઈને આપણને કોઈ અજીબ રાહતનો અનુભવ થશે . જો એ દુઃખી વ્યક્તિ આપણા વિરોધમાં ગયેલી હશે તો આપણને એ વ્યક્તિનાં દુઃખમાં આપણી જીત દેખાશે . જો એ દુઃખી વ્યક્તિ આપણું કહેલું માનતી નથી એને લીધે દુઃખી થઈ છે એવું જોવા મળે તો આપણને એ દુઃખી વ્યક્તિ પર ગુસ્સો આવશે . જો એ દુઃખી વ્યક્તિની પરિસ્થિતિ નબળી પડી છે એને કારણે દુઃખી છે અને એ વ્યક્તિની જવાબદારી લેવા માટે આપણે કોઈપણ રીતે તૈયાર ન હોઈએ તો એ દુઃખી વ્યક્તિને જોઈને આપણને છટકવાનું મન થશે . દુઃખી વ્યક્તિને જોયા બાદ તમને એ દુઃખી વ્યક્તિ માટે દ્વેષ થાય એવું પણ બને . દુઃખી વ્યક્તિને જોઈને તમને કેવા વિચાર આવશે એનો કોઈ ભરોસો નથી . ઘણા વિચાર આવી શકે . 

સર્વ સામાન્ય રીતે દુઃખી વ્યક્તિને જોઈને , આપણને દયાના વિચાર આવે , સહાય કરવાના વિચાર આવે . પરંતુ અહોભાવ અને અનુમોદનાની શ્રેણીમાં વિચારોને ગોઠવવા હોય તો દુઃખી વ્યક્તિને જોઈને અહોભાવ ક્યારે થાય , ક્યારે ન થાય અને અનુમોદના ક્યારે થાય , ક્યારે ન થાય – એ આપણે સમજી લેવાનું છે . દુઃખમાં ફસાયેલી વ્યક્તિ પણ પૂર્વનાં પાપકર્મનો બોજો ઉઠાવીને આવી છે એ સમજી શકાય એવું છે . જે જે વ્યક્તિ જૂનાં પાપનો હિસાબ ચૂકવી રહી હોય એણે નવાં પાપ બાંધવાના હોય નહીં . જૂનાં પાપમાંથી નવા પાપ ઊભા કરવા એ મૂર્ખામીનો ધંધો છે . વિકટ પરિસ્થિતિમાં પણ જે મૂર્ખામી ન કરે એની માટે અહોભાવ બને છે , જે મૂર્ખામી કરે એની માટે અહોભાવ નથી બનતો . 

દુઃખની પરિસ્થિતિમાં માણસ ધર્મને ભૂલી જાય , ધર્મને છોડી દે , ધર્મ માટેનો આદર ગુમાવી દે એવું બની શકે છે . અમુક લોકો પહેલેથી જ ધર્મવિરહિત હોય છે . એ લોકોનાં જીવનમાં દુઃખ આવે ત્યારે તેઓ ધર્મને યાદ કરે નહીં એવું બની શકે છે . એમનાં જીવનમાં દુઃખ ચાલુ છે પરંતુ એમણે જીવનમાં ધર્મ ચાલુ કર્યો નથી . આવા લોકો પાપનો ઉદય ભોગવી રહ્યા છે અને પાપનો બંધ કરી રહ્યા છે . જે લોકો વર્તમાનમાં પાપનું ફળ ભોગવી રહ્યા છે અને ભવિષ્યમાં પણ પાપનું ફળ જ ભોગવવાના છે એમની માટે કેવળ અનુકંપા જ રાખવાની  હોય . આ દુઃખી જીવો માટે દ્વેષ બનાવીને મનને ખરાબ કરવાની કોઈ જરૂર નથી . આ દુઃખી જીવો માટે ફક્ત અનુકંપા જ રાખવાની હોય .

દુઃખની પરિસ્થિતિમાં જે માણસ ધર્મને ભૂલતો નથી , બલકે દુઃખને લીધે જ એ વિશેષ રીતે ધર્મમાં મગ્નતા બનાવે છે . આ વ્યક્તિએ દુઃખને ધર્મનું આલંબન બનાવી દીધો . દુઃખના સમયમાં ધર્મ એની શક્તિ બની . ધર્મ એનો આધાર બન્યો છે . ધર્મ એનાં મનને શક્તિ આપે છે . ધર્મ એનાં જીવનને સત્ત્વ આપે છે . દુઃખના સમયમાં જે ધર્મ સાથે જોડાયેલો રહે છે તે પ્રબળ ભાગ્યશાળી હોય છે . સુખના સમયમાં ધર્મ યાદ રહે તે ખુશીની વાત છે . દુઃખના સમયમાં પણ ધર્મ યાદ રહે તે આત્મસંતોષની વાત છે . દુઃખના સમયમાં જેણે ધીરજ રાખી છે ,  મનને મજબૂત રાખ્યું છે , જીવનને ધર્મ સાથે જોડી રાખ્યું છે તે ભવિષ્યના નવાં પાપોને બાંધી રહ્યો નથી . તે ફક્ત પુરાણાં પાપોને આહિસ્તા આહિસ્તા ખતમ કરી રહ્યો છે . જે પાપ બાંધી રહ્યો ના હોય  અને પાપને ખતમ કરી રહ્યો હોય તેની અનુમોદના જ હોય . 

જેનાં જીવનમાં દુઃખ છે એને દુઃખથી બચાવવો એ આપણું કર્તવ્ય છે . આ કર્તવ્ય ક્યારે પણ ભૂલી શકાય નહીં .

સંસાર સુખ દુઃખનો ખેલ છે . સંસારમાં ક્યાંક સુખનો મેળો છે , ક્યાંક દુઃખનું તાંડવ છે . ક્યાંક મહેલ છે , ક્યાંક ઝૂંપડી છે . ક્યાંક હોટેલ છે , ક્યાંક હોસ્પિટલ છે . ક્યાંક સંતાનનો જન્મ છે , ક્યાંક વડીલના અગ્નિસંસ્કાર છે . ક્યાંક ચાંદીના ભાવમાં જબરદસ્ત ઉછાળો છે , ક્યાંક શેરબજારનો આંક એકદમ નીચે છે . વૈરાગ્યશતક અને શાંતસુધારસ જેવા ગ્રંથોમાં સુખ અને દુઃખના ખેલનું વર્ણન એકદમ રોચક શબ્દોમાં કરવામાં આવ્યું છે . 

ધર્મગ્રંથો કહે છે કે જીવન એ પુણ્ય અને પાપનો ખેલ છે .  સંસારનું પોતાનું કોઈ પુણ્ય નથી . સંસારનો પોતાનું કોઈ પાપ નથી . પણ સંસારમાં જે જે લોકો છે એમનાં પોતપોતાનાં પુણ્ય છે , પોતપોતાનાં પાપ છે .  પુણ્યના આધારે સુખ બને છે જે સંસારમાં દેખાય છે . પાપના આધારે દુઃખ બને છે તે સંસારમાં દેખાય છે . પુણ્ય ઓછું પડે ત્યારે સુખ ઓછું થાય છે .  પાપ નબળાં પડે ત્યારે દુઃખ ઓછાં થાય  છે . જીવન પુણ્ય અને પાપના આધારે ચાલે છે . પુણ્ય વધારે હશે તો સુખ વધારે મળશે ,  પુણ્ય ઓછું હશે તો સુખ ઓછું પડશે ,  પુણ્ય હશે નહીં તો સુખ મળશે નહીં . પાપનો ઉદય મોટો હશે તો દુઃખ મોટા આવશે . સાધારણ પાપનો ઉદય હશે તો સાધારણ દુઃખ આવશે . પાપનો ઉદય હશે નહીં તો દુઃખ આવશે નહીં . તમને જ્યાં સુખ દેખાય છે ત્યાં સુખની પાછળ પુણ્ય બેઠું છે . તમને જ્યાં દુઃખ દેખાય છે ત્યાં દુઃખની પાછળ પાપ બેઠું છે . આમાં મીનમેખનો ફરક નથી .

કોઈ નાનો કે મોટો ધર્મ કરે છે એની પાછળ એનું પુણ્ય કામ કરતું હોય છે . જૂના જમાનામાં સ્વદ્રવ્યથી સંપૂર્ણ જિનાલયનું નિર્માણ કરાવનાર મહાપુરુષો ઘણા થયા : આબુમાં વિમલમંત્રી . તારંગામાં રાજા કુમારપાળ . રાણકપુરમાં ધરણાશા . માંડવગઢમાં પેથડ શાહ . સિદ્ધગિરિ પર મોતીશા . આવાં સ્વદ્રવ્યનિર્મિત જિનાલય અનેક તીર્થોમાં જોવા મળે છે . એમાં પુષ્કળ ધનસમર્પણ થયું હોય છે . સ્વદ્રવ્યથી સંપૂર્ણ જિનાલયનું નિર્માણ કરાવનાર આજે પણ જોવા મળે છે . આબુની તળેટીમાં ભેરુતારકતીર્થ . રાજસ્થાનમાં પાવાપુરીતીર્થ .  ગુજરાતમાં  મણિલક્ષ્મી તીર્થ . ઋજુવાલિકામાં નંદપ્રભા પ્રાસાદ . ભૂમિ સંપાદનથી માંડીને જિનાલય નિર્માણ , મૂર્તિ રચના , પ્રતિષ્ઠા , ભાવિસુરક્ષા સુધીનું તમામ કાર્ય એક જ પરિવાર સંભાળે . આ આસાન નથી હોતું . એક ઘર બનાવવામાં કે ઓફિસ બનાવવામાં પણ ઘણા પૈસા લાગી જાય છે અને પછી ઘર કે ઓફિસ ચલાવવા પડે એના પૈસા અલગ . લોકો ફેક્ટરી અને કંપની પણ બનાવે છે . એમાં કેટલો બધો પૈસો લાગી જાય છે ? ઓફિસ , ફેક્ટરી કે કંપનીને વ્યવસાયિક રીતે ચલાવવામાં આવે છે . એના આધારે એ લોકોનાં ઘર પણ ચાલે છે . મંદિર અને તીર્થ વ્યવસાયિક હોતા નથી . આ રીતે મંદિર કે તીર્થનું સંચાલન પણ ઘણી પરીક્ષા લેતું હોય છે . સ્વદ્રવ્યથી જિનાલયનિર્માણ કે તીર્થનિર્માણ કરનારા પરિવારને જોયા બાદ આપણને આવનારા વિચારો કેવા હોય છે ? તમે જોજો . 

આમણે આટલું મોટું તીર્થ કે મંદિર બનાવ્યું છે તે ઘણાબધા પૈસા વિના બને નહીં એ હકીકત છે . દેખીતી વાત છે કે આમની પાસે પૈસા ઘણા છે . આટલા પૈસા આમની પાસે આવ્યા ક્યાંથી ? આમનો વ્યવસાય શું હશે ? આ કેટલા વ્યવસાય કરતા હશે ? આ બહુ મોટા ઉદ્યોગપતિ છે – ધનપતિ છે , આ સંસારની સફળ વ્યક્તિઓમાંથી એક છે : આ જે વિચારો બને છે તે પૈસાની અનુમોદનાના વિચાર હોય છે . કોઈએ પૈસાની ભરપૂર કમાણી કરી છે એની અનુમોદના . કોઈની પાસે ઘણા પૈસા છે એની અનુમોદના . આ રીતે ધર્મનાં સ્થાન જોતાં જોતાં પણ અનુમોદના ફક્ત પૈસાની જ થતી હોય તો આપણું લક્ષ્ય અસ્પષ્ટ છે એ કબૂલવું રહ્યું . 

 પ્રશ્ન થાય કે પૈસાની અનુમોદના ન હોય એ વાત બરોબર છે પરંતુ પૈસા વપરાયા છે , સારી જગ્યાએ વપરાયા છે એ રીતે એની અનુમોદના જરૂર હોય ? એમાં શું વાંધો ? આનો જવાબ સમજી લો . અહોભાવ અને અનુમોદનામાં થનારી વિચાર પ્રક્રિયા લાંબી હોય છે . કોઈને  ખૂબ બધા પૈસા મળે છે તો એની પાછળ પુણ્ય કામ કરતું હોય છે . એ પુણ્ય આવે છે પ્રભુની ભક્તિમાંથી . જ્યારે પણ કોઈ પણ વ્યક્તિનાં જીવનમાં તમને પૈસા દેખાય તો એના પૈસાથી અહોભાવિત થઈ જશો એવું બનશે . પણ એ વિચાર પ્રક્રિયા અધૂરી ગણાશે . કોઈપણ વ્યક્તિનાં જીવનમાં પૈસા દેખાય ત્યારે વિચારવું એ જોઈએ કે આમણે પૂર્વભવમાં ભગવાનની ભક્તિ ઘણી કરી હશે , એને કારણે આમણે પુણ્ય ઘણું બાંધ્યું હશે . એ પુણ્યનો ઉદય થયો છે તેથી આમની પાસે આટલા પૈસા આવ્યા છે . આ વિચારમાં પૈસાની અનુમોદના ઓછી છે , પૂર્વભવની પ્રભુભક્તિની અનુમોદના વધારે છે .  તમારો અહોભાવ ભગવાન્ સાથે જોડાયેલો રહ્યો એટલે તમારા અહોભાવની પવિત્રતા બનેલી રહી . જ્યાં પુણ્ય છે ત્યાં પ્રભુની કૃપા છે એમાં કોઈ સંદેહ નથી .

કોઈ શ્રીમંત છે તે કારણથી તમે અહોભાવિત થયા તો આ અહોભાવ નબળો છે . કોઈ શ્રીમંતે મોટું સુકૃત કર્યું છે એ જોઈને તમને તે શ્રીમંતે પૂર્વભવમાં કેટલી ઉત્તમ પ્રભુભક્તિ કરી હશે એમ યાદ આવે ત્યારે તમે શ્રીમંતનાં ધનની અનુમોદના નથી કરતા , તમે શ્રીમંતના પૂર્વભવનાં સુકૃતની અનુમોદના કરો છો . તમારું ધ્યાન આ ભવ કે પૂર્વ ભવનાં સુકૃત સાથે જોડાયું તે અહોભાવનું ઔચિત્ય છે . કોઈ સ્વદ્રવ્યનિર્મિત તીર્થ કે જિનાલય જોવા મળે ત્યારે વિચારજો કે આ તીર્થના નિર્માતા કે જિનાલયના નિર્માતાએ પૂર્વભવમાં બહુ ભક્તિ કરી છે , એ પાક્કી વાત છે . એ ભક્તિમાંથી બનેલું પુણ્ય આજે આ રીતે ઉદયમાં આવેલું છે . જ્યાં પુણ્ય છે ત્યાં પ્રભુની કૃપા છે . જેણે પ્રભુની ભક્તિ કરી હોય એની પર પ્રભુની કૃપા વરસતી જ હોય . સ્વદ્રવ્યનિર્મિત તીર્થ કે જિનાલયને જોઈને નિર્માતાના પૂર્વભવનાં સુકૃતની અનુમોદના કરીએ અને તેના વર્તમાન ભવના ભક્તિભાવની અનુમોદના કરીએ , આ રીતે સુકૃત અને ભક્તિ પર જ ફોકસ રાખીએ તો અનુમોદનાની પવિત્રતા જળવાયેલી રહે છે .

અન્ય ધર્માત્મામાં ઉત્તમ ધર્મ જોયા બાદ બે કામ કરો : એક ,  એના પૂર્વભવનાં સુકૃતની ભરપૂર અનુમોદના કરો . બે , એના વર્તમાન ભવનાં સુકૃતમાંથી પ્રેરણા લો અને સ્વયં સુકૃત કરવાનો સંકલ્પ કરો . એનાં સુકૃતની અનુમોદના થાય અને એની પાસેથી સુકૃત કરવાની પ્રેરણા મળે , આ બે કામ આપણી અનુમોદનાને પવિત્ર બનાવી દે છે . 

અહોભાવ અને અનુમોદના , બે શબ્દ છે : અમુક પ્રવૃત્તિ , અમુક ઉપલબ્ધિ એવી હોય છે જેને જોયા બાદ આપણને એવું જ લાગે કે આપણે આ ક્યારેય નહીં કરી શકીએ . આ પ્રકારની લાગણીને અહોભાવ કહી શકાય છે . જોકે , અમુક પ્રવૃત્તિઓ અને ઉપલબ્ધિઓ એવી પણ હોય છે ,  જેને જોઈને આપણને એવું લાગે કે મેં પ્રયત્ન કર્યો હોત તો હું પણ અહીં સુધી પહોંચી શક્યો હોત . મેં મહેનત ના કરી. મેં હિંમત ના કરી એટલે હું રહી ગયો . એમણે મહેનત કરી , એમણે હિંમત કરી એટલે એ ફાવી ગયા . હું રહી ગયો અને એ ફાવી ગયા એવી લાગણીને અનુમોદના કહી શકાય . કોઈ શ્રીમંત હોય અને એ શ્રીમંત છે એ કારણસર આપણને એ મહાન્ લાગતો હોય તો આપણો દૃષ્ટિકોણ ખોટો છે . જે પોતાનાં પુણ્યનો સદુપયોગ કરે છે અનુમોદનાપાત્ર છે . જે પોતાનાં પુણ્યનો સદુપયોગ કરતા નથી તે ગમે તેટલા શ્રીમંત હોય તો પણ દયાપાત્ર છે . સમીકરણ સ્પષ્ટ છે .

સાધકે ક્યારેય પણ સાંસારિક ઉપલબ્ધિની અનુમોદના કરવાની હોય નહીં . સાધક કોઈનાં સંસારી સુખની ઈર્ષ્યા કરતો નથી . સાધક કોઈનાં સંસારી સુખને જોઈને એવું વિચારતો નથી કે એ આવી ગયા અને અમે રહી ગયા . સાધકનાં મનમાં સંસારી સુખ અને સંસારી સફળતા સંબંધી અહોભાવ કે અનુમોદના હોતા જ નથી આથી અંતિમ ક્ષણોમાં સાધકનાં મનમાં સંસારી સુખ કે સફળતા સંબંધી સંસ્કારો હોતા નથી . સંપૂર્ણ જીવન દરમિયાન સાધકનાં મનમાં સૌ આરાધકોની ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક ઉપલબ્ધિ સંબંધી અહોભાવ કે અનુમોદના અપરંપાર હોય છે . આથી અંતિમ ક્ષણોમાં સાધકનાં મનમાં ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક સ્પંદનો બેય કાંઠે છલકાતાં હોય છે . સાધક પરલોકના પંથે પ્રસ્થાન કરે છે ત્યારે તેનાં મનમાં અસત્ અહોભાવ અને અસત્ અનુમોદના હોતી નથી . સાધકનું મહાપ્રસ્થાન થાય છે ત્યારે એનું મન સત્ અહોભાવ અને સત્ અનુમોદનાથી છલોછલ ભરેલું હોય છે .

તમારે અન્યને દુઃખ નથી આપવાનું . આ નિયમ સાધનાને શક્તિશાળી બનાવે છે . દુઃખ ન આપવાની વાત બોલવામાં સહેલી લાગે છે . એનું અમલીકરણ ઘણું અઘરું છે . તમે કડવું બોલશો એનાથી બીજાને દુઃખ થશે માટે તમે કડવું બોલતા નથી આ તમને સમજાય છે . પણ કડવું નથી બોલવું , એની માટે તમારે ક્રોધ પર સંયમ બનાવવો પડે છે અને તે અઘરું છે . અન્યને દુઃખ નથી આપવું એવો વિચાર કરવાથી કામ પૂરું થતું નથી . તમારા ખુદના વ્યવહારને , તમારી વર્તણૂકને તમે બદલો એ અગત્યનું છે . તમે જેમ જેમ બદલાતાં જાઓ છો તેમ તેમ તમારી સાધનામાં નવી ઊર્જા ઉમેરાતી જાય છે .

મારે પૃથ્વીકાયની વિરાધના નથી કરવી આવો બોધ તમને મળે છે . તમે સ્વયંને બદલવાનો સંકલ્પ કરો છો . પૃથ્વીકાયની વિરાધના ક્યાં ક્યાં થાય છે એની જાણકારી તમે મેળવો છો અને તમે જીવનશૈલીને એ રીતે બદલો છો કે તમારા હાથે થનારી પૃથ્વીકાયની વિરાધના ઓછી થઈ જાય અથવા અટકી જાય . આમાં ત્રણ પ્રક્રિયા થઈ . એક , તમે ચોક્કસ વિરાધનાથી બચવાનો બોધ મેળવ્યો . બે , એ વિરાધનાથી બચવા માટે તમે સ્વયંનું પરિવર્તન કર્યું . ત્રણ , એ પરિવર્તનને લીધે તે વિરાધના ઓછી થઈ અથવા અટકી . આવું જ અપ્ કાય , વાયુકાય , તેઉકાય , વનસ્પતિકાય , વિકલેન્દ્રિય અને પંચેદ્રિયની વિરાધના બાબતે પણ થાય છે .

વિરાધના કોની કોની થઈ શકે છે , કેવી કેવી રીતે થઈ શકે છે એની જાણકારી મેળવવા માટે ઘણો મોટો જ્ઞાન પુરુષાર્થ કરવો પડે છે . ધીમે ધીમે થોડું થોડું જ્ઞાન મળતું રહે છે , જેટલું જ્ઞાન મળે છે એમાંથી પ્રેરણા પામીને સાધક થોડી થોડી વિરાધના ઘટાડતો રહે છે . મારે વિરાધના ઓછી કરવી છે એવો સંકલ્પ કરવો તે સાધના છે . વિરાધના શું છે અને વિરાધના કેવી રીતે થાય છે એની જિજ્ઞાસા રાખવી તે સાધના છે . વિરાધના શું છે અને વિરાધના કેવી રીતે થાય છે એનો બોધ મેળવવા પુરુષાર્થ કરવો તે સાધના છે . વિરાધના શું છે અને વિરાધના કેવી રીતે થાય છે એનો બોધ , થોડા કે ઘણા અંશે મેળવીએ તે સાધના છે . બીન આવશ્યક વિરાધના અટકે તે માટે પોતાની જીવનશૈલીને બદલવાનું શરૂ કરીએ તે સાધના છે . તે પછી બિનજરૂરી વિરાધનાઓ અટકવા લાગે તે સાધના છે . આગળ જતાં જીવન આવશ્યક વિરાધનાઓ પણ ઓછી થવા લાગે તે સાધના છે .

કારણનું નિવારણ કરવાથી કાર્ય અટકી જાય છે , વિજ્ઞાનનો આ નિયમ છે . વિરાધનાનું કારણ બને છે અજ્ઞાન . આ અજ્ઞાન ઘટવા થવા લાગે તે સાધના છે . વિરાધનાનું કારણ બને છે સુખશીલતા . આ સુખશીલતા ઓછી થવા લાગે તે સાધના છે . વિરાધનાનું કારણ બને છે સહનશક્તિનો અભાવ . સહનશક્તિ વધવા લાગે તે સાધના છે . સુખશીલતા ઘટતી જ જાય , સહનશીલતા વધતી જ જાય તે સાધના છે .

તમે પૂજા કરો છો , સામાયિક કરો છો , પ્રતિક્રમણ કરો છો , પૌષધ કરો છો , નિયમોનું પાલન કરો છો , ઘણીબધી ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ કરો છો તે જરૂરી છે . પરંતુ અંતરંગ ભૂમિકાએ તમે વિરાધનાઓ ઓછી કરવાનો પ્રામાણિક પુરુષાર્થ કરો છો અને તમારો આ પુરૂષાર્થ અવિરત ચાલુ જ રહે છે , આ સાચા અર્થમાં સાધના છે .

સિદ્ધશિલામાં બિરાજમાન મુક્ત આત્માઓ સર્વ વિરાધનાઓથી મુક્ત છે . આથી તેમને સિદ્ધ ભગવાન્ કહેવામાં આવે છે . સર્વ વિરાધનાઓથી મુક્ત અવસ્થા મળે એ જ સિદ્ધિ છે . ભગવાન્ કહે છે કે કોઈ પણ આતમા સ્વ પુરુષાર્થ વિના વિરાધનામુક્ત બની શકતો નથી . જે સંસારી જીવ નિયમિત રીતે વિરાધનાથી બચવાનો પુરુષાર્થ કરે છે તે જ એક દિવસ સંપૂર્ણ વિરાધનામુક્ત બને છે .

જ્યાં વિરાધના ઓછી કરવાનો પુરુષાર્થ છે ત્યાં સાધના છે . જ્યાં વિરાધના ઓછી કરવાનો પુરુષાર્થ નથી ત્યાં સાધના નથી . અત્યારની આ ક્ષણે , તમારાં જીવનમાં કંઈ કંઈ વિરાધના ચાલુ છે તે જુઓ , એમાંથી તમે કંઈ કંઈ વિરાધના દૂર કરી શકો છો તે તપાસો . એ વિરાધના ઓછી કરવાનો સંકલ્પ કરો , એ વિરાધના ઓછી કરવા માટે પુરુષાર્થ શરૂ કરી દો . આ તમારી સાધના છે . તમારી ભીતરમાં વિરાધનાનો ભય નથી બન્યો તો તમે સાધક નથી બની શક્યા એટલું યાદ રાખજો .

જે વિરાધનાને આપણે અટકાવી શકીએ છીએ એને અટકાવી દઈએ એ સાધનાનું પ્રથમ સૂત્ર છે . જે વિરાધનાને આપણે અટકાવી શકતા નથી એનો પસ્તાવો રાખીએ એ સાધનાનું બીજું સૂત્ર છે . જે વિરાધનાઓ ચાલુ છે એને ઓછી કરવાના પ્લાનિંગ ચાલુ રાખીએ એ સાધનાનું ત્રીજું સૂત્ર છે . તમે ધર્મ કરો એ અગત્યનું છે . તમે ધર્મને સાધના બનાવો એ વધારે અગત્યનું છે .

તમને ઘણી બધી ઈચ્છાઓ થતી હોય છે . દરેક ઈચ્છા પૂરી થાય એવું બનતું નથી . જે ઈચ્છા આપણને થઈ અને અધૂરી રહી એ ઈચ્છા બીજા કોઈનાં જીવનમાં સાકાર થયેલી જોવા મળે ત્યારે દુઃખ થાય છે . તમારે કરોડપતિ થવું હતું . તમે કરોડપતિ ના થઈ શક્યા . તમારી ઈચ્છા અધૂરી રહી . પણ તમારો એક મિત્ર કરોડપતિ થઈ ગયો . ઈચ્છા તમારી હતી અને સાકાર એનાં જીવનમાં થઈ . આ ઈર્ષ્યાની પરિસ્થિતિ છે .

ઈચ્છાની રમત જીવનભર રમાતી રહે છે . તમને લાગતું હતું કે તમારી ઈચ્છા વ્યાજબી છે એટલે તમે તમારી ઈચ્છા માટે મહેનત કરતા હતા . છેલ્લે ખબર પડી કે તમારી ઈચ્છા જ ખોટી હતી , તમારો મુદ્દો જ ખોટો હતો . તમે જે ઈચ્છા બનાવી હતી એ ઈચ્છાનો જ તમને પસ્તાવો થવા લાગે બને છે .‌ એ ઈચ્છાની પાછળ જે સમય વિતાવ્યો હતો એ પૂરો સમય બરબાદ પુરવાર થાય છે .

ઈચ્છાની રમત . તમારી જે જે ઈચ્છા પૂરી થઈ એનો સંતોષ તમે લઈ શકતા હતા પણ એ સંતોષ લેવાને બદલે તમે શું કર્યું ? તમે જે જે ઈચ્છાઓ પૂરી થવાની બાકી હતી એનો ભાર પોતાનાં માથા પર બનાવી રાખ્યો . નવી નવી ઈચ્છાઓ જાગતી ગઈ . એનો ભાર મન પર આવતો ગયો . વર્ષો નીકળી ગયાં . જે ઈચ્છા સાકાર થઈ એનો સંતોષ માણવાનું સાવ જ રહી ગયું . આવું બને છે . જે ઈચ્છાઓ પૂરી થઈ છે એનો સંતોષ લેવાની માનસિકતા બની જ નહીં .

જે વસ્તુની તમને જરૂર હતી નહીં એ વસ્તુની તમને ઈચ્છા થઈ કારણ કે તમે એ વસ્તુ બીજા કોઈની પાસે છે એવું જોયું . તમે એ તમારી ઈચ્છાના ભરોસે એ વ્યક્તિ સાથે સ્પર્ધામાં ઉતરી ગયા . કોઈપણ કારણ વગરની સ્પર્ધા . બિનજરૂરી ઈચ્છા હતી . એમાંથી બિનજરૂરી સ્પર્ધા આવી . સમજાયું પણ નહીં . જિંદગી સમસ્યાઓમાં ફસાઈ ગઈ .

પ્રાથમિક નજરે એવું જરૂર લાગે છે કે કોઈપણ કામ કરવા માટે ઈચ્છા શક્તિ પ્રબળ જોઈએ . ઈચ્છાશક્તિ હોય નહીં તો કામ થતાં નથી . ખરેખર છે પણ એવું જ . ઈચ્છાશક્તિ વિના કોઈ કામ થતાં નથી . પરંતુ ઈચ્છા વ્યાજબી છે કે નહીં એનું એનાલિસિસ થતું નથી . ઈચ્છા વ્યાજબી હોય એ સુખી થવાની પહેલી શરત છે . ઈચ્છાઓ જ ગેરવ્યાજબી હોય તો સુખ હાથમાં આવશે નહીં અને દુઃખ પીછો છોડશે નહીં .

આજનો જમાનો માર્કેટિંગ અને પ્રચારતંત્ર ઉપર ચાલે છે . તમારાં મનમાં કંઈ ઈચ્છા જગાડવી છે એ એડવર્ટાઇઝમેન્ટ એજન્સીઓ નક્કી કરે છે . એ એજન્સી તમને સુખ આપવા માંગે છે એવું નથી . એ એજન્સી તમારા પૈસા લૂંટવા માંગે છે . એને ધંધો કરવો છે . પણ એ એવું તો બોલશે નહીં . એ તમારાં મનમાં ઈચ્છા જાગે એવી રજૂઆત કરશે , એવું દૃશ્ય બતાવશે . એવી વાત રજૂ કરશે કે જેની એડવર્ટાઇઝમેન્ટ થઈ રહી છે એ વસ્તુ મારા માટે બહુ જ કામની છે એવું તમે માની જ લેશો .

તમે એ વસ્તુ માટે ઈચ્છા બનાવશો અને ઈચ્છા પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી એ વસ્તુ માટે પ્રયત્ન કરશો . તમે એ ઈચ્છા વગર સુખી જ હતા એવું તમને યાદ પણ આવતું નથી . તમે દિવસમાં ૫૦ એડવર્ટાઇઝમેન્ટ જુઓ છો અને બિલકુલ બિનજરૂરી રીતે ૫૦ ઈચ્છાઓ બનાવી લો છો . આ ૫૦ ઈચ્છાઓ એવી છે જે પૂરી ન થાય તો પણ જીવન સરસ જ ચાલવાનું છે . પણ એડવર્ટાઇઝમેન્ટ જોઈને ઈચ્છા ઊભી થઈ એટલે જીવ ઉથલપાથલ કર્યા કરે છે . એક સર્વે એમ કહે છે કે સમગ્ર વિશ્વમાં જેટલી પણ કંપનીઓ છે એ પોતપોતાની એડવર્ટાઇઝમેન્ટ કરે છે . સમગ્ર વિશ્વની કંપનીઓની એડવર્ટાઇઝમેન્ટનો ખર્ચો કુલ મળીને ૬૭૪ બિલિયન ડોલર્સનો છે . એક ડોલર એટલે ચોર્યાસી રૂપિયા અને એક બિલિયન એટલે દસ લાખ . તમારાં મનમાં તે તે વસ્તુઓની ઈચ્છા જાગે એ માટે એડવર્ટાઈઝમેન્ટ કરવામાં આવે છે . એડવર્ટાઈઝમેન્ટ માટેનો ખર્ચો કંપનીઓને પોસાય છે કારણ કે એડવર્ટાઈઝમેન્ટ પછી લોકો ગાંડાની જેમ ખરીદી કરવા લાગે છે , જેની જરૂર નથી એ બધું જ ખરીદે છે . એડવર્ટાઇઝમેન્ટ થાય નહીં તો લોકો કંપનીઓનો માલ ખરીદે નહીં . લોકોનાં મનમાં ઈચ્છાઓ જગાડવાનું કામ એડવર્ટાઇઝમેન્ટ કરે છે , બાકીનું કામ લોકો ખુદ પોતાના હાથે જ કરે છે .

તમારા મોજશોખ પૂરા ન થાય ત્યારે તમને એ લોકો બહુ સારા લાગે છે જેમના મોજશોખ પૂરા થઈ રહ્યા છે . તમારી મોટી ઈચ્છાઓ પૂરી ન થાય ત્યારે તમને એ લોકો વધારે મહાન્ લાગે છે જેમની મોટી ઈચ્છાઓ પૂરી થઈ હોય . તમારી મહત્ત્વાકાંક્ષા સંતૃપ્ત ન થાય ત્યારે તમને એ લોકો વધારે શક્તિશાળી લાગે છે એમને મહત્ત્વાકાંક્ષા સંતૃપ્ત થઈ હોય . તમને ઘણું માનસન્માન ના મળે ત્યારે તમને એ લોકો વધારે આદરપાત્ર લાગે છે જેમને ઘણું માનસન્માન મળે છે . તમને પ્રસિદ્ધિ ના મળી હોય ત્યારે તમને એ લોકો ઘણા લકી લાગે છે જેમને ઘણી પ્રસિદ્ધિ મળી હોય છે . તમે કોઈ પણ ફિલ્ડમાં ટોપ પર પહોંચી ન શક્યા હો ત્યારે તમને એ માણસ બહુ પ્રભાવશાળી લાગે છે જે કોઈ એક ફિલ્ડમાં ટોપ પર પહોંચી ચૂક્યો હોય .

આ ઈચ્છાઓની ટ્રેપ ગેમ છે . ઈચ્છા પૂરી ના થાય તો પણ માણસ દુઃખી રહે છે . ઈચ્છા પૂરી થાય ત્યારે પણ નવી ઈચ્છાઓના ચક્કરમાં આવીને માણસ દુઃખી જ રહે છે . જેને આ ટ્રેપ ગેમ સમજાય એ સાવધાનીથી વર્તે છે અને સુખી રહે છે .

ઉપધાન વાચના : ૮

વિ.સ. ખાંડેકરની વાર્તામાં અલગ અલગ લોકો દ્રાક્ષના ઝૂમખાને જુએ છે . એક વૈદ્ય દ્રાક્ષના ઝૂમખાને જુએ છે તો એને વિચાર આવે છે કે આમાંથી દવા સારી બનશે . એક દારૂડિયો દ્રાક્ષના ઝૂમખાને જુએ છે તો એને વિચાર આવે છે કે આમાંથી દારૂ સારી બનશે . એક ચોર દ્રાક્ષના ઝૂમખાને જુએ છે તો એને વિચાર આવે છે કે આ દ્રાક્ષની ચોરી કરીશ તો પૈસા સારા બનશે .  દ્રાક્ષનો ઝૂમખો એ જ છે પણ એને જોઈને બનનારા વિચારો અલગ અલગ છે . 

જે વિચાર તમને આવે છે એ વિચાર બીજાને ન આવે . જે વિચાર બીજાને આવે છે એ વિચાર તમને ન આવે . એક જ વિષયને લઈને બે જુદી વ્યક્તિ વિચારે તો બે જુદા વિચાર બને . એક જ વિષયને લઈને પાંચ જુદી જુદી વ્યક્તિ વિચારે તો પાંચ જુદા જુદા વિચાર બને . આ સંભાવના બનેલી રહે છે . તમને આવેલો વિચાર તમને સાચો લાગશે પણ તમને આવેલો વિચાર સાચો ન પણ હોય . આ નિયમ મનોવિજ્ઞાનનો છે પરંતુ ધર્મને લાગુ પડે છે . 

જે વિચાર તમે કરી શકતા નથી એ વિચાર પણ હોય છે જરૂર . એ વિચાર સુધી તમે પહોંચી શકો છો એની માટે તમારે સારા વાચક કે સારા શ્રોતા બનવું પડે . ઉત્તમ પુસ્તકોને હંમેશા વાંચતા રહો , ઉત્તમ પ્રવચનકારને ઘણા ઘણા દિવસો સુધી સાંભળતા રહો . એનાથી તમારી વિચારની પેટર્ન બદલાય છે . તમારી વિચારપદ્ધતિ નબળી હોય એમાં ફરક પડે છે , અધૂરી હોય એમાં બદલાવ આવે છે , ઢીલી હોય એમાં ફેરફાર થવા લાગે છે . જૈનને શ્રાવક કહેવામાં આવે છે . જેને નવું નવું સાંભળવાનું ગમે છે એ શ્રાવક છે . જે વધારેમાં વધારે અભિનવ જ્ઞાન મેળવવા માટે ઉત્સાહિત છે એ શ્રાવક . શ્રાવક હંમેશા યાદ રાખે છે કે મારી વિચાર કરવાની પદ્ધતિ સુધરી શકે છે , મારે એ સુધારવી છે . તમારા વિચાર જેમ જેમ સુધરતા જાય તેમ તેમ તમારી લાગણીઓ અને પ્રવૃત્તિઓ બદલાતી જાય , સમજી શકાય એવી વાત છે . 

સાધનાનો માર્ગ એમ સૂચવે છે કે દરેક માણસ ચોક્કસ વ્યક્તિઓ માટે અહોભાવ બનાવેલો રાખે છે અને સતત ચોક્કસ વ્યક્તિઓની અનુમોદના કરતા રહે છે . તમારો અહોભાવ જેની સાથે જોડાયેલો હોય એ વિષય સારો હોવો જોઈએ , તમારી અનુમોદના જે પ્રવૃત્તિ માટે બનતી હોય એ પ્રવૃત્તિ સારી હોવી જોઈએ . આપણે ત્યાં ચાર પુરુષાર્થનાં નામ આવે છે . ધર્મ પુરુષાર્થ , અર્થ પુરૂષાર્થ , કામ પુરુષાર્થ અને મોક્ષ પુરુષાર્થ . આમાં બે પુરુષાર્થ પૂર્ણતઃ સંસાર સાથે જોડાયેલા છે . અર્થ અને કામ .  તમે તમારાં જીવનમાં કેટલા પૈસા બનાવ્યા અને કેટલો આનંદ કર્યો એ તમારી વ્યક્તિગત બાબત છે . પરંતુ તમારી આસપાસ અને તમે જ્યાં સુધી જોઈ શકો છો ત્યાં સુધીમાં – તમારા કરતાં વધારે પૈસા જેમણે જેમણે બનાવ્યા છે , તમારા કરતાં વધારે આનંદપ્રમોદ જેમનાં જેમનાં જીવનમાં છે એમને એમને જોઈને તમને કોઈ ઈર્ષાનો અનુભવ જરૂર થયો હશે . તમને એમની ઉપલબ્ધિઓ સારી લાગતી હશે . તમે એમની જેટલા પૈસા કે એમનાથી વધારે  પૈસા કમાવાનું વિચારતા રહેતા હશો . એમની જેમ જ મહાન્ થવાનું સપનું જોતાં હશો . જેઓ દુનિયાદારીની દૃષ્ટિએ એ મહાન્ ,  સફળ અને ઊંચા લોકો બન્યા છે , એમની એક એક ઉપલબ્ધિઓ તમને ગમતી હોય , એમની ઉપલબ્ધિઓથી પ્રેરણા લઈને તમને મોટા માણસ બનવાના વિચાર આવતા હોય , તમે એમની જેમ મોટા માણસ બની ના શક્યા એનો તમને અફસોસ હોય અને એ કેવી રીતે આટલા મોટા માણસ બની ગયા એની વિસ્મયભાવના તમારાં મનમાં હંમેશા રહેતી હોય તો સમજી લેજો કે તમારાં મનમાં એ વ્યક્તિ માટે અહોભાવ અને અનુમોદનાની લાગણી બેસેલી છે . એણે જે કર્યું એ સરસ કર્યું તે અહોભાવ છે . હું જે ના કરી શક્યો એ એણે કરી બતાવ્યું તે અનુમોદનાની લાગણી છે . 

અર્થ પુરૂષાર્થ અને કામ પુરુષાર્થનાં ક્ષેત્રમાં જેમણે અવ્વલ દરજ્જો મેળવ્યો છે એમની માટેનો અહોભાવ અને એમના પ્રત્યેની અનુમોદનાનો ભાવ તમારાં મનને અસાત્ત્વિક બનાવી રાખે છે . તમારે એનાથી બચવાનું હોય . વિચારોને બદલવાની ભૂમિકા હવે આવે છે . ઘણાઘણા આત્માઓએ ધર્મ પુરુષાર્થ અને મોક્ષ પુરુષાર્થનાં ક્ષેત્રમાં અવ્વલ દરજ્જો મેળવેલો છે . આપણે એવા આરાધકો અને સાધકો માટે અહોભાવ બનાવીએ અને અનુમોદનાની લાગણી રાખીએ . એમણે જે સર્વશ્રેષ્ઠ ધર્મ કર્યો એની માટેનો અહોભાવ . જે ધર્મ આપણે ક્યારેય કરી શકવાના નથી એ ધર્મ એમણે કરી લીધો છે એની અનુમોદના . દાનધર્મનાં ક્ષેત્રમાં જેઓ ઘણા આગળ નીકળી ગયા છે , સામાયિક-પૌષધ-પ્રતિક્રમણ-બ્રહ્મચર્ય-દેશવિરતિ આદિ ચારિત્રનાં ક્ષેત્રમાં જેઓ ખૂબ ઊંચે ચડેલા છે , ઉપવાસ આંબેલ આદિ તરસ્યાનાં ક્ષેત્રમાં જેઓ ઘણી પ્રગતિ કરી ચૂક્યા છે , જ્ઞાન – ધ્યાન – શુભ ભાવની ભૂમિકામાં જેમનો પ્રચંડ વિકાસ થઈ ચૂક્યો છે એ લોકો આધ્યાત્મિક ભૂમિકાએ મહાન્ છે . એમની માટે અહોભાવ બનાવીએ એ પવિત્ર અહોભાવ છે , એમની અનુમોદના કરીએ એ પવિત્ર અનુમોદના છે .  

વિચારો બદલીએ એનો અર્થ એ છે કે અહોભાવને બદલીએ  , અનુમોદનાને બદલીએ . સાંસારિક ઉપલબ્ધિઓના અહોભાવ રાખવાના ન હોય , એવી ઉપલબ્ધિઓની જ અનુમોદના કરવાની ન હોય . આધ્યાત્મિક ઉપલબ્ધિઓના જ અહોભાવ રાખવાના હોય અને એવી ઉપલબ્ધિઓની જ અનુમોદના કરવાની હોય . કોઈ સાંસારિક ઉપલબ્ધિ , કોઈ સાંસારિક સફળતા તમારું ઇન્સ્પિરેશન ન હોઈ શકે . તમારું ઇન્સ્પિરેશન કોઈ આધ્યાત્મિક ઉપલબ્ધિ જ હોઈ શકે , તમારું ઈન્સ્પિરેશન કોઈ આધ્યાત્મિક સફળતા જ હોઈ શકે . સાધનામાં આ અપેક્ષિત છે . જે તમારું ઈન્સ્પિરેશન છે તેના સંસ્કાર તમારી સાથે પરલોકમાં આવશે . જે તમારું ઇન્સ્પિરેશન નથી એના સંસ્કાર તમારી સાથે પરલોકમાં નહીં આવે . 

બે રીતની પરિસ્થિતિ આવશે .  અનુકૂળ પરિસ્થિતિ . પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિ . બંને પરિસ્થિતિમાં તમારા મોઢેથી સારા શબ્દો જ નીકળવા જોઈએ . તમે જે બોલો છો એ તમારી ઓળખાણ છે . તમે જે બોલો છો એ તમારા વિચારનો પડછાયો છે . તમે જે બોલો છો એ તમારી આદત છે . તમારાં મોઢેથી જે શબ્દો નીકળે છે એ શબ્દો કોઈ ને કોઈ સાંભળે છે . તમારા શબ્દ જે સાંભળે તેને તમારા શબ્દો થકી શું મળે છે એનો વિચાર તમે કરી શકો . સાધનાનો નિયમ એમ કહે છે કે તમારા શબ્દોથી સામા માણસને ખોટો વિચાર મળવો ના જોઈએ . તમારાં કથનથી કોઈનાં મનમાં નિરાશા જાગે કે ગુસ્સો જાગે કે અયોગ્ય ઈચ્છા જાગે એવું ના થવું જોઈએ . તમે જે બોલો છો એ કોઈની માટે આલંબન બને છે . તમારો શબ્દ બને તો શુભ આલંબન જ બને , તમારો શબ્દ અશુભ આલંબન ન જ બને , એનું ધ્યાન તમારે રાખવાનું છે . તમે કોઈને અનુચિત કાર્ય કરવા માટે પ્રેરણા આપો એ તમારી ભૂલ . તમે કોઈની સાથે છલપ્રપંચભરી ભાષા વાપરો એ તમારી કમજોરી . તમે કોઈને અસત્ય કહો એ તમારી નબળાઈ . તમે કોઈને અપશબ્દ કહો એ તમારી નિષ્ફળતા . તમે કોઈની નિંદા કરો એ તમારી હાર . તમે કોઈની વિરોધમાં બોલો એ તમારો અવિવેક . તમે કોઈનાં સત્કાર્યમાં ઉત્સાહભંગની પરિસ્થિતિ બનાવો એ તમારું અજ્ઞાન . 

તમારાં કથનથી કોઈને સત્કાર્ય કરવાનું મન થાય એ તમારું બળ . તમારી ભાષામાં સીધી સરળ વાત હોય અને છલપ્રપંચ બિલકુલ ન હોય એ તમારો સંસ્કાર . તમે અસત્યનું સમર્થન થાય એવી વાત ન કરો એ તમારી તાકાત . તમે ઉત્તમજનોની પ્રશંસા મોઢામોઢ કરો એ તમારી જીત .  તમે ગુણવંત જનોનાં સમર્થનમાં બોલો એ તમારો વિવેક . તમે કોઈનાં પણ હૈયામાં ઉત્સાહભંગની પરિસ્થિતિનું નિર્માણ ન થવા દો એ તમારું જ્ઞાન . તમે કોઈની સાથે વાત કરો ત્યારે તમારો વાત કરવાનો મુદ્દો સારો જ હોવો જોઈએ . તમે જે બોલો એમાં ધર્મની છાયા હોવી જોઈએ . તમે જે કહો એમાં દેવ અને ગુરુ પ્રત્યે સમર્પણની ભાવના ટપકતી હોવી જોઈએ . તમે જે બોલો એમાં તત્ત્વચિંતનની છાયા હોવી જોઈએ . તમે જે કહો એમાં આરાધકભાવની ઊંડી અસર હોવી જોઈએ . 

સાધનાના નિયમો યાદ રાખજો . પહેલી વાત એ છે કે તમે જેટલું જરૂરી હોય તેટલું જ બોલો છો . બીજી વાત એ છે કે તમે ઓછામાં ઓછું બોલો છો . ત્રીજી વાત એ છે કે તમે જે બોલો છો એમાં સચ્ચાઈ હોય છે . ચોથી વાત એ છે કે તમે કારણ વગર બોલતા નથી . પાંચમી વાત એ છે કે તમે વ્યાજબી કારણ ઉપસ્થિત થાય ત્યારે બોલ્યા વગર રહેતા નથી . છઠ્ઠી વાત એ છે કે તમે જ્યારે જ્યારે બોલો છો ત્યારે ત્યારે ભગવાનની વાણીને વફાદાર રહો છો . સાતમી વાત એ છે કે તમે બોલો છો ત્યારે તમારા શબ્દો ઉત્તમ જ હોય છે , તમારા શબ્દોમાં તુચ્છતા નથી હોતી . આઠમી વાત એ છે કે તમે અસરકારક રીતે બોલો છો , તમારું કથન વ્યર્થ જાય એવી રીતે તમે બોલતા જ નથી . નવમી વાત એ છે કે તમે અનુચિત પ્રવૃત્તિનો વિરોધ કરવામાં અચકાતા નથી અને દશમી વાત એ છે કે તમે સમુચિત પ્રવૃત્તિનું સમર્થન કરવામાં સંકોચ અનુભવતા નથી . 

એક પ્રયોગ કરો . દિવસમાં દશ વાર , વીશ વાર આ એક વાક્ય બોલો . કયું વાક્ય ? વાક્ય છે : बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . આ વાક્ય તમારે ખુદને કહેતાં રહેવાનું છે . તમને નબળાં વાક્યો બોલવાની ટેવ પડેલી છે . તમારાં મોઢેથી આખા દિવસમાં દશ , વીશ , પચીશ નબળાં વાક્યો નીકળતાં જ હોય છે . એ વાક્યોનાં રિપ્લેસમેન્ટમાં આ એક વાક્ય બોલતાં રહેવાનું છે . સવારે નાસ્તો થઈ જાય ત્યારે બોલજો : बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . બપોરે જમવાનું થઈ જાય ત્યારે બોલજો : बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . સાંજે ભોજન સંપન્ન થાય ત્યારે બોલજો :   बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) .  સવારે ઊંઘમાંથી ઉઠો ત્યારે બોલજો : बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . દેરાસર દેખાય ત્યારે બોલજો :   बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . ગુરુવંદન કરવા મળે ત્યારે બોલજો :   बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . દૂરથી સાધર્મિકનાં દર્શન થાય ત્યારે બોલજો :   बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . આખો દિવસ નાની નાની જે પણ અનુકૂળ ઘટના બને એના પછી બોલજો :   बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) . તમે જે બોલશો એ મુજબ તમારા મનમાં વિચાર બનશે . बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) , बहोत अच्छा हुआ ( બહુ સારું થયું ) એમ બોલતા રહેવાથી ખરેખર જ સારું થયું હોવાનો અહેસાસ મળવા લાગશે . એ અહેસાસ તમારાં મોઢામાં સારા શબ્દોને ખેંચી લાવશે અને એ અહેસાસ તમારાં મોઢામાં ખરાબ શબ્દોને આવતા અટકાવી દેશે .

આપણે અનુકૂળ ક્ષણોને સારા શબ્દોથી વધાવતાં રહીશું એનું પરિણામ એ આવશે કે અનુકૂળ ક્ષણો વધતી જશે . આપણે પ્રતિકૂળ ક્ષણોમાં આ શબ્દો કદાચ ,  નહીં બોલી શકીએ . વાંધો નથી . પણ અનુકૂળ ક્ષણો મળે ત્યારે આ શબ્દો બોલી શકીએ છીએ . આ શબ્દો દ્વારા આપણે આપણી વાણીને સારા સંસ્કાર આપીએ છીએ . તમે સારા શબ્દો વારંવાર વાપરવાનું શરૂ કરશો એટલે તમારી વાણીમાં સારા શબ્દો વધતા જશે . એ સારા શબ્દો તમને સારા અનુભવની યાત્રા કરાવતા રહેશે . 

દેવાધિદેવ શ્રી ઋષભદેવ ભગવાને , દીક્ષા લેતાં પહેલાં જે યુગ પ્રવર્તન કર્યું તેનું વર્ણન કલિકાલ સર્વજ્ઞ શ્રી હેમચંદ્રસૂરીશ્વરજી મહારાજાએ શ્રી ત્રિષષ્ટિ શલાકાપુરુષ ચરિત મહાકાવ્યના પ્રથમ પર્વમાં કર્યું છે .  વર્તમાનકાલીન લેખકોની નજરે શ્રી ઋષભદેવ  ભગવાન્  કેવા છે , કોણ છે તે આપણે વાંચતા આવ્યા છીએ . કલિકાલ સર્વજ્ઞ દ્વારા ઋષભદેવ ભગવાનનું જે વર્ણન થયું છે તે સૌથી વધારે અધિકૃત લાગે છે .  તીર્થંકરોનાં જીવનમાં જે સર્વ સામાન્ય ઘટના બને છે તે સર્વ વિદિત છે . શ્રી ઋષભદેવ ભગવાનનાં જીવનમાં અમુક વિશેષ ઘટનાઓ એવી બની છે જે યુગપ્રવર્તનની દિશાદોરી બની રહી . અમુક ઘટનાઓ એવી પણ બની હતી જે યુગપ્રવર્તક નહોતી પરંતુ સર્વપ્રથમ હતી . 

૧ ‌. ચૌદ સપનાનું અર્થઘટન ઈન્દ્રો દ્વારા થયું

મરુદેવી માતાએ ૧૪ સપનાં જોયાં તે પછી સ્વપ્નલક્ષણ પાઠકોએ ભવિષ્યવાણી કરી એવી ઘટના બની નહોતી આ આપણે જાણીએ છીએ . મરુદેવી માતાએ નાભિરાજાને ચૌદ સપનાની વાત કરી ત્યારે નાભિરાજાએ – ઉત્તમ કુલકર સંતાન અવતરશે , એવી ભવિષ્યવાણી કરી હતી . પરંતુ ૧૪ સપનાંની ઘટના અહીં અટકી નહોતી . અનેક ઈન્દ્રોનાં સિંહાસન કંપાયમાન થયાં હતાં . ઈન્દ્રોને ચ્યવન કલ્યાણકની ઘટનાની ખબર પડી . સૌ ઈન્દ્રો મિત્રમંડળની જેમ એકસાથે મળીને મરુદેવી માતા સમક્ષ આવ્યા . સૌ ઈન્દ્રોએ મરુદેવી માતાને ચૌદે ચૌદ સ્વપ્નનાં એક એક અર્થઘટન સંભળાવ્યા અને ચૌદ સ્વપ્નનું એક સામૂહિક અર્થઘટન પણ‌ સંભળાવ્યું . ( त्रिषष्टि प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक २२७ થી २४९ ) પ્રભુની માતાને ઈન્દ્રો , ચૌદ સ્વપ્નનાં અર્થઘટન સંભળાવે છે આવી ઘટના સર્વપ્રથમ વાર બની છે . 

૨ . ઇન્દ્રના હાથ પર વિલેપન 

નવજાત પ્રભુ સમક્ષ ઉપસ્થિત થયેલા ઇન્દ્ર મહારાજા પ્રભુની માતાને અવસ્વાપિની નિદ્રા આપે છે . તે પછી પોતાના પાંચ રૂપનું નિર્માણ કરે છે અને એમાંથી એક રૂપ દ્વારા પ્રભુને ગ્રહણ કરે છે . પ્રભુને હાથમાં લેતાં પહેલાં ઇન્દ્ર પોતાના બેય હાથને ગોશીર્ષ ચંદનનાં વિલેપન લગાવી લે છે . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ४१९ ) આ વાત થોડીક નવી લાગે છે . 

૩ . જન્માભિષેકમાં પૂજાનો ક્રમ

સર્વ પ્રથમ અભિષેક કરનાર અચ્યુત ઇન્દ્ર પ્રભુનો અભિષેક કર્યા બાદ પ્રભુને અંગલૂંછણા કરે છે  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ५३८ / ५३९ ) અને તે પછી પ્રભુની વિલેપન પૂજા અને પુષ્પ પૂજા કરે છે .  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ५६९ / ५७० ) ત્યારબાદ અન્ય ઇન્દ્રો પણ અભિષેક અને અન્ય પૂજા કરે છે . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ५७२ ) છેવટે ઈશાન ઇન્દ્ર પાંચ રૂપ ધારણ કરીને પ્રભુને ગ્રહે છે . ઈશાન ઇન્દ્ર વજ્રને બદલે ત્રિશૂલ ધારણ કરે છે આટલો એક ફરક રહે છે . હવે સૌધર્મ ઈન્દ્ર અભિષેક , અંગલૂંછણા અને અન્ય પૂજા કરે છે .  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ५८५ )

૪ . પ્રભુનું આહાર ગ્રહણ

બાળ અવસ્થામાં પ્રભુ અંગૂઠે અમૃતવાહી હતા . ઇન્દ્ર પ્રભુના અંગૂઠામાં જે અમૃત સિંચન કરે છે એનું આચમન લઈને પ્રભુ જીવન નિર્વાહ કરતા હતા , માતાનું દૂધ પરમાત્મા લેતા ન હતા. બાળ અવસ્થા વ્યતીત થયા બાદ અન્ય અવસ્થામાં પ્રભુ રાંધેલું અન્ન લેતાં નથી . પ્રથમ પ્રભુ ભોજન તરીકે કેવળ કલ્પવૃક્ષનાં ફળ આરોગે છે અને પાણી તરીકે ક્ષીર સમુદ્રનું જળ વાપરે છે . અન્ય તીર્થંકરો બાળવય વ્યતીત થયા બાદ રાંધેલું અન્ન સ્વીકારે છે . પ્રથમ પ્રભુએ જન્મથી માંડીને દીક્ષા સુધીમાં રાંધેલું અન્ન વાપર્યું નહોતું . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ६८३ / ६८४ ) 

૫ . પ્રભુના વંશનું નામકરણ

પ્રથમ પ્રભુ એક વર્ષના થયા ત્યારે ઇન્દ્ર પ્રભુના કુળનું નામ પાડવા માટે મનુષ્ય લોક આવ્યા હતા . ખાલી હાથે ન જવાય એટલે હાથમાં એમણે ઈક્ષુનો સાંઠો રાખ્યો . ઈન્દ્ર પ્રભુ પાસે પહોંચ્યા ત્યારે પ્રભુ અવધિજ્ઞાનથી ઇન્દ્રની ભાવના જાણતા હતા . પ્રભુએ એ ઈક્ષુને લેવા માટે પોતાનો હાથ લંબાવ્યો .   ઇન્દ્રે એ ઈક્ષુદંડ પ્રભુના હાથમાં મૂક્યો . આ ઈક્ષુ ગ્રહણના આધારે પ્રથમ પ્રભુના વંશનું નામ નિર્ધારિત થયું : ઈક્ષ્વાકુ . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ६५४ થી ६५९ )

૬ . યુગલિક બાળનું અકાળ મરણ

તે સમયમાં યુગલિક વ્યવહાર ચાલતો હતો . પુરુષ અને સ્ત્રીનું દરેક યુગલ જનમની ક્ષણથી માંડીને મરણની ક્ષણ સુધી સાથે સાથે રહેતું . સાથે જ જન્મે , સાથે જ જીવન વીતાવે અને  સાથે જ મરણ પામે . કોઈ પુરુષ કે કોઈ સ્ત્રી એકલા જન્મ્યાં હોય , એકલા જીવતાં હોય કે એકલા મર્યા હોય એવું જોવા મળતું નહીં . આ વ્યવસ્થાનો ભંગ પહેલીવાર થયો . એક બાળ વયનું યુગલ વનમાં ફરતું હતું તે એકદા તાડવૃક્ષની નીચે આવ્યું ત્યારે તાડવૃક્ષનું ફળ બાળવયના પુરુષ પર પડ્યું . આનાથી તે બાળનું મરણ થયું . આ ઘટનાને લીધે જે અવ્યવસ્થા સર્વપ્રથમ વાર જોવા મળી તે આ મુજબ છે . એક , પૂર્ણ આયુષ્યનો મનુષ્ય જ મૃત્યુ પામે છે એેવું આજ સુધી જોવા મળતું હતું એને બદલે પહેલીવાર એવું જોવા મળ્યું કે અલ્પ આયુષ્યનો મનુષ્ય મૃત્યુ પામ્યો છે . બે , યુગલિક અવસ્થાનાં પુરુષ અને સ્ત્રી એકી સાથે મરણ પામે છે એેવું આજ સુધી જોવા મળતું હતું એને બદલે પહેલીવાર એવું જોવા મળ્યું કે યુગલિક અવસ્થાનો પુરુષ મૃત્યુ પામ્યો અને સ્ત્રી મૃત્યુ ના પામી . ત્રણ , પૂર્ણ આયુષ્યના પુરુષ અને સ્ત્રી એકી સાથે મરણ પામતા તે પછી એમનાં મૃતકને વિરાટ પક્ષીઓ સમુદ્રમાં ફેંકી દેતા હતા . પરંતુ અપૂર્ણ આયુષ્યમાં એકાકી મરણ પામેલા પુરુષની કાયાને કોઈ પક્ષીએ સમુદ્રમાં ના ફેંકી , એ કાયા એમનેમ પડી રહી .( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ७३५ થી ७४० ) 

૭ . વિવાહ વિધાન

+ એકલી પડેલી યુગલિક બાલિકા યુવાવસ્થાએ પહોંચી ત્યારે યુગલિકો એને નાભિરાજા પાસે લઈ ગયા . યુગલિક મહિલાનો વિવાહ પોતાના યુગલિક પુરુષ સાથે થાય એવો વ્યવહાર અખંડ રીતે ચાલુ હતો . પરંતુ આ યુગલિક મહિલા એકલી પડી ગઈ હતી . એની સાથેનો યુગલિક પુરુષ જીવિત નહોતો રહ્યો .  આ પરિસ્થિતિમાં નાનપણથી એકલી રહેલી યુગલિક સ્ત્રી સાથે વૃષભ કુમારનો સંબંધ જોડાશે એવો નિર્ણય નાભિરાજાએ કર્યો હતો . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ७५५ / ७५६  ) અન્ય પરિવારમાં રહેનારી કન્યાને પોતાના પરિવારમાં લાવવાનો વહેવાર અહીંથી શરૂ થયો . + પ્રભુના વિવાહનો સમય થયો છે એવું અવધિજ્ઞાનથી ઇન્દ્રે જાણ્યું . તે પ્રભુ‌ સમક્ષ ઉપસ્થિત થયા . એમણે પ્રભુને કહ્યું કે લોકવ્યવહારનાં પ્રવર્તન માટે આપનો પાણિગ્રહણ મહોત્સવ કરવાની ભાવના છે , આપ અનુમતિ આપો . ઈન્દ્રની પ્રાર્થનાના શબ્દો વાંચવા જેવા છે : मन्ये स्वामी वीतरागो गर्भवासात् प्रभृत्यपि । चतुर्थपुरुषार्थाय सज्जोડन्यार्थाડनपेक्षया ।। तथाડपि नाथ लोकानां व्यवहारपथोડपि हि ।त्वयैव मोक्षवर्त्मेव सम्यक् प्रगटयिष्यते ।। આ વિનંતી સાંભળીને પ્રભુ સ્વીકૃતિના સંકેતપૂર્વક મૌન રહ્યા . હવે ઇન્દ્રે વિવાહની સંપૂર્ણ તૈયારીઓ કરી , કરાવી . તે પછી પ્રભુને વિવાહમાં પધારવા ઇન્દ્રે વિનંતી કરી . ત્યારે પ્રભુએ શું વિચાર્યું તે જુઓ : दर्शनीया स्थितिर्लोके भोक्तव्यं भोग्य कर्म च ।अस्ति मे चिन्तयित्वैवमन्वमन्यत तद्वच: ।।( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक  ८२५ )
પ્રભુએ વિચાર્યું હતું કે મારે આ વ્યવસ્થા લોકોને બતાવવાની છે અને કર્મ ભોગવવાનું બાકી છે . આથી પ્રભુએ વિનંતી સ્વીકારી હતી . સૌ પ્રથમવાર સંપન્ન થયેલી તે વિવાહવિધિ દ્વારા દુનિયામાં વિવાહની વ્યવસ્થાનું પ્રવર્તન થયું . तत: प्रभृति सोद्वाहस्थिति: स्वामिप्रदर्शिता । प्रावर्तत ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ८८१  )આ વિવાહ વિધિમાં પ્રભુના પરિવારપક્ષે પુરુષ બની દેવો જોડાયા હતા . આ પુરુષ વર્ગની મજાક કન્યાપક્ષની સ્ત્રીઓએ ઉડાવી હતી . એ મજાક એવી હતી પુરુષરૂપે જોડાયેલા દેવો પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા હતા . પરંતુ પ્રભુએ વ્યવહાર પ્રવર્તન તરીકે આ મજાક ઉડાવવાની ક્રિયાને રોકી નહોતી . लोकेषु व्यवहारोડयं दर्शनीय इति प्रभु: ।विवाद इव मध्यस्थस्तदुपेक्षितवान् तथा ।।  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ८६४ )

૮ . પરિવારનો વિસ્તાર 

યુગલિકનો એ યુગ હતો . દરેક યુગલિકના પરિવારમાં એકવાર જ સંતાન જન્મ થતો હતો . પરિવારમાં સંતાનજન્મ બીજીવાર પણ થાય છે એવું યુગલિકોએ જોયું હશે કે કેમ એ પ્રશ્ન છે . પ્રભુના પરિવારમાં સંતાનનું અવતરણ થયું એની પહેલાં એક નાનો પ્રસંગ બનેલો . સુમંગલાદેવીએ ૧૪ સપનાં જોયાં . એમણે ૧૪ સપનાંની વાત ઋષભદેવ ભગવાનને કહી . ઋષભદેવ ભગવાને ભવિષ્યવાણી સ્વરૂપે કહ્યું એ તમને પુત્ર થશે અને એ ચક્રવર્તી બનશે .  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ८८६ / ८८७ ) સ્વપ્નની યથાર્થ ભવિષ્યવાણી કરવાની આ પ્રવૃત્તિ પ્રાયઃ સર્વપ્રથમ હતી . સુમંગલાદેવીએ સંતાનયુગલને જન્મ આપ્યો હતો : ભરત અને બ્રાહ્મી . સુનંદાદેવીએ પણ સંતાનયુગલને જન્મ આપ્યો હતો : બાહુબલી અને સુંદરી . આ પછી સુમંગલાદેવીએ અન્ય ૪૯ સંતાનયુગલને જન્મ આપ્યો હતો . આ દરેક સંતાનયુગલ પુત્ર રૂપે જ અવતરિત થયા હતા . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ८९० ) જે યુગમાં સંતાનયુગલ પુત્ર અને પુત્રી સ્વરૂપે જન્મ‌ લેતાં એ યુગમાં સંતાનયુગલ તરીકે આવેલાં બંને સંતાન પુત્ર જ હોય , આ સર્વપ્રથમ ઘટના હતી . ઋષભદેવ ભગવાન્  કુલ મળીને ૧૦૦ સંતાનના પિતા બન્યા . જે યુગમાં એક યુગલિકના પરિવારમાં બે જ સંતાનનું અવતરણ થતું એ યુગમાં એક પરિવારમાં એકસો સંતાનનું અવતરણ થાય એ પ્રાયઃ સર્વપ્રથમ ઘટના હતી . 

૯ . રાજ્ય અભિષેક 

યુગલિકોનાં જીવન કલ્પવૃક્ષ પર અવલંબિત હોય છે . કલ્પવૃક્ષ યુગલિકોની તમામ આકાંક્ષાની પૂર્તિ કરી આપે છે . દશ કલ્પવૃક્ષ હોય છે . પ્રથમ આરામાં દરેક કલ્પવૃક્ષની શક્તિ એની ચરમસીમા પર હોય છે . બીજા આરામાં કોઈપણ કલ્પવૃક્ષની શક્તિ થોડીક ક્ષીણ થાય છે . ત્રીજા આરામાં કલ્પવૃક્ષની શક્તિ વધુ ક્ષીણ થાય છે . છતાં કલ્પવૃક્ષ ખૂબ શક્તિશાળી હોય છે . પ્રથમ કલ્પવૃક્ષ હોય છે મદ્યાંગ . યાચના કરનારને તેની પાસેથી સ્વાદિષ્ટ મદ્ય મળે છે . બીજું કલ્પવૃક્ષ હોય છે ભૃતાંગ . યાચના કરનારને તેની પાસેથી સુંદર પાત્ર એટલે કે વાસણ મળે છે . ત્રીજું કલ્પવૃક્ષ હોય છે તૂર્યાંગ . યાચના કરનારને તેની પાસેથી વિવિધ વાજીંત્ર મળે છે . ચોથું અને પાંચમું કલ્પવૃક્ષ હોય છે દીપશિખા અને જ્યોતિષિકા . તેમની પાસેથી અજવાળું મળે છે . છઠ્ઠું કલ્પવૃક્ષ હોય છે ચિત્રાંગ . યાચના કરનારને તેની પાસેથી વિવિધ પુષ્પમાળા મળે છે . સાતમું કલ્પવૃક્ષ હોય છે ચિત્રરસ . યાચના કરનારને તેની પાસેથી વિવિધ ભોજન મળે છે . આઠમું કલ્પવૃક્ષ હોય છે મણ્યંગ . યાચના કરનારને તેની પાસેથી વિવિધ દાગીના મળે છે . નવમું કલ્પવૃક્ષ હોય છે ગેહાકાર  . યાચના કરનારને તેની પાસેથી વિવિધ નિવાસસ્થાન  મળે છે . દશમું કલ્પવૃક્ષ હોય છે અનગ્ન . યાચના કરનારને તેની પાસેથી વિવિધ કપડાં મળે છે .  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक १२० થી १३३  )
ત્રીજા આરામાં યુગલિક લોકોની બધી જ આવશ્યકતાઓ  કલ્પવૃક્ષ દ્વારા સંતૃપ્ત થતી હતી , યુગલિકોની વિષયવાસનાઓ અને કષાયભાવનાઓ તીવ્ર હોતી નથી . આથી યુગલિક લોકો સહસા પ્રસન્ન રહેતા હોય છે . ત્રીજા આરાના છેલ્લા તબક્કામાં કલ્પવૃક્ષની શક્તિ ક્ષીણ થાય છે તેમ જ યુગલિકોની વિષયવાસનાઓ અને કષાયભાવનાઓની તીવ્રતાઓ બદલાય છે . આથી યુગલિક લોકોની પ્રસન્નતાનું ધોરણ બદલાય છે .  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ८९३ / ८९४  ) અનુશાસન માટે નિર્ધારિત  એવી હાકાર , માકાર અને ધિક્કાર નીતિને યુગલિકો ગાંઠતા નથી . સંક્લેશ‌નું વાતાવરણ વારંવાર બને છે . સૌ સાથે મળીને ઋષભદેવ ભગવાનને આ અવ્યવસ્થાની જાણકારી આપે છે અને માર્ગદર્શન માંગે છે . ભગવાન્ કહે છે કે લોકોને અંકુશમાં રાખવા માટે રાજા જોઈએ અને રાજ્ય વ્યવસ્થા જોઈએ . લોકો કહે છે કે અમારા રાજા આપ જ બનો , અમારામાંથી કોઈમાં આપનાં જેવી સમજણ નથી . ભગવાન્ કહે છે કે નાભિરાજા પાસે જઈને પ્રાર્થના કરો . એ રાજા નક્કી કરી આપશે . યુગલિકો નાભિરાજા પાસે જઈને પ્રાર્થના કરે છે . નાભિરાજા યુગલિકોના રાજા તરીકે ઋષભદેવ ભગવાનનું નામ જાહેર કરે છે . યુગલિકો ઋષભદેવ ભગવાન્ પાસે જઈને સમાચાર આપે છે . રાજ્ય અભિષેક કરવાની તૈયારી સ્વરૂપે યુગલિકો જળ લેવા જાય છે . આ જ સમયે ઇન્દ્રનું સિંહાસન કંપે છે . રાજ્ય અભિષેકની વિધિ કરવાની છે તે ઇન્દ્રને‌ સમજાય છે . તે પ્રભુ સમક્ષ ઉપસ્થિત થાય છે . પ્રભુને સુવર્ણ આસન પર બિરાજમાન કરી અભિષેક વિધિ સંપન્ન કરે છે . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९०६ ) તેમ જ વસ્ત્ર આભૂષણ આદિથી પ્રભુની શોભા રચના કરે છે . થોડીવારમાં યુગલિકો આવી પહોંચે છે . તેઓ પ્રભુની શોભારચના જોયા બાદ અભિષેક જળ ક્યાં રેડવું તેની વિમાસણ અનુભવે છે .  પછી તેઓ પ્રભુનાં ચરણ પર જળ રેડે છે અને એ રીતે અભિષેક કર્યાનો આનંદ અનુભવે છે . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९१० )  દેવો અને માનવો દ્વારા આ જે રાજ્ય અભિષેક થયો તે સર્વપ્રથમ વારની ઘટના હતી . 

૧૦ . નગર રચના 

ઇન્દ્ર યુગલિકોનો વિનયભાવ જોઈને પ્રસન્ન થાય છે . રાજ્ય અભિષેક પામેલા ઋષભદેવ ભગવાન્ અને યુગલિકો એકીસાથે રહી શકે તે માટે ઇન્દ્ર એક મહાન્ નગરીની રચના કરે છે . યુગલિકોનો વિનયભાવ યાદ હતો તેથી ઈન્દ્રે નગરીનું નામ રાખ્યું વિનીતા નગરી . ઋષભદેવ ભગવાન્ બન્યા વિનીતા નગરીના રાજા  . યુગલિકો બન્યા વિનીતા નગરીની પ્રજા  . આજ સુધી , ગેહાકાર નામક કલ્પવૃક્ષ દ્વારા મળેલાં ઘરમાં યુગલિકો રહેતાં હતાં . પ્રાયઃ પહેલીવાર યુગલિકો એવા ઘરમાં અને શહેરમાં રહેવા લાગ્યા જેમાં કલ્પવૃક્ષનું કોઈ યોગદાન નહોતું . આ નગરીમાં હવેલીઓ , ઝરૂખા , અટારી , ઉદ્યાન , વાવ , કૂવા , સરોવર , કિલ્લા આદિનું નિર્માણ થયું હતું જેની રચના ઇન્દ્રના આદેશથી કુબેરદેવતાએ કરી હતી . નગરી બાર યોજન લાંબી અને નવ યોજન વિસ્તીર્ણ હતી .  ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९१२ થી ९२४ ) . 

૧૧ . શાસન અને જીવન સંબંધી વ્યવસ્થાઓ 

+ રાજા બન્યા બાદ તરત જ ઋષભદેવ ભગવાને મંત્રી , આરક્ષક , લોકપાલ , સેના , સેનાપતિ આદિની નિયુક્તિ કરીને રાજ્ય વ્યવસ્થાની સ્થાપના કરી હતી . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९२६ થી ९३३ ) 

+  યુગલિકોને અશન – પાન કલ્પવૃક્ષ પાસેથી મળતાં હતાં . તેઓ ભોજન બનાવવાની વ્યવસ્થાથી અજાણ હતા .  એમને ભોજન કેવી રીતે બનાવાય અને ખવાય એની આખી પ્રક્રિયા ભગવાન્ શીખવે છે . એ પ્રક્રિયા માટે ભગવાન્ બે બાબત વિશેષ રીતે શીખવે છે : અગ્નિનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો અને વાસણ કેવી રીતે બનાવવા . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९३४ થી ९५१ )  

+  પ્રભુના પ્રભાવે પાંચ પ્રકારની કળાના નિષ્ણાત લોકો તૈયાર થયાં . માટીનાં વાસણ‌ , રમકડાં આદિ બનાવનાર કુંભકાર . મકાન આદિનું બાંધકામ કરી આપનાર વાર્ધકિ . વિવિધ પ્રકારનાં વસ્ત્રો બનાવનાર વણકર . વિધવિધ ચિત્રો બનાવી બનાવનારા ચિત્રકાર . વાળ અને નખને વ્યવસ્થિત કરી આપનારા નાપિત એટલે કે વાળંદ . કુંભકાર સાથે જોડાઈ એના જેવી વીશ રચનાકર્મિતા . વાર્ધકિ સાથે પણ જોડાઈ એના જેવી વીશ રચનાકર્મિતા . વણકર સાથે પણ જોડાઈ એના જેવી વીશ રચનાકર્મિતા . ચિત્રકાર સાથે પણ જોડાઈ એના જેવી વીશ રચનાકર્મિતા . નાપિત સાથે પણ જોડાઈ એના જેવી વીશ રચનાકર્મિતા . આ રીતે ૧૦૦ પ્રકારનાં રચનાકર્મનું એટલે કે શિલ્પનું પ્રવર્તન થયું . ઘાસ , કાષ્ટ , ખેતી અને વાણિજ્ય સંબંધી કર્મ પ્રભુ થકી પ્રવર્ત્યા . સામ , દામ , દંડ , ભેદ આ ચાર નીતિઓ પ્રભુએ પ્રવર્તાવી . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९५२ થી ९५९ )  

+ પ્રભુએ પોતાના પુત્ર ભરતને ૭૨ કળા શીખવી . ભરતે એ કળા પોતાના અન્ય ભાઈઓને તેમ જ પોતાના અનેક પુત્રોને શીખવી . પ્રભુએ બાહુબલીને હસ્તી , અશ્વ , પુરુષ અને સ્ત્રી સંબંધી લક્ષણોની જાણકારી વિસ્તારપૂર્વક આપી . પ્રભુએ બ્રાહ્મીને બ્રાહ્મી આદિ ૧૮ લિપિ શીખવાડી . પ્રભુએ સુંદરીને ગણિત સંબંધી વિદ્યા વિસ્તારથી શીખવી . ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक  ९६० થી ९६४ )  + નિષ્પક્ષ સાક્ષિની હાજરીમાં વાદી પ્રતિવાદીનો વ્યવહાર‌ , ધનુર્વિદ્યા અને આયુર્વેદ , યુદ્ધ તેમ જ અર્થશાસ્ત્ર . આવા અન્ય અન્ય અનેક દુનિયાદારી વહેવાર પ્રભુનાં કારણે પ્રવર્તન‌ પામ્યા ‌. ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९६५ થી ९७० )   

+ આ સઘળાય વહેવાર અંગે પ્રભુનો આશય શું હતો ?एतच्च सर्वं सावद्य – मपि लोकानुकंपया ।प्रभु : प्रवर्तयामास जानन् कर्तव्यमात्मन : ।। तदाम्नायात् कलादीदमद्यापि भुवि वर्तते  ।अर्वाचीनैर्बुद्धिमद्भि – र्निबद्धं शास्त्ररूपत: ।। स्वामिन: शिक्षया दक्षो लोकोડभूदखिलोડपि स: । ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९७१ થી ९७३ )  
પ્રભુએ જે જે શીખવ્યું તે સાવદ્ય હતું પરંતુ પ્રભુનાં હૈયે લોકો માટે અનુકંપા હતી આથી પ્રભુએ પોતાનું કર્તવ્ય સમજીને તે તે વ્યવસ્થાઓનું પ્રવર્તન કર્યું . પ્રભુએ કળા અને વ્યવસ્થા આદિ જે પ્રવર્તાવ્યાં તેના આધારે આધુનિક વિદ્વાનોએ શાસ્ત્રો રચ્યાં છે અને એ શાસ્ત્રો રૂપે પ્રભુની શિક્ષા આજે પણ જીવિત છે . 

૧૨ . લોકોને આપ્યો વિવેકનો બોધ 

હેય શું છે તે પણ પ્રભુએ લોકોને શીખવ્યું અને ઉપાદેય શું છે તે પણ શીખવ્યું . ઘણાબધા લોકો હેય અને ઉપાદેયના વિષયના ઊંડા જાણકાર બની ગયા હતા . આથી ભરતક્ષેત્રમાં મહાવિદેહ ક્ષેત્રનું વાતાવરણ રચાઈ ગયું હતું . हेयादेय – विवेकज्ञी – कृतैर्लोकैर्व्यधात् प्रभु: ।प्रायेण भरतक्षेत्रं विदेहक्षेत्र – संनिभम् ।। ( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक ९८३ )  પ્રભુ જીવનના વીશ લાખ પૂર્વ વીત્યાં તે પછી રાજા બન્યા હતા . પ્રભુનો રાજ્યકાળ ત્રેસઠ લાખ પૂર્વનો રહ્યો . 

૧૩ . વનક્રીડા જોતાં જોતાં વૈરાગ્યનું સ્પંદન 

તીર્થંકર સ્વયં સંબુદ્ધ હોય છે . એમને વૈરાગ્ય સહજ સિદ્ધ હોય છે . કોઈ‌ કારણ દ્વારા તેઓ વૈરાગ્ય પામે છે એવું હોતું નથી . પરંતુ દીક્ષાનો સમય નજીક આવે તે વખતે વૈરાગ્યને અનુકૂળ ઘટના બની શકે છે . પાર્શ્વનાથ ભગવાને નેમિનાથ પરમાત્માની ચિત્રકથા જોઈ તે વૈરાગ્યને અનુકૂળ ઘટના હતી . આથી એવું વહેવારમાં કહેવાય છે કે પ્રભુ ચિત્ર જોઈને દીક્ષા માટે ઉદ્યુક્ત થયા . પ્રથમ પ્રભુ , એકવાર પરિવારની વિનંતીથી વસંત ઋતુની વનક્રીડા જોવા વનમાં પધાર્યા . ક્રીડારત લોકોને જોઈને પ્રભુ વિચારે છે કે શું આવી આનંદક્રીડાઓ મેં ક્યાંક જોઈ છે ? અવધિજ્ઞાનથી પ્રભુ જુએ છે કે મેં દેવલોકમાં આવો આનંદ ઘણીવાર લીધો છે . એ જ વખતે પ્રભુ વૈરાગ્યવાહી વિચારો પણ ધારણ કરે છે . આ સમયે નવ લોકાંતિક દેવ પ્રભુની સેવામાં ઉપસ્થિત થયા .( प्रथम पर्व : द्वितीय सर्ग : श्लोक १०१७ થી १०३४ )  મનુષ્યલોકમાં ચાલી રહેલી આનંદક્રીડાને જોઈને પ્રભુ અવધિ જ્ઞાન દ્વારા પોતાના પૂર્વભવની આનંદક્રીડાને યાદ કરે અને એના થકી વૈરાગ્યનાં સ્પંદન અનુભવે આ કંઈક વિશેષ વાત છે . 

૧૪ . પાંચને બદલે ચાર મુષ્ટિનો લોચ

કોઈ પણ તીર્થંકર પ્રભુ દીક્ષા ગ્રહણની ક્ષણે પંચમુષ્ટિ લોચ કરે છે . દીક્ષાના સમયે પ્રથમ પ્રભુ લોચ કરી રહ્યા હતા એમાં ચાર મુષ્ટિનો લોચ થઈ ગયો .  પાંચમી મુષ્ટિમાં ભગવાન્ મસ્તકની પાછળના કેશનો લોચ કરવાના હતા ત્યારે ઈન્દ્રે પ્રભુને વિનંતી કરી કે ‘ આ મસ્તકની પાછળના વાળ એમ જ રહેવા દો . આપના સોનેરી સ્કંધ પર , શ્યામ રંગી વાળ ફેલાય છે એ જોવાનું ખૂબ ગમે છે . પ્રભુ મસ્તકની પાછળના વાળનો લોચ ન કરો એવી મારી ખાસ વિનંતી છે . ‘ પ્રભુએ ઇન્દ્ર મહારાજાની આ વિનંતીનો સ્વીકાર કર્યો .  સામાન્ય રીતે દરેક તીર્થંકરો પંચમુષ્ટિ લોચ કરતા હોય છે . એકમાત્ર આદીશ્વર ભગવાન સાથે એવી ઘટના બની કે પ્રભુએ પંચમુષ્ટિને બદલે ચાર મુષ્ટિનો જ લોચ કર્યો . ( प्रथम पर्व : तृतीय सर्ग : श्लोक  ६७ થી ७१ ) આ ઘટના અભૂતપૂર્વ છે . 

૧૫ . સર્વપ્રથમ દાનપ્રવૃત્તિ 

સામાન્ય રીતે દીક્ષાના દિવસે પ્રભુ જે તપ કરે એનું પારણું દીક્ષાના બીજા દિવસે થતું હોય છે . પરંતુ પ્રથમ પ્રભુનું દીક્ષા તપનું પારણું દીક્ષાના બીજા દિવસે થયું નહીં . भगवान् पारणाहेડपि भिक्षां प्राप न कुत्रचित्।भिक्षुदानाડनभिज्ञो हि तदेकान्त ऋजुर्जन: ।। ( प्रथम पर्व : तृतीय सर्ग : श्लोक ९४ ) ઘરમાં ભોજન બનતું હોય તેમ છતાં ભિક્ષુને દાન તરીકે શું આપવું તેની વિધિ લોકો જાણતા ન હોય અને એ કારણસર પ્રભુને પારણું ન થાય આવી પરિસ્થિતિ સર્વ પ્રથમવાર જોવા મળી હતી . પ્રભુનાં પારણાનો સમય ચારસો દિવસે આવ્યો . વૈશાખ સુદ ત્રીજ . આ દિવસે પારણાંની ઘટના બની . પારણું શ્રેયાંસકુમારે કરાવ્યું તે પહેલાં કોઈએ કોઈને પારણું કરાવ્યું નહોતું . જે રીતે અન્ય સઘળો વ્યવહાર ઋષભદેવ ભગવાને પ્રવર્તાવ્યો એ રીતે દાનધર્મ શ્રેયાંસકુમારે પ્રવર્તાવ્યો . પ્રભુનું પારણું જે સુપાત્રદાન દ્વારા થયું તે વર્તમાન યુગનું સર્વપ્રથમ દાન હતું . राधशुक्लतृतीयायां दानमासीत् तदक्षयम् । पर्वाડक्षयतृतीयेति ततोડद्यापि प्रवर्तते ।। श्रेयांसोपज्ञमवनौ दानधर्मं प्रवृत्तवान् । स्वाम्युपज्ञमिवाशेषव्यवहारनयक्रम: ।। ( प्रथम पर्व : तृतीय सर्ग : श्लोक ३०१ / ३०२ ) પ્રભુએ જ્યાં પારણું કર્યું ત્યાં શ્રેયાંસકુમારે એક રત્નમયપીઠિકાની રચના કરી જેને આદિત્યપીઠ એવું નામ આપવામાં આવ્યું . જ્યાં ઊભા રહીને પ્રભુએ પારણું કર્યું ત્યાં કોઈ પગ ન મૂકે એવી ધારણાથી આ પીઠિકાની રચના કરવામાં આવી હતી . આ પીઠિકા બની તે પછી પ્રભુ જ્યાં જ્યાં પારણું કરતા ત્યાં ત્યાં સ્થાનિક લોકો દ્વારા પીઠિકાની રચના થતી રહી . લોકમાં આ પીઠ આદિત્યપીઠ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ . ( प्रथम पर्व : तृतीय सर्ग : श्लोक ३३१ થી ३३४ )

 ૧૬ . જટાધારી તાપસોની પરંપરાનો પ્રારંભ

ઋષભદેવ ભગવાન્ દીક્ષા લે છે ત્યારે એમની સાથે ૪૦૦૦ રાજાઓ પણ દીક્ષા લે છે , જેમાં કચ્છ અને મહાકચ્છ મુખ્ય સ્થાને હોય છે . પ્રભુ – પારણું નથી થતું ત્યારે ઉપવાસ ઉપર ઉપવાસ કરતાં આગળ અને આગળ તપ વધારતા રહે છે . પરંતુ સાથેના દીક્ષિત મહાત્માઓ ઉપવાસ કે તપ કરવા માટે પ્રભુની જેમ સક્ષમ નથી . એમને પ્રભુની સાથે રહેવું છે એ સ્પષ્ટ છે . એમને સંસારનો પરિત્યાગ કર્યો એનો કોઈ પસ્તાવો પણ નથી . એ ફક્ત લાંબા ઉપવાસ કરવા સમર્થ નથી . એમને પણ ભિક્ષા મળી નથી રહી . પેટની ભૂખથી તેઓ થાકી હારી જાય છે . તેઓ પ્રભુથી છૂટા પડીને ગંગા નદીના કિનારે નિવાસ કરે છે , કંદમૂળ અને ફળ આદિ વાપરીને પેટ ની ભૂખ સંતોષે છે . સંસારત્યાગ બાબતે તેઓ સ્પષ્ટ છે . આથી તેઓ ગૃહવાસમાં પ્રવેશ કરતા નથી . કચ્છ અને મહાકચ્છ દ્વારા વનવાસી તાપસોની પરંપરા શરૂ થઈ . प्रावर्तन्त तत: कालात् तापसा वनवासिन: । जटाधरा: कंदफलाद्याहारा इह भूतले ।। ( प्रथम पर्व : तृतीय सर्ग : श्लोक १२३ ) 

૧૭ . વૈતાઢ્યગિરિ પર નગરોની શ્રેણિ રચાઈ 

કચ્છ અને મહાકચ્છના પુત્ર નમિ અને વિનમિ , દીક્ષિત ઋષભદેવ ભગવાન્ પાસેથી પોતાના સંસારી હક તરીકેનું રાજ્ય વાંછે છે . તેઓ રોજ દીક્ષિત  ભગવાનની સેવા કરતાં રહે છે . ધરણેન્દ્ર એમની સેવા અને લાગણીથી પ્રસન્ન થાય છે . એ નમિવિનમિને ૪૮૦૦૦ વિદ્યા આપે છે . ધરણેન્દ્ર નમિવિનમિને વૈતાઢ્ય પર્વત પર પોતપોતાનું રાજ્ય સ્થાપવા કહે છે . ધરણેન્દ્રનાં શાસન અનુસાર – વૈતાઢ્ય પર્વત પર દક્ષિણ દિશાની શ્રેણિમાં નમિએ૫૦ નગરની રચના કરી ,  વૈતાઢ્ય પર્વત પર ઉત્તર દિશાની શ્રેણિમાં વિનમિએ ૬૦ નગરની રચના કરી . સર્વ પ્રથમ વાર આખેઆખા બે નવાં રાજ્યની સ્થાપના થઈ . એની સત્તાવાર જાણકારી ભરત રાજાને પણ મળી . નમિ અને વિનમિ માટે વિશાલ રાજ્યની રચના થઈ તે ઋષભદેવ ભગવાનના પ્રભાવે . (  प्रथम पर्व : तृतीय सर्ग : श्लोक १२४ થી २३३  )

૧૮ . સિદ્ધગિરિરાજની ગૌરવસ્થાપના 

ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત મહાકાવ્યમાં પ્રભુ સિદ્ધગિરિરાજ ઉપર પધાર્યા , ભરતચક્રીએ ગિરિરાજ પર શ્રી ઋષભ જિન ચૈત્યની રચના કરી . એવો ઉલ્લેખ મળે છે . (  प्रथम पर्व : षष्ठ सर्ग : श्लोक ३९१ થી ४५०  ) પ્રભુ કેટલી વાર પધાર્યા અને કયા દિવસે પધાર્યા એ  સંબંધી ઉલ્લેખ શત્રુંજયમાહાત્મ્ય અને શત્રુંજય કલ્પવૃત્તિ ગ્રંથમાં મળે છે . એટલું ચોક્કસ છે કે ઋષભદેવ ભગવાનને લીધે જ સિદ્ધગિરિરાજની યાત્રાનો મહાન્ યુગ પ્રવર્તન પામ્યો છે . 

૧૯ . અષ્ટાપદગિરિની ગૌરવસ્થાપના 

પ્રભુ અષ્ટાપદ ગિરિરાજ ઉપર પધાર્યા અને ૧૦.૦૦૦ આત્માઓ સાથે મોક્ષમાં સિધાવ્યા . ભરતચક્રીએ અષ્ટાપદગિરિ પર ચોવીશ જિન ચૈત્યની રચના કરી . એમ અવશ્ય કહી શકાય કે અષ્ટાપદગિરિની ગૌરવસ્થાપના પ્રભુના પ્રભાવે થઈ . ( प्रथम पर्व : षष्ठ सर्ग : श्लोक ४५९ થી ६७९  ) 

ઋષભદેવ ભગવાનનાં જીવનની આ ઓગણીસ વિશેષ ઘટનાઓ છે . જેમાં અમુક ઘટના સર્વપ્રથમ વાર સંપન્ન થઈ છે  અને અમુક ઘટનાઓ યુગપ્રવર્તક છે . આ સિવાયની અન્ય દરેક ઘટના પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે . 

( પૂજ્યપાદ આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય યશોવર્મ સૂરીશ્વરજી મ.સા. , પૂજ્ય મુનિરાજ શ્રી તીર્થયશવિજયજી મ.સા.ની આત્મીય અભ્યર્થનાથી આ લેખ ઋષભાયન ગ્રંથ માટે લખ્યો છે . ઋષભાયન ગ્રંથ વિમોચન દિન : ૧૯.૧૦.૨૦૨૪ )

બહારગામ જતી વખતે આપણે લોકો સાથે સામાન લઈને જઈએ છીએ . જેની સાથે સામાન ઓછો હશે એનો પ્રવાસ સારો થશે . જેની સાથે સામાન ઘણો વધારે હશે એનો પ્રવાસ અઘરો જશે . ઓછામાં ઓછો સામાન રાખીએ , બિલકુલ જરૂરી હોય એટલો જ સામાન સાથે રાખીએ તો પ્રવાસમાં સુગમતા રહે છે . કયો સામાન સાથે નથી રાખવો એનું જજમેન્ટ આપણામાં હોવું જોઈએ . ભાઈઓ બહારગામ જવા નીકળશે તો સામાનની બાબતમાં એમને પોલીસી સીધી હોય છે . આ નથી રાખવું , આ નથી રાખવું અને આ નથી રાખવું . પરંતુ બેનો બહારગામ નીકળે તો એમની પોલીસી અલગ હોય છે . આ પણ સાથે રાખો , આ પણ સાથે રાખો અને આ પણ સાથે રાખો . એટલે તમે જોજો . પુરુષો એકલા બહારગામ નીકળશે તો એમનો સામાન ઓછો હશે . પણ બહેનો બહારગામ માટે નીકળશે તો એમનો સામાન ઘણો વધારે હશે . તમારે જો પ્રવાસમાં નિરાંત જોઈતી હોય તો કયો સામાન સાથે નથી રાખવો એ નક્કી કરી લેવું જોઈએ .

આના જેવી એક બીજી પણ વાત છે . આપણે અહીંથી મરીને પરલોકમાં જઈશું . પરલોકમાં શું લઈ જવું છે એ પણ નક્કી હોવું જોઈએ અને શું નથી લઈ જવું એ પણ નક્કી હોવું જોઈએ . જે જે લઈ જવું છે એની સાથે જોડાયેલા રહેવાનું . જે નથી લઈ જવું એનાથી દૂર રહેવાનું . આવતા ભવમાં શું સાથે નથી લઈ જવું એની વિચારણા થવી જોઈએ . ત્રણ વાતો યાદ રાખજો . આ ભવમાં તમે જે કામથી દૂર રહો છો એ કામ આવતા ભવમાં તમારી સાથે આવતું નથી . આ ભવમાં તમે જે જે કામનો પસ્તાવો કરો છો એ કામ આવતા ભવમાં સાથે આવતું નથી . આ ભવમાં તમે જે જે કામ પ્રત્યે અણગમો રાખો છો એ કામ આવતા ભવમાં સાથે આવતું નથી . પરંતુ આ ભવમાં જે કામ તમે સતત કરતા રહો છો એ કામ આવતા ભવમાં તમારી સાથે આવે છે . આ ભવમાં તમે જે કામમાં આનંદ અનુભવો છો એ કામ તમારી સાથે જ આવે છે . આ ભવમાં તમે તમારાં મનમાં જેની માટે આકર્ષણ બનાવીને રાખ્યું હશે એ બધું આવતા ભવમાં તમને ફરીથી મળશે . સાથે શું આવે છે ? જે પ્રવૃત્તિ આપણે સતત કરીએ છીએ એ પ્રવૃત્તિ સાથે આવે છે . જે પ્રવૃત્તિમાં આપણને ઘણો આનંદ આવે છે એ આપણી સાથે આવે છે . જે પ્રવૃત્તિ આપણને ઘણી ગમે છે એ પ્રવૃત્તિ આપણી સાથે આવે છે .

આનાથી બિલકુલ ઉલટું તથ્ય બીજું છે . સાથે શું નથી આવતું ? જે પ્રવૃત્તિ આપણે કરતા નથી તે સાથે નથી આવતી . જે પ્રવૃત્તિનો આપણને પસ્તાવો હોય છે , એ પ્રવૃત્તિ સાથે નથી આવતી . જે પ્રવૃત્તિ માટે આપણે મનમાં અણગમો બનાવી રાખ્યો હોય છે એ પ્રવૃત્તિ સાથે નથી આવતી . આ ભવમાં તમે અન્યને દુઃખ આપવાની પ્રવૃત્તિ ચાલુ રાખી હશે તો આવતા ભવમાં પણ તમારામાં બીજાને દુઃખ આપવાના સંસ્કાર બનેલા રહેશે . આ ભવમાં તમે અન્યને દુઃખ આપવાની પ્રવૃત્તિથી દૂર રહ્યા હશો તો આવતા ભવે તમારામાં અન્યને દુઃખ આપવાની ભાવના બહુ ઓછી હશે .આ ભવમાં ચોક્કસ પાપ કર્યા પછી પણ તમે એ પાપનો પસ્તાવો કરશો , પ્રાયશ્ચિત્ત કરશો , એ પાપ સંબંધી પ્રતિક્રમણ કરશો તો પાપનો એ પસ્તાવો આગામી ભવમાં તમને પાપની માનસિકતાથી બચાવીને રાખશે . કારણ કે તમે જેનો પસ્તાવો કર્યો હોય છે એના સંસ્કાર તીવ્ર હોતા નથી . પરંતુ આ ભવમાં જો તમે પાપ કરીને એ પાપ કરવાનો હર્ષ બનાવ્યો હશે તો આવતા ભવમાં તમે પાપનો આદર લઈને જ જનમશો . તમે પાપનો પસ્તાવો કર્યો નહીં હોય તો એ પાપનો પક્ષપાત તમારી સાથે આવશે અને આવતા ભવે પણ તમારામાં પાપની તીવ્રતા બનાવેલી રાખશે . જે ધર્મ તમે કર્યો નથી , જે આરાધના તમે કરી નથી એ ધર્મ અને આરાધનાની આકાંક્ષા મનમાં ઊભી રાખો , જે જે કરવાનું બાકી છે તેના સપનાં જોયા કરો . એ સપનાઓને વાગોળ્યા કરો . તમારો ધર્મ નાનો હશે તો ચાલશે પણ તમારા ધર્મનાં સપનાં નાના હશે એ બિલકુલ નહીં ચાલે . ધર્મના સપનાં ઊંચા હોવા જોઈએ , ધર્મનાં સપનાં મોટા હોવા જોઈએ . ધર્મના સપનાં સાચા હોવા જોઈએ . ધર્મના સપનાં નક્કર હશે તો એક એક સપનાં આવતા ભવમાં સાથે આવશે અને આવતા ભવમાં એ સાકાર પણ થશે . આનાથી વિપરીત બીજી પણ વાત છે : તમે જો પાપ કરવાના સપનાં જોતા હશો તો એ અપવિત્ર સપનાં પણ પોતાનો પરચો બતાવશે જરૂર . તમે અહીંથી મરીને જ્યાં પણ જશો ત્યાં એ પાપનાં સપના તમારો પીછો કરશે . તમારી સાથે પાપનાં સપનાં એટલે કે પાપના સંસ્કાર સાથે આવે એવું બનવું ના જોઈએ .

ધર્માત્મા ત્રણ કામ કરે છે : એક , એ અમુક સંસારવર્ધક પ્રવૃત્તિઓ ક્યારે પણ કરતો નથી . એ અમુક પાપ પ્રવૃત્તિઓ કોઈ દિવસ આચરતો નથી . પાપનો પરિત્યાગ જેટલો મોટો હશે , આગામી ભવમાં પાપનો બોજો એટલો ઓછો હશે . બે , પોતે કરેલા પ્રત્યેક પાપનો પસ્તાવો એના મનમાં જીવતો હોય છે . આ પસ્તાવાને લીધે એના પાપના સંસ્કારો કમજોર પડી ગયા હોય છે . ત્રણ , ધર્માત્માનાં મનમાં ઉત્તમ પ્રવૃત્તિઓ આચરવાના ઢગલાબંધ સપનાં રમતાં હોય છે . અમુક સપનાં આ ભવમાં પૂરા થાય છે . અમુક સપનાં આ ભવમાં પૂરા નથી થતા પરંતુ ધર્મનાં સપનાઓનો એ સંસ્કાર આગામી ભવમાં સાથે આવે છે અને એ સપનાં આગામી ભવમાં સાકાર થાય છે .

ઉપધાન વાચના – ૫

ઉપદેશ રહસ્ય ગ્રંથમાં સાધનાને શક્તિશાળી બનાવવા માટે એક સરસ વિચાર રચવાની પ્રેરણા આપવામાં આવી છે . ત્યાં એમ લખવામાં આવ્યું કે તમને જે મળ્યું છે તે અતિશય દુર્લભ છે એ સતત યાદ રાખો . આને દુર્લભતાની પ્રતીતિ કહેવામાં આવે છે . દુર્લભતાની પ્રતીતિ ત્રણ રીતે થાય છે . એક , તમને જે મળ્યું છે એ ઘણા લાંબા સમય પછી મળ્યું છે . બે ,  તમને જે મળ્યું છે એ તમને બીજી વખત મળશે કે નહીં એનો કોઈ ભરોસો નથી . ત્રણ , તમને જે મળ્યું છે એ ઘણા બધા લોકોને મળ્યું નથી અને મળવાનું નથી . તમને મનુષ્ય ભવ મળ્યો છે .  તમને ધર્મ મળ્યો છે . તમને ધર્મ કરવાનું ગમે છે .  તમે ધર્મ કરી રહ્યા છો .  આ ચાર વાક્ય ફરીથી વાંચો . ચારેચાર વસ્તુ એવી છે જે દુર્લભ છે , ત્રણેય રીતે દુર્લભ છે . 
તમને માનવભવ મળ્યો છે , ધર્મનું વાતાવરણ મળ્યું છે , ધર્મપ્રવૃત્તિ કરવાનો ઉત્સાહ ઉલ્લાસ મળ્યો છે , તમારાં જીવનમાં ધર્મનું આચરણ ચાલુ છે . આ ચારેય પરિસ્થિતિ તમને દરેક જન્મમાં મળતી આવી છે એવું નથી . કેટલા ભવ પછી , કેટલા જન્મ પછી તમે આ ચાર પરિસ્થિતિ પામ્યા છો એની તમને પોતાને કલ્પના નથી . છેલ્લા ૩૦ , ૪૦ કે ૫૦ વર્ષથી તમે આ ચાર પરિસ્થિતિઓ સતત સાથે જોડાયેલા રહ્યા છો એટલે તમને આ પરિસ્થિતિઓ સર્વ સામાન્ય લાગે છે .  પણ આ પરિસ્થિતિઓ સર્વ સામાન્ય નથી .  આ ચાર પરિસ્થિતિઓ કરોડો કરોડો કરોડો જન્મો પછી ક્યારેક જ મળતી હોય છે .  આ ચાર પરિસ્થિતિને લઈને તમે એવું ક્યારેય પણ ન  વિચારશો કે આ ચાર પરિસ્થિતિ ગયા ભવમાં પણ મને મળી હતી , એના પહેલાંના ભવમાં પણ મને મળી હતી . એવું કાંઈ છે નહીં . તમને ઘણા ઘણા જનમો પછી આ પરિસ્થિતિઓ મળી છે . આ દુર્લભતાની પ્રથમ પ્રતીતિ છે .  તમે કરોડો કરોડો કરોડો વર્ષો સુધી આ ચાર પરિસ્થિતિઓથી સતત વંચિત રહ્યા છો એ ક્યારે ભૂલવાનું નથી . 
તમારો આ જન્મ પૂરો થઈ જાય એ પછી તમને ફરીથી મનુષ્ય જન્મ મળશે તેવી કોઈ ભ્રમણામાં રહેતા નહીં . હોઈ શકે છે કે આ ભવ પૂરો થાય તે પછીના કરોડો અબજો ભવો સુધી તમને મનુષ્યભવ ન મળે , ધર્મ ના મળે .  આપણે એવી ભ્રાંતિમાં રહીશું કે આ ભવમાં જે ધર્મ ન થાય તે આવતા ભવમાં કરી લઈશું તો એ ભ્રમ ખોટો છે . આવતા ભવમાં તમે મનુષ્ય થશો કે નહીં એ પણ નક્કી નથી . આવતા ભવમાં તમને ધર્મ મળશે કે નહીં એ પણ નક્કી નથી . જે ધર્મ કરવો છે તે આ ભવમાં જ કરી લો , જેટલો ધર્મ કરવો છે આ ભવમાં જ પૂરો કરી લો . આવતા ભવના ભરોસે રહેતા જ નહીં . આ દુર્લભતાની બીજી પ્રતીતિ છે . 
આ સંસારમાં મનુષ્યનો ભવ જેમને મળ્યો હોય એવા જીવો ઘણા ઓછા છે . આ સંસારમાં ધર્મ કરવાનું વાતાવરણ છે જેમને મળ્યું હોય એવા જીવો ઘણા ઓછા છે . જેમને મનુષ્ય ભવ ન મળ્યો હોય , જેમને ધર્મનું વાતાવરણ ન મળ્યું હોય એવા જીવોની સંખ્યા બહુ જ મોટી છે . તમે માનવની વસ્તી ગણતરી જાણો છો . વસ્તી ગણતરીમાં વૃક્ષોની વસ્તી ગણતરી થાય , માખી – મચ્છર અને માછલીની વસ્તી ગણતરી થાય , પંખીઓની વસ્તી ગણતરી થાય , જનાવરોની વસ્તી ગણતરી થાય ,  ફૂલોની વસ્તી ગણતરી થાય ,  શાકભાજીઓની વસ્તી ગણતરી થાય તો આ બધાની વસ્તી સંખ્યા મનુષ્ય કરતા ઘણી મોટી થઈ જાય .  તિર્યંચ્ ગતિ , દેવગતિ અને નરકગતિના જીવોની સંખ્યા પણ ઘણી મોટી છે . આ બધા જીવો ન તો મનુષ્યમાં અવતાર પામ્યા છે , ન તો ધર્મનું વાતાવરણ પામે છે . અર્થાત્ આ સંસારમાં એવા જીવો મોટી સંખ્યામાં છે જેઓ ન તો સામાયિક કરી શકે છે , ન તો પ્રતિક્રમણ કરી શકે છે , ન તો પચખાણ લઇ શકે છે , ન તો કોઈ આરાધના કરી શકે છે . સમગ્ર વિશ્વમાં મનુષ્યનો અવતાર અને ધર્મનું વાતાવરણ જેમને મળ્યું હોય એવા જીવોની સંખ્યા ઘણી નાની છે . તમે જુઓ . એકેન્દ્રિય જીવો વધારે છે , ઘણા વધારે છે , બેઇન્દ્રિય , તેઇન્દ્રિય અને ચઉરિન્દ્રિય જીવો ઘણા વધારે છે . પંચેન્દ્રિય જીવો ઓછા છે . જંગલમાં હરણ ઘણા હોય અને સિંહ ઓછા હોય એ સિંહની વિશેષતા કહેવાય . એ રીતે સંસારમાં દુર્ગતિ પામેલા જીવો ઘણા હોય અને સદ્ ગતિ પામેલા જીવો ઓછા હોય એ મનુષ્ય ગતિ પામેલા જીવોની વિશેષતા કહેવાય . જે બીજાને ન મળ્યું હોય એ તમને મળે , જે બીજાને મળવાનું ન હોય એ તમને મળી ચૂક્યું હોય એ દુર્લભતાની ત્રીજી પ્રતીતિ છે . 

તમને માનવભવ મળ્યો છે , ધર્મનું વાતાવરણ મળ્યું છે , ધર્મપ્રવૃત્તિ કરવાનો ઉત્સાહ ઉલ્લાસ મળ્યો છે , તમારાં જીવનમાં ધર્મનું આચરણ ચાલુ છે . આ પરિસ્થિતિઓ ત્રણ રીતે દુર્લભ છે એની પ્રતીતિ બનાવી લો . આ પ્રતીતિ તમને જાગૃત બનાવશે , આત્મચિંતા કરાવશે , સાધના સાથે જોડશે .

 અને હા , આ પરિસ્થિતિઓનો સર્વશ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કરી લો . કંટાળો કરશો , બહાના બનાવશો તો નુકસાન તમને જ થવાનું છે . બડે ભાગ માનુસ તનુ પાવા , રામચરિત માનસમાં લખ્યું છે .