મીઠાઈ તમને રોજેરોજ મળે છે . મીઠાઈ તમે રોજરોજ ખાઓ છો . તમને મીઠાઈ ના મળે તો પણ પેટ ભરીને ખાવાનું મળે જ છે  . પરંતુ રોજેરોજ મીઠાઈ ખાધી એને કારણે તમારું માનસ એવું બની ગયું કે મીઠાઈ વગર તમને ચાલશે નહીં . એક દિવસ એવો આવે છે કે તમને જમવાનું મળે છે પરંતુ મીઠાઈ નથી મળતી . જમવાનું મળ્યું એ વધારે અગત્યનું હતું . મીઠાઈ ના મળી અને એના વિના ભૂખ્યા રહી જવાય એવું પણ નહોતું . છતાં તમને મીઠાઈ ન મળી એનું જ દુઃખ થયું . તમારી દુઃખની પરિભાષા કેટલી વિચિત્ર કહેવાય ? તમને જમવાનું મળ્યું તો પણ તમે દુઃખી થયા . ખોટી પરિભાષાનું દુઃખ આ રીતે જ આવતું હોય છે . લોકોને જમવાનું મળતું નથી એને કારણે તેઓ દુઃખી હોય છે . તમને જમવાનું મળે છે તેમ છતાં તમે દુઃખી રહી જાઓ છો . દુઃખની પરિભાષા બદલી શકાય છે . એને બદલવાનો સમય બારેય માસ ઉપલબ્ધ હોય છે .

તમને જેના વગર ચાલે નહીં તે આવશ્યકતા ગણાય . તમને જેના વગર ચાલી શકે એને અનુકૂળતા કહેવાય . તમને જમવાનું ના મળે , તો તમે ભૂખ્યા રહી જશો . જમવું એ તમારી આવશ્યકતા છે . તમને મીઠાઈ નહીં મળે તો તમે ભૂખ્યા મરવાના નથી . આનો અર્થ એ છે કે તમને મીઠાઈ ન મળે તો ઝાઝો ફરક પડતો નથી . મીઠાઈ એ તમારી અનુકૂળતા છે . તમારી આવશ્યકતાઓ ઓછી થઈ શકે કે ના થઈ શકે એ ચર્ચાનો વિષય છે . પરંતુ તમારી અનુકૂળતાઓ તમે જેટલી ધારો એટલી ઓછી થઈ શકે છે . તમારી પાસે જે અનુકૂળતા છે એ અનુકૂળતાને તમે છોડી શકો છો એ તમારી માનસિક તાકાત છે . 

ચોમાસુ પૂરું થાય એટલે મહાવીર સ્વામી ભગવાન્ પણ વિહાર કરી જાય છે . સાધના કાળમાં દરવરસે આમ જ બને છે . જે જગ્યાએ લાંબો સમય રોકાયા હોઈએ એ જગ્યા સાથે અનુકૂળતા ગોઠવાઈ જતી હોય છે . જે જગ્યા સાથે અનુકૂળતા ગોઠવાઈ જાય છે એ જગ્યા સાથે મમતા બંધાઈ જતી હોય છે . તમે અનુકૂળતાને લાત મારી શકો છો એનો અર્થ એ છે કે તમે કોઈપણ અઘરું કામ આસાનીથી કરી શકો છો . તમે નક્કી કરેલાં કામને બે વિભાગમાં વહેંચી લો : એક છે માનસિક કામ , એક છે શારીરિક કામ . તમને જેમાં આનંદ મળે છે એ તમારી માનસિક અનુકૂળતા છે . તમને જેમાં મજા આવે છે એ તમારી શારીરિક અનુકૂળતા છે . જેનાથી આનંદ મળે છે એ બધી જ પ્રવૃત્તિઓ આવશ્યક હોતી નથી . જેમાં મજા આવે છે એ બધી જ પ્રવૃત્તિઓ આવશ્યક હોતી નથી . જે ખરેખર આવશ્યક હોય છે એમાંથી આનંદ મળે કે ના મળે , આરામ જરૂર મળે છે . જે સાચેસાચ આવશ્યક હોય છે , એમાં મજા જ આવે એવું હોતું નથી , કોઈ રાહત મળે છે , બસ . જે આવશ્યક હોય છે એ તો સીધું ને સપાટ હોય છે .  આપણે આવશ્યકતા સાથે અનુકૂળતાઓને જોડી દઈએ છીએ . સાધુ આવશ્યકતા અને અનુકૂળતાની ભેદરેખા બરોબર સમજતા હોય છે . 

સાધના કરવા માટે એક જ જગ્યાએ રહેવું આવશ્યક નથી . ચોમાસામાં વરસાદની વિરાધનાથી બચવું આવશ્યક છે . વરસાદમાં બધે ફરાય નહીં એટલે ચોમાસામાં એક જગ્યાએ રોકાઈ ગયા . વરસાદ અટકી ગયો . રસ્તા ઉપરથી નિગોદ સૂકાઈ ગઈ , ઘાસ સૂકાઈ ગયા , પાણીના રેલાઓ બંધ થઈ ગયા . શરત ઋતુ આવી ગઈ . હવે જમીન વરસાદની અસરથી મુક્ત છે . હવે નીકળો . સાધુ તો ચલતા ભલા . એક જગ્યાએ રહેવા દ્વારા જે આવશ્યકતા સંતૃપ્ત થવાની હતી એ પતી ગઈ . હવે એક જગ્યાએ રહેવાનો મતલબ નથી . રહેવું એ આવશ્યકતા છે , આવશ્યકતા ખતમ , રહેવાનું ખતમ . આવશ્યકતાની પાછળ પાછળ જે અનુકૂળતાઓનો મેળો ઉભો થાય છે એને જાતે જ સમેટવાનો છે . મેળો સમેટાય છે ત્યારે શું થાય છે , જુઓ . 

એક , જે જગ્યાએ લાંબો સમય રોકાયા હોઈએ એ જગ્યાના લોકો સાથે આત્મીયતા બને છે . આવ્યા એની પહેલાં તો ઓળખાણ પણ નહોતી .  રોકાયા તો ઘરોબો બની ગયો . સાથે બેસીને વાતો કરી , આરાધનાઓ કરી . એ લોકો તરફથી આદર મળવા લાગ્યો . કોઈ આપણને આદર આપે એ સારી વાત છે . આપણને આદર લેવાની આદત પડી જાય એ ન ચાલે . સતત આદર જ લેતાં રહીશું તો આદર વિના જીવવાનું ગમશે નહીં . આદર લેવાની આદત પડી જશે તો અનાદરની ક્ષણોમાં દુઃખી દુઃખી થઈ જશું . જે આદર આપે છે એ લોકો સારા લાગશે તે પછી મન:સ્થિતિ એવી બનશે કે જેઓ આદર આપતા નથી એ ભૂંડા લાગશે . અનાદરમાં દુઃખી ન થવાય , આદર ના આપનાર પર દ્વેષ ન કરાય : સાધનાના બે નિયમ છે . જ્યાં આદર મળે છે ત્યાં જ બેઠા રહીએ છીએ તો આ નિયમ કડક લાગે છે . તમે જ્યાં વધારે રોકાશો ત્યાં તમારા પ્રેમીઓ બનવાના જ છે . એ લોકો તમારી વિશેષ સવિશેષ ભક્તિઓ કરવાના જ છે . સતત ભક્તિઓ લેવાની આદત પડી જાય છે એ પછી સાદગી ફાવતી નથી , કષ્ટો ગમતાં નથી . ભક્તિઓ લેતાં રહેવાની આદતથી પોતાની જાતને બચાવવાની છે , વાસ્તે કરો વિહાર . 

બે , આપણે એક જગ્યાએ લાંબો વખત બેઠા રહીશું તો એ જગ્યા માટે અધિકારભાવ બનશે . એ જગ્યા મારી માટે જ છે એવો ભ્રમ બનશે . એ જગ્યામાં બીજા કોઈ આવશે એ વખતે મનમાં દુવિધા થશે . હું છું તો પછી આ શું કામ આવ્યા ? હું અહીં છું તો આમને શું કામ બોલાવ્યા ? આ આવ્યા એટલે મારે તો જવું જ પડશે ને ? આ અધિકાર ભાવનાની રમત છે . આધિપત્યની ભાવના સાધનામાં અડચણ પેદા કરે છે . તમને જેની પર પોતાનો કબજો જમાવો છો એની પર બીજો કોઈ કબજો ન જમાવી જાય એનો તમને ડર લાગે જ છે . આ ડર પણ સાધનાનો દુશ્મન છે . તમે વિહાર કરી લીધો એટલે અધિપત્ય ખતમ . ડર ખતમ . જેને આવવું હોય એ આવે .  આપણે તો પહેલેથી છુટ્ટા છીએ . ટાઇટલ ક્લિયર . 

ત્રણ , જન્મ લીધો ત્યારે આ શરીર મળ્યું . એક દિવસ આ શરીરને છોડીને જવાનું છે . શરીર સાથેનો સંબંધ થોડા સમયનો છે . શરીર માટે ઝાઝી મમતા બનાવવાની નહીં . વૈરાગ્ય ભાવનાનું આ મોટું રૂપ છે . વૈરાગ્ય ભાવનાનું નાનું રૂપ એટલે વિહાર . ઘર છોડીને નીકળ્યા ત્યારે જ નક્કી હતું કે જે જે મકાન મળશે એ છોડીને જ જવાનું છે . તો પછી કોઈ એક મકાનનું મમત્વ મનમાં શાને બનવા દેવાય ? જે મકાન રહેવા માટે મળ્યું છે તે મારું હતું નહીં , મારું હોય જ નહીં . આપણે તો રસ્તામાં પાણી પીવા માટે એક પરબ પાસે રોકાયા હતા . પરબ ગમે તેટલી સુંદર હોય , આપણે તો પાણી પીને નીકળી જવાનું હોય . પાણી પીવામાં જેટલો સમય લાગે એટલો પરબનો ઉપયોગ . પરબને લાંબો સમય ન અપાય . સાધુ નિવાસસ્થાનને પરબ ગણે છે . થોડો સમય રોકાઈને નીકળી જવું છે , સ્થાન માટેની મમતા મનમાં બનવી જ ના જોઈએ . જે જગ્યાએ રોકાયા એ જગ્યા મને ઘણી જ ગમે છે એવો ભાવ બનતો નથી . જે જગ્યાએ રોકાયા એ જગ્યા છોડીને જવાનું બિલકુલ ગમતું નથી એવું માનસ હોતું નથી . ના રહેવાનો રાગ છે . ન જવાનો અફસોસ છે . છે કેવળ નિર્લેપતા . આવ્યા એ પહેલા જગ્યા આપણા માટે અજાણી હતી ,  નીકળ્યા તે ક્ષણથી એ જગ્યા આપણા માટે અજાણી બની ગઈ . એ જગ્યામાં રોકાયા ત્યારે રોકાયા . એ જગ્યા છોડી એટલે એ જગ્યાને યાદ કરવાનું પણ છોડી દીધું . બહેતા પાની નિર્મલા . 

ચાર , અનુકૂળતાઓ છૂટવી જોઈએ , પ્રતિકૂળતાઓ મળવી જોઈએ . કર્મનિર્જરા માટે બંને જરૂરી છે . ચાર મહિના માટે જ્યાં રોકાયા ત્યાં આપણા માટે બધી જ વ્યવસ્થાઓ અનુકૂળ હતી . એક બારી હતી જ્યાંથી હવા સરસ આવતી હતી . એક ઓરડો હતો જ્યાં બેસવાની અનુકૂળતા હતી . એક પાટ હતી એની પર બેસીને કામ આરામથી થતાં . મકાન ચોખ્ખું હતું .  પડદાઓ ઉજળા હતા . જમીન સાફસૂથરી હતી . રહેવા માટે જે પણ સુવિધા જોઈએ એ ઉપલબ્ધ હતી . છતાં આપણે એ મકાન છોડીને નીકળી ગયા કારણ કે અનુકૂળતાને છોડવી છે એવો સંકલ્પ હતો . વિહારમાં બારી હશે કે નહીં , હવા હશે કે નહીં – ખબર ના પડે . ઓરડા કેવા મળશે કોઈ અંદાજ નથી . સાફસફાઈ હશે નહીં અને ગંદકી ઘણી હશે , પહેલેથી જ ખબર છે . ઘણું બધું ચાલવું પડશે , પસીના ટપકશે , થાક લાગશે , ગોચરીપાણીમાં અવ્યવસ્થાઓ થશે , પગમાં કાંટા અને કાંકરા વાગશે ,  સાપ , વીંછી ને ઉંદરડા હેરાન કરશે , શિયાળે ઠંડી ઘણી લાગશે , ઉનાળે ગરમી ઘણી લાગશે , અગણિત તકલીફો થશે . પ્રતિકૂળતાઓ આવવાની છે , ખબર છે . તેમ છતાં વિહાર કરવાનો સંકલ્પ બદલાયો નથી . વિહાર થયો જ છે . 

ચાતુર્માસપરિવર્તનના દિવસે ચાર રીતે મેળો સમેટાય છે . જે મેળો સમેટીને નીકળી જાય છે એમને વંદન કરજો . અનુકૂળતાઓનો મેળો સમેટાઈ ગયો છે . હવે પ્રતિકૂળતાઓનો મેળો ભરાશે . આ મેળામાં જે મહાલવાના છે એમની અહોભાવપૂર્વક અનુમોદના કરજો . 

ચોમાસું શાસન પ્રભાવનાની ભૂમિકાએ કેવું થયું ? એની વાતો થતી જ રહેવાની છે . કંઈ તપસ્યા કેટલા લોકોએ કરી એની સંખ્યા . ચઢાવા કેટલા મોટા થયા એની અવિરત વાતો . કેટલાં અનુષ્ઠાનો થયાં અને કોણ કોણ ગાયક આવ્યા એના જાહેર સમાચાર . ફંડફાળાના રેકોર્ડ કેટલા બન્યા અને કેટલા રેકોર્ડ તૂટ્યા એનો ભરપૂર પ્રચાર . બીજાબધાને એક એક વાતની જાણકારી મળવી જોઈએ એવી તૈયારીપૂર્વક જ ચોમાસું શરૂ થયું હતું . બીજાબધાને બધી જાણકારી મળી જ ગઈ હશે એવી ધારણા સાથે ચોમાસુ પૂરું થાય છે . બીજા બધાને શું સાંભળીને આશ્ચર્ય થશે એની ગોઠવણપૂર્વક જ વાતો ફેલાવવામાં આવી છે .

આડંબર થયો હોય તો આડંબરનો પ્રચાર થાય , સાદગી રાખવામાં આવી હોય તો સાદગીનો પ્રચાર થાય . જેનો પ્રચાર થાય છે એ ચોમાસું . જે પ્રચાર કરવા માટે જ રચાય છે તે ચોમાસું . આજનું આ સમીકરણ છે . જે જે થયું એની અને જેણે જેણે કર્યું એની અનુમોદના તો થવી જ જોઈએ . જે કરશો એની અનુમોદના થશે એની ખબર છે એટલે અનુમોદના સારામાં સારી રીતે થાય એ રીતે જ બધું કરવાનું છે . બીજાને બતાડવા માટે ઉપયોગી થાય એવી પ્રવૃત્તિઓથી ભરપૂર રહે છે ચોમાસું . બીજાને દરેક પ્રવૃત્તિની જાણ કરવી જોઈએ એવો નિયમ ખોટ્ટી રીતે ઘડાઈ ગયો છે . દાન શીલ તપ અને ભાવની ભૂમિકાએ , જે સંઘમાં અને જે તીર્થમાં જે જે આરાધનાઓ થઈ એની અનુમોદના કરવી જ જોઈએ . જે દૂર બેઠા છે , જે બહાર બેઠા છે તેઓ સામે ચાલીને અનુમોદના કરે એ સારું લાગે છે . આપણે સમાચારો બનાવી બનાવીને બધાયને અનુમોદના કરવા માટે પ્રેરિત કરતા રહીએ , જાગૃત કરતા રહીએ એવી પ્રોસેસ મીડિયાને કારણે સેટલ થઈ છે એ અજીબોગરીબ છે . ફોટા પાડી લો , સમાચારનું ટાઈપ સેટિંગ કરી લો અને સર્ક્યુલેટ કરી દો ચોતરફ . ચોમાસું ગાજવા લાગે છે . 

ધર્મ કરવો જ જોઈએ . ધર્મ થયો . ધર્મની અનુમોદના થવી જ જોઈએ . અનુમોદના થઈ . પરંતુ જેણે ધર્મ કર્યો એને એવો વિચાર આવે કે મેં કરેલા ધર્મની કે મેં કરાવેલા ધર્મની અનુમોદના સૌનાં મોઢેથી થવી જોઈએ . આ વિચારમાં સ્વપ્રચારની વૃત્તિ છે . ધર્મ સ્વપ્રચારની વૃત્તિથી થાય ત્યારે ધર્મમાંથી ધર્મતત્ત્વ ઓસરી જતું હોય છે . ધર્મ આડંબરપૂર્વક જ કરવાનો છે . પરંતુ પ્રચાર તો ધર્મનો જ કરવાનો હોય . ધર્મ કરતાં વધારે પ્રચાર આડંબરનો થાય એવી પદ્ધતિ રાખવી નહીં જોઈએ . 

ધર્મ થયો , પરંતુ ધર્મ સાથે સ્વપ્રચારની વૃત્તિ જોડાઈ નહીં એવું ચોમાસું ભગવાન્ કરતા હતા . દીક્ષા પછી‌નું પહેલું ચોમાસું ભગવાને વર્ધમાનપુરમાં ( અસ્થિક ગ્રામમાં ) કર્યું હતું . ચોમાસું પૂરું થયું ત્યારે ભગવાને વિહાર કર્યો . ચોમાસાના છેલ્લા દિવસે સાધક પોતાના આત્માનો ઈન્ટરવ્યૂ લેતો હોય છે . એ ત્રણ જ પ્રશ્ન પૂછે છે પોતાના આત્માને .

પ્રશ્ન એક : આ ચોમાસામાં કેટલા દિવસ ઉપવાસમાં વીત્યા અને કેટલા દિવસ ખાવાપીવામાં વીત્યા ? આ ચોમાસામાં કેટલા દિવસ વિગઈનો ઉપયોગ થયો અને કેટલા દિવસ વિગઈનો ત્યાગ થયો ? 
પ્રશ્ન બે : સાધકની આ માનસિકતા હોય છે કે જેણે સેવા કરી એ એની ધન્યતા છે , જે સહન કરવા મળ્યું એ મારી ધન્યતા છે . આ ચોમાસામાં સેવા કોની અને કેટલી લીધી ? અને આ ચોમાસામાં સહન કરવાનો આનંદ મેં કેટલો લીધો ? 
પ્રશ્ન ત્રણ : આ ચોમાસામાં મેં મારામાં નવો ઉમેરો શું કર્યો ? મારી નવી આરાધના શું શરૂ થઈ ? મારું નવું ગુણ ઉપાર્જન કે જ્ઞાન ઉપાર્જન શું થયું ? 

સાધક તરીકે ભગવાન્ પાસે ત્રણેત્રણ પ્રશ્નના જવાબ બહુ સ્પષ્ટ હતા . ૩૧ વર્ષની ઉંમરે મહાવીર સ્વામી ભગવાને દીક્ષાજીવનનું પહેલું ચોમાસું દુઈજ્જંતગ તાપસના આશ્રમમાં શરૂ કર્યું હતું , ૧૫ દિવસ પછી ભગવાન્ ચાલુ ચોમાસે વિહાર કરી ગયા અને વર્ધમાનપુર ગામમાં શૂલપાણિ યક્ષનાં ચૈત્યમાં બિરાજમાન થયા . આશરે સાડા ત્રણ મહિના ભગવાન્ આ ચૈત્યમાં જ રહ્યા . ચોમાસુ પૂરું થયું એટલે ભગવાને વિહાર કર્યો . વિહારના સમયે ભગવાન એક એક પ્રશ્નનો જવાબ આપે એ શું હોય ? વિચારીએ . 

પહેલા પ્રશ્નનો જવાબ : ચોમાસું પૂરું થયું . ચોમાસાના ૧૨૦ દિવસમાં ભગવાને ૧૫ ઉપવાસનાં પારણે ૧૫ ઉપવાસ કર્યા હતા . એટલે કે ચોમાસાના ૧૨૦ દિવસમાંથી ભગવાને ફક્ત સાત દિવસ આહારગ્રહણ કર્યું હતું અને બાકીના ૧૧૩ દિવસ ભગવાને ઉપવાસ કર્યા હતા . આપણે લોકો ૧૨૦ દિવસમાંથી સાત દિવસ ઉપવાસ કર્યા હોય અને ૧૧૩ દિવસ વાપર્યું હોય એવું પણ નથી કરી શક્યા . ભગવાને ચાર મહિનામાં ફક્ત સાત વખત વાપર્યું . આપણે એક દિવસમાં સાત વાર ખાઈએ એવું રોજેરોજ બન્યું છે . આપણે કોઈ વિગઈ છોડી નથી . ભગવાને પારણામાં જે મળ્યું તે એક દ્રવ્ય લીધું છે . દ્રવ્ય જ એક લેવાનું હોય તો વિગઈના પ્રશ્ન ક્યાંથી ઊભા થાય ? આપણે રોજે રોજ એક દિવસમાં કેટલાં દ્રવ્ય ખાધાં એની તો ગણતરી જ રાખી નથી . ભગવાનનાં પહેલાં ચોમાસાનું રિપોર્ટ કાર્ડ ખતરનાક છે . ૧૨૦ દિવસ હતા એમાંથી ૧૧૩ દિવસ ઉપવાસ કર્યા . દરેક ઉપવાસ ચોવિહારા હતા . સાત દિવસ વાપર્યું . જે વાપર્યું તે એકવારમાં વાપર્યું . પ્રાયઃ જે વાપર્યુ તે એક જ દ્રવ્ય વાપર્યુ . ચાર મહિનાના ચોમાસામાં સાત એકાસણાં થયાં . દરેક એકાસણું એક દ્રવ્યનું થયું . આવું ચોમાસું આજે કોણ કરી શકે ?  જે ઉલ્લાસ ઉમંગથી વર્તમાનકાલીન ચોમાસાઓની શાસન પ્રભાવનાઓના સમાચાર ફેલાવાય છે એ જ ઉલ્લાસઉમંગથી ભગવાનના પહેલા ચોમાસામાં ભગવાને શું તપ કર્યું હતું એના સમાચાર પણ ફેલાવવા જોઈએ . 

બીજા પ્રશ્નનો જવાબ  : બીજા ચોમાસામાં ભગવાને શું સહન કર્યું એ જોઈએ . ભગવાને ચાર મહિનાના ચોમાસામાં રહેવાની જગ્યા તરીકે ઝૂંપડીનો સ્વીકાર કર્યો હતો , એક . એ ઝૂંપડી ગાયને કારણે તૂટી ગઈ હતી , બે . ઝૂંપડી તૂટી એના દોષનો ટોપલો ભગવાનનાં માથે ઢોળવામાં આવ્યો હતો , ત્રણ . ભાવિ તીર્થંકરને એક તુચ્છ માણસે સૌમ્ય ભાષામાં ઠપકો આપ્યો હતો , ચાર . ચાલુ ચોમાસામાં ભગવાન્ વિહાર કરીને નીકળી ગયા હતા , પાંચ . ભગવાન્ નવી જગ્યાએ જ્યાં રહેવા ગયા ત્યાં પહેલી જ રાત્રે પ્રાણઘાતક ઉપસર્ગો થયા હતા , છ . હું કેટલું સહન કરું છું , મેં કેટલું સહન કર્યું છે , અમારે કેટલું સહન કરવું પડે છે એવો કોઈ જ પ્રચાર ભગવાન્ તરફથી થયો નહોતો . ભગવાને ચૂપચાપ સહન કરી લીધું હતું . ભગવાનનાં કારણે કોઈને કાંઈ સહન કરવું પડ્યું હોય એવું બન્યું નહીં . ભગવાનનાં પ્રથમ ચાતુર્માસનું આ બીજું રિપોર્ટ કાર્ડ છે . અમારે ત્યાં ચોમાસામાં આમ થયું અને એમ થયું એનું વર્ણન કરતા સમાચારો આજે જે રીતે ફેલાય છે એ રીતે ભગવાનનાં ચોમાસામાં ભગવાન્ સાથે શું થયું ? એની વિગતો પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક ફેલાવવી જોઈએ . ભગવાનને ચોમાસાની વિનંતી કરનાર તાપસ , ભગવાનને સાડા ત્રણ મહિના પોતાનાં ચૈત્યમાં નિહાળનાર યક્ષ અને ભગવાનને સાડા ત્રણ મહિના દરમિયાન દરેક ૧૫ ઉપવાસનું પારણું કરાવનાર ગ્રામીણ પ્રજા . એમને પણ સમાચારમાં સ્થાન મળવું જોઈએ . આપણાં લાભાર્થીઓનાં નામો હંમેશાં યાદ આવે છે . ક્યારેક એમના નામ યાદ આવવા જોઈએ જે સીધા ભગવાનની સાથે જોડાયા હતા .

ત્રીજા પ્રશ્નના જવાબમાં પણ ખૂબ સરસ વિગતો મળે છે : ભગવાને દીક્ષા લીધી ત્યારે ભગવાનનો વૈરાગ્ય પ્રબળ જ હતો . પરંતુ કુલપતિની ઘટના બની તે વખતે ભગવાનનો વૈરાગ્ય , જે પ્રબળ હતો તે વધારે પ્રબળ બન્યો હતો એવું ત્રિષષ્ટિશલાકા પુરુષચરિતમાં વાંચવા મળે છે . આનો અર્થ એ થયો કે ચોમાસામાં ભગવાને પોતાની ભાવનાઓને એક નવી ઊંચાઈ પર પહોંચાડી હતી . ચોમાસું શરૂ થયું ત્યારે જે ઊંચાઈ હતી એ અલૌકિક જ હતી પરંતુ ચોમાસામાં સમય વીત્યો એ દરમિયાન ભાવનાઓએ આગળની નવી જ ઊંચાઈ સાધી હતી . નવો અભ્યંતર વિકાસ ચોમાસા દરમિયાન ભગવાને મેળવ્યો હતો . પહેલાં ચોમાસાની  પૂર્વે ભગવાન્ પાસે પાંચ અભિગ્રહ હતા નહીં . પહેલું ચોમાસુ પૂરું થયું એ વખતે ભગવાન્ પાસે પાંચ પરિગ્રહ હતા . અર્થાત્ ચોમાસામાં ભગવાને પોતાની ભૂમિકાએ નવા નિયમોનું પાલન શરૂ કર્યું હતું . ચોમાસું શરૂ થયું એ વખતે ભગવાન્ જેવા હતા એ પણ અદ્ ભુત જ હતા . પરંતુ ચોમાસુ પૂરું થયું ત્યારે ભગવાન્ જેવા હતા એવા ને એવા જ ન રહ્યા . બલ્કે એક નવી સાધકતા સાથે જોડાયેલા જોવા મળ્યા . ચોમાસા પહેલાના ભગવાન્ કરતાં ચોમાસા પછીના ભગવાન્  વધારે સમૃદ્ધ બન્યા એવું જો ભગવાનનાં જીવનમાં બનતું હોય તો આ કોઈ નાના સમાચાર નથી . આજકાલના ચોમાસામાં કયા રેકોર્ડ બન્યા અને કયા રેકોર્ડ તૂટ્યા એના સમાચાર જે રસપૂર્વક ફેલાવવામાં આવે છે એવા જ રસપૂર્વક ભગવાને ચોમાસામાં જે પાંચ નિયમો લીધા હતા એના સમાચારો ફેલાવવા જોઈએ . પહેલું ચોમાસું ભગવાને પૂરું કર્યું પરંતુ પહેલાં ચોમાસામાં લીધેલા નિયમો ચોમાસા પછી પણ ચાલુ જ રહ્યા હતા . આપણાં આજકાલનાં ચોમાસા પર્યુષણ પછી ઠંડા પડી જાય છે અને કારતક સુદ પૂનમ સુધીમાં તો ચોમાસાની શું દશા થાય છે એ ન લખવાની જરૂર છે , ન બોલવાની જરૂર છે . પ્રવર્ધમાન વૈરાગ્ય , પ્રવર્ધમાન નિયમ પાલન અને પ્રવર્ધમાન કર્મનિર્જરા સાથે ભગવાન્ ચોમાસાના છેલ્લા દિવસ પાસે પહોંચ્યા હતા અને બીજા દિવસે વિહાર કરી લીધો હતો . આપણાં ચોમાસામાં છેલ્લા દિવસ સુધી ભાવધારા ઉપરની તરફ જ જતી હતી એવું કહી શકાય છે કે કેમ એની તપાસ થવી જોઈએ .

ભગવાન્ ચોમાસું કરવા પધાર્યા ત્યારે શૂલપાણિ યક્ષ ક્રૂર હતો . ભગવાને ચોમાસું પૂરું કરીને વિહાર કર્યો ત્યારે શૂલપાણિ યક્ષની ક્રૂરતા ખતમ થઈ ગઈ હતી . ભગવાન્ ચોમાસું કરવા પધાર્યા ત્યારે આખું ગામ તકલીફમાં હતું . ભગવાન્ ચોમાસું કરીને નીકળ્યા ત્યારે આખું ગામ તકલીફથી મુક્ત હતું . સાધક જ્યાં રોકાય છે ત્યાં માનસન્માન માંગતો નથી પણ માનસન્માન મેળવે છે જરૂર . માનસન્માન મળે એ ખુશીની વાત છે . માન સન્માન મેળવવાની કોશિશ કરવામાં આવે એ વિચિત્ર વાત છે  .

ત્રણ સિંહાવલોકન ચોમાસાના છેલ્લા દિવસે કરજો . એક : મેં ચોમાસામાં તપ કેટલું કર્યું , ખાવાપીવાના શોખને કેટલો ઓછો કર્યો ? બે : મેં ચોમાસામાં બીજાઓની સેવા કેટલી લીધી અને પોતાની મરજીથી સહન કેટલું કર્યું ? જેણે મારી સેવા કરી એને મેં ધન્યવાદ આપ્યા કે નહીં અને મેં જે સહન કર્યું એની ફરિયાદ કરવાનું ટાળ્યું કે નહીં ? ત્રણ : ચોમાસા પહેલાં હું જેટલો ધર્મ કરતો હતો એ ધર્મ ચોમાસા દરમિયાન વધ્યો ? અને વધેલો ધર્મ ચોમાસા પછી એ રીતે જ ટકી રહ્યો ખરો ? ચોમાસું સરસ ગયું છે એમ બોલતાં પહેલાં આ ત્રણ પ્રશ્નના જવાબ શક્તિશાળી જ છે એની ખાતરી કરી લેજો .

ફૂલ તો એની ફોરમ ઢાળી રાજી 
ભમરા પૂછે ભેદ તો લળી મૂંગું મરતું લાજી
ફૂલ તો એની ફોરમ ઢાળી રાજી
એક ખૂણે આ આયખું નાનું
કેવું વીતી જાય મજાનું 
કોઈનું નહીં ફરિયાદીને કોઈનું નહીં કાજી 
ફૂલ તો એની ફોરમ ઢાળી રાજી
એનું નિજના રંગમાં રાતું 
ખુશ્બૂભર્યું એકલું ખાતું
મસળી નાંખે કોઈ તો સામે
મહેક દે તાજી તાજી
ફૂલ તો એની ફોરમ ઢાળી રાજી

તમને જે માણસ દેખાય એની માટે તમે વિચારો છો કે આ કોણ છે ? એ પછી તમે વિચારો છો કે આ શું કરે છે ? શું કરે છે , આ પ્રશ્નનો જવાબ તમારા સ્વભાવ અનુસાર આવે છે . તમારો સ્વભાવ નેગેટિવ હોય તો તમને એ માણસમાં કંઈક નેગેટિવ દેખાય . તમારો સ્વભાવ પોઝિટિવ હોય તો તમને એ માણસમાં કંઈક પોઝિટિવ દેખાય . મકરંદ દવે ફૂલને જુએ છે અને જે અનુભવે છે તે કોઈ કવિ જ અનુભવી શકે . એમના શબ્દો છે : ફૂલ તો એની ફોરમ ઢાળી રાજી . 

ફૂલ ખુશ છે , દેખાય છે . ફૂલ શું કામ ખુશ છે એનું કારણ દેખાય છે . ફૂલની સુગંધ ચારે તરફ રેલાઈ રહી છે . સુગંધનું હોવું એ ખુશીનું કારણ છે . સુગંધ કોઈની સાથે જોડાય એ પણ ખુશીનું કારણ છે . જેની પાસે સુગંધ હશે એ સુગંધ રેલાવી શકશે . એની પાસે સુગંધ હશે નહીં એ સુગંધ રેલાવી શકશે નહીં . જેની પાસે સુગંધ છે એની પાસે દુર્ગંધ નથી , એ વાત પાક્કી છે . જેની પાસે દુર્ગંધ નથી , એ દુર્ગંધ ફેલાવતો નથી , એ વાત પણ પાક્કી છે . તમારી પાસે સુગંધ છે એનો અર્થ એ છે કે તમે દુર્ગંધથી મુક્ત છો . તમે દુર્ગંધથી મુક્ત છો એની ખુશી તો થાય જ ને . જે રોગથી મુક્ત હોય એને રોગ ન હોવાની ખુશી હોય  . જે દુર્ગંધથી મુક્ત હોય એને દુર્ગંધ ન હોવાની ખુશી હોય . દુર્ગંધ ન હોવાની ખુશી શું કરે છે ?  દુર્ગંધને દૂર રાખવાની સભાનતા આપે છે . સુગંધથી ખુશ હોવું એનો અર્થ એ છે કે સુગંધ સતત સાથે રહેશે એવી સભાનતા રાખવી . બે સભાનતા આનંદ આપે છે :  સુગંધ સાથે રહેશે એની સભાનતા અને દુર્ગંધ દૂર રહેશે એની સભાનતા . 

ફૂલ પાસે પોતાનું નાક નથી એટલે  ફૂલ પોતે સુગંધનો આનંદ લઈ શકતું નથી . પરંતુ ફૂલ સૌ કોઈને સુગંધનો આનંદ આપે છે . ફૂલ સુગંધ આપે છે એની પાછળ ફૂલનો પોતાનો કોઈ સ્વાર્થ નથી . ફૂલ પાસે પોતાની આંખ પણ નથી . પોતાના સુંદર રંગ ફૂલ જોઈ શકતું નથી . ફૂલ પાસે સુંદરતા જોવા માટે આંખ નથી . પણ એ પોતાને એટલું બધું સુંદર બનાવી રાખે દે કે દુનિયાની બધી આંખો એની સુંદરતાને જોયા કરે છે . સારો માણસ સારો છે એની પાછળ કોઈ સ્વાર્થ ભાવ હોતો નથી . સારો માણસ સારો છે કારણ કે એ સારો રહેવા માટે સર્જાયો છે . ફૂલ સુગંધી છે કારણ કે ફૂલ સુગંધિત રહેવા માટે સર્જાયું છે . ફૂલ સુંદર છે કારણ કે ફૂલ સુંદર રહેવા માટે સર્જાયું છે .  ફૂલમાં આટલી બધી સુગંધ શું કામ આવી , આટલી બધી સુંદરતા શું કામ આવી એવો વિચાર કરવાની જરૂર નથી . ફૂલમાં સુગંધ છે એ વધારે અગત્યનું છે , ફૂલમાં સુગંધ શું કામ છે એ અગત્યનું નથી . ફૂલમાં સુંદરતા છે એ વધારે અગત્યનું છે . ફૂલમાં સુંદરતા શું કામ છે એ વધારે અગત્યનું નથી . સારા માણસનાં મનમાં કોઈ પણ સ્વાર્થનો ભાવ હોતો નથી . સારો માણસ કોઈ પણ કારણ વગર સારો હોય છે . સારો માણસ એકદમ સ્વાભાવિક રીતે સારો હોય છે . તમે નકલી રીતે સારા માણસ હોવાનો દેખાવ કરો એ ના ચાલે . તમે કોઈપણ દેખાવની વૃત્તિ રાખ્યા વગર સહજ રીતે સારા હો એ અગત્યનું છે . તમે કોઈ સારું કામ કરો ત્યારે એ સારાં કામના બદલામાં કોઈ આકાંક્ષા રાખો , કોઈ ગણતરી રાખો એવું હોવું ના જોઈએ . તમને સારું કામ ગમે છે એટલે તમે તારું કામ કર્યું , બસ એટલું જ દૃશ્ય હોવું જોઈએ . સારાં કામના બદલામાં તમારે આ જોઈતું હતું અને એ જોઈતું હતું . સારું કામ કરવાને લીધે તમને આ મળ્યું અને એ મળ્યું એવો સ્વાર્થભાવ સારાં કામ સાથે જોડવાનો હોય નહીં . 

ફૂલમાંથી વહેતી સુગંધ , પવનની પાંખ પર બેસીને દૂર દૂર સુધી જતી હોય છે . ફૂલનો યશ ચારે તરફ ફેલાતો હોય છે . પરંતુ  ફૂલને પોતાનો યશ ફેલાય એવો વિચાર પણ આવતો નથી . ફૂલ યશની કામના રાખતું નથી . કોઈ આદમી ગુણવાન્ બને છે અથવા સારાં કામ કરે છે ત્યારે એ આદમીએ પોતાનાં મનમાં યશની કામના રાખવી જોઈએ નહીં . યશની કામના એ લાલચ છે . લાલચ મનમાં રાખીને જે પણ કરીએ એ દૂષિત કહેવાય . લાલચ મનમાં રાખ્યા વિના જે કંઈ પણ કરીએ એ સહજ કહેવાય . ફૂલ કોઈપણ લાલચ વગર સુગંધ ફેલાવે છે . ફૂલ સહજ સુગંધી છે . કવિના શબ્દો જુઓ : વાયરો ક્યાં જઈ ગંધ વખાણે , ફૂલ તો એનું કાંઈ ન જાણે . વાયરો સુગંધને ક્યાં ક્યાં લઈ જાય છે એની ફૂલને કોઈ પરવા નથી . 

ફૂલની પાસે ભમરો આવે છે . ફૂલ ઉપર બેસે છે . ફૂલની આસપાસ ગુંજારવ કરે છે . કવિ કલ્પના કરે છે : ભમરા પૂછે ભેદ તો લળી મૂંગું મરતું લાજી . ફૂલ બોલતું નથી . ફૂલ ચૂપ રહે છે . ભમરો પ્રશ્ન પૂછે છે : તારી પાસે સુગંધ ક્યાંથી આવી ? ફૂલ મલકાય છે . ભમરો પૂછે છે : તું આટલું સુંદર કેવી રીતે છે . ફૂલ ચૂપ રહે છે . ભમરો અવાજ કરે છે . ફૂલ અવાજ કરતું નથી . ફૂલ એટલે સજ્જન માણસ . સજ્જન માણસની નિશાની છે : એ ક્યારે પણ આત્મપ્રશંસા કરતો નથી . આપણાં વખાણ બીજા લોકો કરે એવી ઈચ્છા પણ ન રખાય . પરંતુ , બીજા લોકો આપણાં વખાણ કરતાં હોય એમાં કશું અજુગતું નથી . આપણે પોતે જ આપણાં મોઢે ખુદનાં વખાણ કરીએ એ બહુ ખરાબ લાગે છે . ફૂલને સેલ્ફ માર્કેટિંગ કે સેલ્ફ પ્રમોશનની કોઈ જરૂર નથી લાગતી . ફૂલ સેલ્સમેઈડ હોય છે અને સેલ્ફ હેપ્પી હોય છે . ફૂલ પોતાનાં વખાણ કરતું નથી એને કારણે એ વધારે સુંદર લાગે છે . સજ્જન માણસ પોતાનો ડંકો વાગે એને માટે કોઈ જ પ્રયત્ન કરતો નથી . એને લીધે એની સજ્જનતા વધારે શક્તિશાળી બની જતી હોય છે . આપણે સ્વપ્રશંસા કરીએ અથવા આપણા ચમચાઓના હાથે આપણી પ્રશંસાઓ ફેલાવીએ , બંને એક સરખી વાત છે . ફૂલ સ્વપ્રશંસા કરતું નથી . ફૂલ પોતાની પ્રશંસા ફેલાવવા માટે ચમચાઓ પાળતું નથી . ફૂલ પોતાની પ્રશંસા કરતાં શરમાય છે , ફૂલ પોતાની પ્રશંસા સાંભળવામાં શરમાય છે , આથી જ ફૂલ હંમેશાં નાજુક હોય છે . 

ફૂલ પોતાનો ઠાઠમાઠ રચતું નથી . ફૂલ પોતાનો વિસ્તાર વધારવાની કોશિશ કરતું નથી . દરેક ફૂલ નાનકડા છોડ પર આવે છે અને ફૂલનો દરેક છોડ નાનકડી જગ્યામાં ગોઠવાઈ જાય છે . એક ફૂલને રહેવા માટે , ન બંગલો જોઈએ છે , ન મહેલ જોઈએ છે . ફૂલને જોઈએ છે , થોડી માટી અને થોડું પાણી . બગીચામાં ઘણાં ફૂલો હોય છે એને કારણે બગીચો સુંદર લાગે છે એ હકીકત છે . પરંતુ ફૂલનું એક જ કુંડું રાખ્યું હોય અને કુંડામાં ફૂલનો એક જ છોડ હોય અને છોડ પર એક જ ફૂલ ઊગ્યું હોય તો પણ એ એકલું ફૂલ જ્યાં હોય ત્યાંની શોભા વધારે છે . ફૂલ પોતાની શોભા વધારવા કોઈ એક્સ્ટ્રા ઈફોર્ટ કરતું નથી . ફૂલ જ્યાં , જેટલી જગ્યા મળી એટલી જગ્યામાં સુંદરતા બનાવી લે છે અને સુગંધ ફેલાવી દે છે . કવિ કહે છે : એક ખૂણે આ આયખું નાનું‌ , કેવું વીતી જાય મજાનું ? સજ્જન હંમેશા આત્મસંતુષ્ટ હોય છે . સજ્જન સ્પર્ધા રચતો નથી , સજ્જન ઈર્ષા પાળતો નથી , સજ્જન નારાજગી કે નિરાશામાં ફસાતો નથી . સજ્જન પોતાની નાનકડી દુનિયામાં રાજી હોય છે . સજ્જન અભરખા પાળતો નથી . સજ્જન પોતાને જે ખૂણો મળ્યો એ ખૂણાને સજાવી લે છે . સજ્જન બીજાને ખૂણામાં ધકેલવાનો પ્રયત્ન કરતો નથી . સજ્જન પોતે જ્યાં હોય ત્યાં પ્રસન્ન હોય છે . 

કાંટા બીજાને વાગે છે , ફૂલ બીજાને વાગતાં નથી . થોર બીજાને નડે છે , ફૂલ બીજાને નડતાં નથી . જંગલના વૃક્ષો શિકારી પશુઓને રક્ષણ આપે છે . કોઈ પણ ફૂલ હિંસક પશુઓને રક્ષણ આપતાં નથી . ફૂલના સ્વભાવમાં નેગેટિવિટીનું નામોનિશાન નથી . ફૂલો પૂર્ણતઃ પોઝિટિવ છે . નેગેટિવ માણસોનાં બે કામ છે : એ કોઈની માટે ખરાબ બોલશે , એ કોઈની માટે પૂર્વગ્રહો પાળશે . ફૂલ ફક્ત સુગંધની વાત કરે છે . ફૂલ કેવલ સૌંદર્યનો સંવાદ રચે છે . કવિની આ પંક્તિ કમાલની છે : કોઈનું નહીં ફરિયાદી ને કોઈનું નહીં કાજી . સજ્જન માણસ બીજાની માટે આડુંઅવળું બોલતો નથી .  સજ્જન માણસ બીજાની માટે ખોટી ધારણાઓ બનાવતો નથી . સજ્જન માણસ પોતાની સજ્જનતા અખંડ રહે એનું જ ધ્યાન રાખે છે . સજ્જન માણસ અન્યને દુર્જન પુરવાર કરવાની કોશિશ કદીપણ કરતો નથી . આપણાં મોઢે પ્રશંસાના શબ્દો શોભે , આપણાં મોઢે નિંદાના શબ્દો ના શોભે . ફૂલની નીતિ બહુ સ્પષ્ટ છે . 

ફૂલની ઊંચાઈનું શિખર આવે છે : એનું નિજના રંગમાં રાતું , ખુશ્બૂભર્યું એકલું ખાતું . ફૂલ સુગંધ બનાવે છે , એ  ફૂલનો સ્વપુરુષાર્થ છે . ફૂલ સુંદરતા બનાવે છે , એ ફૂલનો સ્વપુરુષાર્થ છે . ગુલાબ પોતાની સુગંધ પોતે બનાવે છે ‌. ગુલાબ મોગરા પાસેથી કાંઈ લેતું નથી . મોગરો પોતાની સુગંધ પોતે બનાવે છે . મોગરો ગુલાબ પાસેથી કાંઈ લેતો નથી . કમળ પોતાની સુંદરતા પોતે બનાવે છે . કમળ સૂરજમુખી પાસેથી કાંઈ લેતું નથી . ફૂલની સુગંધ એ ફૂલની આપકમાઈ છે . ફૂલની સુંદરતા એ ફૂલનું સ્વ ઉપાર્જન છે . ફૂલ કોઈની પાસેથી કંઈ ચોરતું નથી . ફૂલ કોઈનાં ઘરમાંથી કાંઈ ઉઠાવતું નથી . સજ્જન કોઈની સ્પર્ધામાં આવીને સજ્જન બનવાની કોશિશ કરે છે , એવું હોતું નથી . સજ્જન પોતાની મસ્તીમાં રહીને જ પોતાની સજ્જનતાને સાચવે , સજાવે છે . સજ્જનતાની મસ્તી એ જ સજ્જનતાની તાકાત છે . 

ફૂલનો સ્વભાવ ચરમ ઉત્કર્ષ બતાવે છે ત્યારે શું થાય છે જુઓ : મસળી નાંખે કોઈ તો સામે , મહેક દે તાજી તાજી . ફૂલ કોઈની ઉપર આક્રમણ કરતું નથી . ફૂલ તો બસ , જેની પાસે જાય એને સજાવી દે છે . પરંતુ ફૂલ પાસે અમુક લોકો આવે છે તેઓ ફૂલને મસળી નાંખે છે , ફૂલને ચગદી નાંખે છે . કોઈ ફૂલની પાંખડીઓ છૂટી પાડી દેશે , કોઈ ફૂલના ચીંથરા ઉડાવી દેશે . જવાબમાં , ફૂલ ના કોઈને દઝાડે છે , ના કોઈને જખમી કરે છે . જે પોતાના હાથે ફૂલને નુકસાન કરે છે એના એ હાથને પણ ફૂલ સુગંધથી ભરી દે છે . સજ્જન સાથે દુર્જનતા થાય એવું બને છે . સજ્જન ક્યારે પણ દુર્જન સાથે દુર્જનતાવાળો વ્યવહાર કરતો નથી . તમને ખરાબ માણસ મળશે પરંતુ ખરાબ માણસ સાથે તમે ખરાબ માણસ બનીને વર્તશો એવું બનવાનું નથી . દુર્જનનો વ્યવહાર ખરાબ હશે , સજ્જનનો વ્યવહાર ખરાબ નહીં થાય . દુર્જન આડુંઅવળું ગમ્મે તેવું બોલશે , સજ્જન બોલવાની બાબતમાં પૂરેપૂરો અંકુશ જાળવશે . દુર્જનની વર્તણૂક અનુચિત હશે . પરંતુ , સજ્જન ઔચિત્ય નહીં ચૂકે . 

ફૂલ માટે જે લખાયું છે તે હકીકતમાં અન્યોક્તિ અલંકાર છે . વાક્ય ફૂલ માટે લખાયાં છે . વાત , સજ્જનની થઈ છે . ફૂલનું કામ છે , સુગંધ આપવાનું . ફૂલ સુગંધ આપતું રહેશે . સજ્જનનું કામ છે , ઉમદા વર્તન રાખવાનું અને સારાં સારાં કામ કરવાનું . સજ્જન ઉમદા વર્તન બનાવી રાખશે અને સારાં સારાં કામ કરતા જ રહેશે . 

તમારામાં સદ્ ગુણ છે , તમે સારાં કામ કરો છો . તમારા સદ્ ગુણની પ્રશંસા થાય , તમારાં સારા કામની તારીફ થાય . આ હોય છે પહેલું દૃશ્ય . તમારામાં દોષ હોય છે , તમે ભૂલ કરતા રહો છો . તમારી ભૂલની સમીક્ષા થાય , તમારે કડવું કડવું સાંભળવું પડે . આ બીજું દૃશ્ય છે . આ બહુ સાધારણ વાત છે . ગુણ હોય અને ગુણની પ્રશંસા થાય . દોષ હોય અને દોષની ટીકા થાય . ગુણ દુર્લભ છે , ગુણ મેળવવા જોઈએ , ગુણ ટકવા જોઈએ . ગુણ મળ્યા , ગુણ ટક્યા . ગુણની વાહ વાહ થઈ . દોષ હોવા ના જોઈએ , દોષને દૂર જ રાખવા જોઈએ . દોષ આવ્યા , દોષ લાંબા ચાલ્યા . દોષની ફરિયાદ થઈ ,  દોષવાનને કડક શબ્દો સાંભળવા પડ્યા . દર વખતે આવું બનતું હોય છે . 

આ સિવાય પણ બીજાં બે દૃશ્ય જોવા મળે છે . તમારામાં ગુણ છે અને તમારી પ્રશંસા થતી નથી . તમારામાં દોષ છે અને તમારી સમીક્ષા થતી નથી . તમારામાં ગુણ હોય અને તમારી પ્રશંસા ના થાય એ વખતે તમને તમારા ગુણ માટે આત્મવિશ્વાસ હોવો જોઈએ . તમારી પ્રશંસા થાય એ પછી જ તમને એમ લાગે કે હા , હું ગુણવાન્ છું . તમારી પ્રશંસા થાય નહીં તો તમને એમ જ લાગે કે મારામાં ગુણ નથી . તમે સારું કામ કરો છો એ પછી પણ તમારી પ્રશંસા થતી નથી એ વખતે તમને એમ લાગે કે મેં સારું કામ કર્યું એની કોઈને કદર જ નથી . પ્રશંસાના અભાવમાં ગુણવાન્ નારાજ થાય , પ્રશંસાના અભાવમાં સારું કામ કરનાર નારાજ થાય આ પરિસ્થિતિ કેટલી ઉચિત કહેવાય ?

તમે ચોક્કસ ગુણ મેળવ્યો , તમે ચોક્કસ ગુણનો વિકાસ કર્યો અને તમે ચોક્કસ ગુણને સ્થિર બનાવ્યો એટલે તમારી સાધના સફળ થઈ ગઈ . કોઈ પ્રશંસા કરે , કોઈ મોટિવેશન આપે એ પછી તમને તમારા ગુણ બાબતે સંતોષ મળે , તમને તમારાં સારાં કામ બાબતે સંતૃપ્તિ મળે એવું ના હોય . તમારો ગુણ તમને સંતૃપ્તિ આપે છે , ગુણની પ્રશંસા અન્યથા સિદ્ધ છે . તમારું સારું કામ તમને સંતૃપ્તિ આપે છે , સારાં કામની પ્રશંસા અન્યથા સિદ્ધ છે . કોઈ પ્રશંસાને કારણે ગુણવાન્ હોતું નથી , કોઈ પ્રશંસાને કારણે સારાં કામ કરતું નથી . ગુણ મેળવવો એ ઉત્તમ પ્રવૃત્તિ છે માટે ગુણ મેળવવામાં આવે છે . સારું કામ કરવું એ ઊંચી ગુણવત્તા છે માટે સારું કામ કરવાનું છે . પ્રશંસા ન થઈ આ એક મુદ્દો પકડી રાખીએ અને ગુણસંપન્ન હોવા છતાં પ્રશંસાના વિરહમાં નારાજ રહીએ , સારા શબ્દોમાં વખાણ ન થયા આ એક કારણને મોટું બનાવીએ અને સારું કામ કર્યું હોવા છતાં , વખાણના વિયોગમાં દુઃખાર્ત થઈએ આ વલણ વ્યાજબી નથી . તમારામાં ગુણ છે એ અગત્યનું છે , ગુણના વખાણ થાય એ અગત્યનું નથી . તમે સારું કામ કર્યું એ અગત્યનું છે . સારાં કામની તારીફ થઈ કે નહીં એ અગત્યનું નથી . તમારા ગુણ અને તમારાં સત્કાર્યની બાબતમાં તમારો આત્મવિશ્વાસ પ્રચંડ હોવો જોઈએ . તમારી ગુણવત્તાને તમે કોઈના અભિપ્રાય પર આધારિત બનાવી દો એ ન ચાલે . 

અમુક લોકો કડવું બોલવા માંગતા નથી . અમુક લોકો તમને ઠપકો આપવા માંગતા નથી . તમને કોઈ મોઢામોઢ કંઈ કહી રહ્યું નથી . તમારામાં કોઈ દોષ છે એવું કોઈ તમને સમજાવતું નથી . તમને કોઈએ કંઈ કહ્યું એ વખતે તમે આર્ગ્યુમેન્ટ કરીને એને ચૂપ કર્યા છે આથી હવે તમને કોઈ કશું કહી રહ્યું નથી . તમને કોઈ કંઈ કહેવા આવે છે એ વખતે તમે રડવા બેસી જાઓ છો , ઝગડવા બેસી જાઓ છો આથી કોઈ તમને કશું કહેવા તૈયાર જ નથી . તમને તમારી ભૂલ કોઈએ બતાવી એ વખતે તમે એને એની દસ ભૂલ સામે બતાવી . હવે તમને તમારી ભૂલ કોઈ બતાવતું નથી . તમે વ્યવસ્થા જ એવી બનાવી લીધી કે તમને તમારી ભૂલ કોઈ કહે જ નહીં . તમારામાં કોઈ દોષ છે એવું કોઈ બોલતું નથી . તમે કોઈ ભૂલ કરો છો એવું કોઈ કહેતું નથી . તમે આ ખોટું કરો છો એમ કહેવાની કોઈની હિંમત નથી . તમારે જે કરવું હોય એ તમે કરી શકો છો . તમને કોઈ રોકવાવાળું નથી , ટોકવાવાળું કોઈ નથી . માહોલ એવો છે કે બધા તમારી પ્રશંસા જ કરે છે , તમારી ભૂલની ચર્ચા કોઈ કરતું જ નથી . વાતાવરણ એવું છે કે તમે બહુ સારા માણસ છો એવું જ બધા બોલ્યા કરે છે , તમે વિચિત્ર માણસ છો એવું કહેવાવાળું કોઈ રહ્યું જ નથી . 

કહાની હવે શરૂ થાય છે . તમારી ભૂલની ચર્ચા તમારી સામે થતી નથી , તમારા દોષની વિચારણા તમારી સમક્ષ થતી નથી , તમારે જે ના કરવું જોઈએ એ તમે કરો છો શું કામ ? આવો પ્રશ્ન કોઈ ઉઠાવતું નથી . આને લીધે તમે એવું માની લીધું છે કે તમારામાં  કોઈ દોષ છે નહીં , તમારા હાથે કોઈ ભૂલ થતી નથી . યાદ રાખજો , તમારામાં દોષ છે એવું કોઈ કહેતું નથી એનો અર્થ એ નથી કે તમારામાં દોષ નથી . તમારામાં દોષ હોઈ શકે છે . તમે ભૂલ કરી રહ્યા છો એવું કોઈ બોલ્યું ન હોય એનો અર્થ એ નથી કે તમે ભૂલ નથી કરી રહ્યા . બની શકે છે કે તમારા હાથે કોઈ ભૂલ થઈ રહી હોય . તમારામાં દોષ છે એ તમને પોતાને યાદ હોવું જોઈએ . બીજા આવીને કહી જાય એ પછી તમને સમજાય કે તમારામાં દોષ છે એ કેવું વિચિત્ર કહેવાય ? 

તમારામાં ગુણ હોય અને તમારા ગુણની પ્રશંસા ના થાય એનો અર્થ એ નથી કે તમારામાં ગુણ નથી . તમારામાં દોષ હોય અને તમારા દોષની સમીક્ષા ન થાય એનો અર્થ એ નથી કે તમારામાં દોષ નથી . પોતાના ગુણ બાબતે આત્મવિશ્વાસ રાખવો જોઈએ અને પોતાના દોષ બાબતે આત્મજાગૃતિ રાખવી જોઈએ . બીજા કંઈક કહેશે એના પર નિર્ભર રહેવાની કોઈ જરૂર નથી . તમારે જે સાંભળવું છે એ સાંભળવા ના મળે , તમારે જે નથી સાંભળવું એ સાંભળવા ના મળે ત્યારે સંભાળજો .

વર્ષો પહેલાં આપણાં દેરાસરોમાં પૂજાઓ ભણાવાતી . પૂજાઓમાં ફક્ત ભગવાનનાં જ પદો હોય . દેવીદેવતાઓનાં નામોનિશાન ન હોય . ફક્ત અને ફક્ત ભગવાનનાં ગુણગાન કરતી પૂજાઓ વર્ષો વર્ષો સુધી દેરાસરમાં ગવાતી રહી અને પૂજાઓ જ જૈનશાસનનાં મુખ્ય અનુષ્ઠાનનું સ્થાન જાળવતી રહી . ધીમે ધીમે પૂજનો આવ્યાં અને વધ્યાં . શરૂઆતમાં પૂજનો એવાં હતાં જેમાં ભગવાન્ હોય અને ભગવાનની સાથે વિવિધ દેવીદેવતા માટેના મંત્રોચ્ચાર પણ હોય . આ પૂજનોને લીધે પૂજાઓ ઓછી થઈ ગઈ . ખરી સમસ્યા હવે આવી . પૂજનોને કારણે પૂજાઓ ઓછી થઈ એ પછી હવે એવું થયું છે કે દેવી-દેવતાઓની મુખ્યતાવાળા પૂજનને કારણે ભગવાનની મુખ્યતાવાળા પૂજનો ઓછા થઈ રહ્યાં છે . સરવાળે આપણે જે અનુષ્ઠાનો કરીએ છીએ એમાં ભગવાન્ પર ફોકસ ઓછું હોય છે અને દેવીદેવતા પર ફોકસ વધારે હોય છે એવી પરિસ્થિતિ બની રહી છે . ભગવાનની ભક્તિનું અનુષ્ઠાન હોય તો અનુષ્ઠાનમાં ભગવાન્ જ મુખ્ય રહે તેનું ધ્યાન આપણે રાખવાનું હોય . નામ ભગવાનનું હોય અને ફોકસ ભગવાનને બદલે દેવી-દેવતા ઉપર વધારે હોય , એ ગડબડ કહેવાય .

આપણે ધર્મ કરીએ છીએ કારણ કે ધર્મ ભગવાને આપ્યો છે . ધર્મ દેવીદેવતાઓએ નથી આપ્યો . ધર્મતીર્થની સ્થાપના ભગવાન્ જ કરે છે . કોઈ દેવીદેવતા ધર્મતીર્થની સ્થાપના કરતા નથી . જો હોવે મુજે શક્તિ ઇસી , સવિ જીવ કરું શાસન રસી , આ ભાવનાનાં સ્પંદનો જે રીતે ભગવાનમાં હોય છે એ રીતે કોઈ દેવીદેવતાઓમાં હોતા નથી . આપણે સામાયિક પ્રતિક્રમણ આદિ આરાધના કરીએ છીએ . એ આરાધના ભગવાને શીખવાડી છે . એ આરાધના કોઈ દેવીદેવતાએ શીખવાડેલી નથી . આપણે તપત્યાગ કરીએ છીએ એ તપત્યાગ આપણા ભગવાને આચરેલા છે , કોઈ દેવીદેવતા તપ ત્યાગ આચરતા નથી . આપણા ધર્મનું લક્ષ્ય મોક્ષ છે . મોક્ષમાં ફક્ત ભગવાન્ વસે છે . મોક્ષમાં કોઈ દેવીદેવતા વસતા નથી . આપણે જે ધર્મ કરીએ છીએ એમાં ભગવાનની પૂજા કરવાની હોય છે અને દેવીદેવતાનું ઔચિત્યભાવે સન્માન કરવાનું હોય છે . જેટલું માન સન્માન ભગવાનને મળે એટલું જ માન સન્માન દેવીદેવતાને મળે એ દૃશ્ય અજુગતું છે . જેટલું માન સન્માન ભગવાનને મળે એના કરતાં વધારે માનસન્માન દેવીદેવતાને મળે એ દૃશ્ય અસ્વીકાર્ય છે . આપણે ચાર ગતિમાંની એક ગતિ તરીકે દેવગતિને સ્વીકારીએ છીએ . દેવીદેવતાઓને વીતરાગ ભગવાન્ માટે ભક્તિ હોય છે એ પણ આપણે સ્વીકારીએ છીએ . આપણી ભક્તિ ભગવાન્ માટે ઓછી હોય અને દેવી દેવતા માટે વધારે હોય એવી માનસિકતા આપણે સ્વીકારતા નથી . જે ધર્મનો સાચો જાણકાર છે તે ભગવાન્ ઉપર જ કેન્દ્રિત હોય છે .

ભગવાન કેન્દ્રમાંથી હટી ગયા એવું જે દિવસે બનશે એ દિવસે દેવીદેવતાઓ આપણી સામે જોવાનું છોડી દેશે . દેવી દેવતાઓ માટે તમે સાધર્મિક છો . સાધર્મિકનું સન્માન સાધર્મિક કરે એ રીતે દેવી દેવતા આપણી માટે આત્મીયતા રાખે છે . દેવી દેવતાઓ સ્વભાવે વત્સલ હોય છે . એમની પાસેથી કશુંક મળતું હોય એવી સંભાવનાને નકારી શકાય નહીં . પરંતુ એમની પાસેથી કશુંક મળે છે એટલે એમની સાથે સ્વાર્થ ભરેલો સંબંધ રાખવો આ દૃષ્ટિકોણ ખોટો . દેવીદેવતાને રાજી રાખવાથી કંઈક મળે છે માટે દેવીદેવતાને રાજી રાખો આવું વિચારવાનું હોય નહીં . દેવીદેવતા જે ભગવાનના ભગત છે એ ભગવાનના ભગત આપણે પણ છીએ આ રીતે વિચારવાનું હોય . જે ચમત્કારી ગણાય છે , જે મહાપ્રભાવશાળી ગણાય છે , જે જાગૃત અને હાજરાહજૂર ગણાય છે એ દેવીદેવતા ભગવાનનાં ચરણોમાં મસ્તક નમાવતા હોય છે . તો ભગવાનનું સ્થાન કેટલું મોટું ગણાય ? સમજાય છે તમને ?

દેવી-દેવતા જેમની પૂજા કરતા હોય છે એ આપણા ભગવાન્ છે . આપણી સમક્ષ ભગવાન્ હોય અને દેવીદેવતા પણ હોય ત્યારે આપણું કર્તવ્ય એ છે કે આપણે ભગવાનને વધારે આદર આપીએ , ભગવાનને વધારે સમય આપીએ . અમુક લોકોની આદત એવી થઈ ગઈ છે કે ભગવાન કરતાં વધારે સમય દેવીદેવતાને આપે છે . ભગવાનની પૂજાને પાંચ મિનિટ મળે અને દેવી-દેવતાનાં અનુષ્ઠાનને ખાસ્સોબધો સમય મળે એવા પૂજાપૂજનોમાં ભગવાન્ હાજર હોવા છતાં ભગવાન્ ગૌણ બની જતા હોય છે . આપણી સામે ભગવાન્ હોય અને ભગવાન્ જ ગૌણ બની જતા હોય એવું થાય ત્યારે વીતરાગ તત્ત્વની આરાધનાને ધક્કો લાગે છે .

મોટાભાગના લોકોને દેવી દેવતામાં જ રસ પડે છે . એમને વીતરાગ તત્ત્વની આરાધના શું છે એ સમજાતું પણ નથી અને સમજવું પણ નથી . દેવી દેવતાને વધારે પડતું મહત્ત્વ આપવાના ચક્કરમાં આપણે જૈન તરીકેનો આપણો દરજ્જો ભૂલી જતાં હોઈએ છીએ . જૈન આત્મા માટે ધર્મ કરે છે . જૈન મોક્ષ પામવા માંગે છે . કોઈ દેવીદેવતા મોક્ષ આપી દેતા હોય એવું ક્યારે બન્યું છે ? વિચારજો . કોઈ દેવી દેવતા ધર્મ કરાવતા હોય એવું બને છે ? વિચારજો . દેવીદેવતાનાં અસ્તિત્વનો ઇનકાર નથી કરવો . દેવીદેવતાની સહાયક શક્તિનો અસ્વીકાર પણ નથી કરવો. વંદિત્તુમાં તો લખ્યું જ છે : સમ્મદ્દિઠ્ઠી દેવા દિન્તુ સમાહિં ચ બોહિં ચ ।

વાત ફક્ત એટલી જ છે કે જે ઊંચાઈ પર ભગવાન્ બેઠા છે એ ઊંચાઈ પર કોઈ દેવી દેવતા પહોંચી શક્યા નથી એ યાદ રહેવું જોઈએ . જે ભગવાન્ પાસેથી મળે છે એ કોઈ દેવીદેવતા પાસેથી મળતું નથી એવો વિશ્વાસ આકંઠ હોવો જોઈએ . લોકો આવે છે પોતાનો સ્વાર્થ લઈને . લોકો આવે છે પોતાની ક્ષુલ્લકતા લઈને . લોકો આવે છે પોતાનું અજ્ઞાન લઈને . દેવીદેવતાઓ આપણને નિઃસ્વાર્થ બનવાનું શીખવતા નથી . દેવીદેવતાઓ આપણને ક્ષુલ્લકતામાંથી બહાર લાવતા નથી . દેવીદેવતાઓ આપણા ખોટા વિચારોને અટકાવતા નથી . નિઃસ્વાર્થ બનવાનું ભગવાન્ શીખવે છે . ક્ષુલ્લકતામાંથી બહાર લાવે છે ભગવાન્ . ખોટા વિચારોને ખતમ કરે છે ભગવાન્ . સ્વાર્થને સિદ્ધ કરવા માટે દેવીદેવતા છે પરંતુ સ્વાર્થથી મુક્ત બનવા માટે ભગવાન્ છે . ભગવાન આપણી માટે સર્વોચ્ચ પદાસીન પરમાત્મા છે . દેવીદેવતા આપણી માટે સાધર્મિક છે .

પરમાત્માની પૂજા હોય . સાધર્મિકનો આદર હોય . પરમાત્મા સર્વજ્ઞ છે . સાધર્મિક સર્વજ્ઞ નથી . પરમાત્મા વીતરાગ છે . સાધર્મિક વીતરાગ નથી . પરમાત્મા વિશ્વવંદનીય છે . સાધર્મિક વિશ્વવંદનીય નથી . પરમાત્માનું પુણ્ય અનંત છે . સાધર્મિકનું પુણ્ય સીમિત છે . પરમાત્મા સાથે જોડાયેલું છે તીર્થંકર નામ કર્મ . સાધર્મિક સાથે તીર્થંકર નામ કર્મ જોડાયેલું નથી , સમજી શકાય છે . આજકાલ ઘણા બધા લોકોને જોડવા માટે દેવીદેવતાઓ ઉપર ફોકસ રાખીને અનુષ્ઠાનો યોજવામાં આવે છે . આ અનુષ્ઠાનમાં દેવી-દેવતાને જે માન સન્માન આપવામાં આપે છે એ જોઈને આપણને આ દેવી-દેવતાઓ ભગવાન્ જેવા જ છે એવી ભ્રમણા થવા લાગે છે . આવી ભ્રમણામાં પડવા જેવું નથી .

સમાજમાં અજ્ઞાની લોકો વધારે હોય છે . અજ્ઞાની લોકોને દેવીદેવતામાં જ વધારે રસ પડતો હોય છે . આપણે અજ્ઞાની બની રહીએ અને દેવીદેવતામાં અટકેલા રહીએ , આ પહેલું ઑપ્શન છે . આપણે અજ્ઞાની બની રહેવાને બદલે જ્ઞાનની દિશામાં આગળ વધીએ અને વીતરાગ ભગવાનની તુલનામાં બીજા કોઈ દેવીદેવતા આવી જ ના શકે એવી સ્પષ્ટ માનસિકતા રાખીએ એ બીજું ઑપ્શન છે . પહેલા ઑપ્શનમાં ભગવાનની ઉપેક્ષાના ચાન્સ બનેલા રહે છે . બીજા ઑપ્શનમાં ભગવાનની ઉપેક્ષાના કોઈ ચાન્સ નથી . જે ભગવાનની ઉપેક્ષા કરે એ ભગવાનનો ભગત નથી . જે ભગવાનની ઉપેક્ષા ન કરે એ જ ભગવાનનો ભગત છે .

તમે લાંબા સમયથી કોઈ એક કામ કરી રહ્યા છો તો તમને એ કામ તમારા કબજામાં છે એવું લાગે છે . તમે લાંબા સમયથી કોઈ વ્યક્તિ સાથે જોડાયેલા છો તો તમને એમ લાગે છે કે એ વ્યક્તિનાં મનમાં તમારી માટે એકદમ ખાસ જગ્યા છે . તમે લાંબા સમયથી કોઈ એક પૉસ્ટ ઉપર છો તો તમને એમ લાગે છે કે એ પૉસ્ટ પર તમારો અધિકાર છે . તમે લાંબા સમયથી એકહથ્થુ સંચાલન કર્યું છે તો તમને એમ લાગે છે કે તમારા સિવાય સંચાલનમાં બીજું કોઈ જોડાઈ જ ન શકે . પઝૅશન એટલે શું ? તમને સમજાઈ ગયું હશે . તમે જ્યાં બેઠા છો ત્યાં તમારા સિવાય બીજું કોઈ બેસી ના શકે એવું તમે માની લીધું છે એ જ તમારું પઝૅશન છે . તમને જે મળ્યું છે એ તમારા સિવાય બીજા કોઈને મળવું ન જોઈએ એવી તમારી માનસિકતા હોય એને પણ પઝૅશન જ કહેવાય . 

તમે બુદ્ધિશાળી છો પરંતુ તમને એમ લાગે છે કે તમારા જેટલું બુદ્ધિશાળી બીજું કોઈ છે જ નહીં , આ છે પઝૅશન . સમજો કે તમારા જેટલું બુદ્ધિશાળી કે તમારા કરતાં વધારે બુદ્ધિશાળી કોઈ ઉપસ્થિત થાય તો તમારાથી એ સહન ન થાય . આ જે સહનશક્તિનો અભાવ છે તે પઝૅશન છે . તમારી પાસે ઘર છે .  એ ઘરમાં તમે રહો છો . હવે એ ઘરમાં બીજું કોઈ રહેવા આવે તો જે પાછળથી રહેવા આવ્યો છે એ આ ઘરમાં શું કામ રહેવા આવ્યો છે એવો પ્રશ્ન થયા કરે , એ ઘરમાં કેવી રીતે રહેવા આવી ગયો એની પીડા થયા કરે , આ પ્રશ્ન અને આ પીડા એ જ પઝૅશન . તમે જે નક્કી કર્યું છે એ પ્રમાણે જ થવું જોઈએ એવું તમને લાગે છે . હવે , તમે નક્કી કર્યું એના કરતાં કંઈક જુદું થવાનું છે એવું તમને દેખાય અને એનાથી તમને ખોટું લાગે છે . આ ખોટું લાગવાનું વલણ જે આવ્યું તે પઝૅશન . 

તમે રોટલી સરસ બનાવો છો એટલે તમારાં મનમાં નક્કી થઈ જાય કે તમારા સિવાય બીજા કોઈને રોટલી બનાવતાં આવડતું નથી . હવે બીજો કોઈ આવે છે અને રોટલી બનાવવામાં ઇન્ટરેસ્ટ લે છે ત્યારે તમારા પેટમાં તેલ રેડાય છે . તમારા સિવાય બીજું કોઈ રોટલી બનાવવા આવે અને તમારા સિવાયનું કોઈ માણસ તમારા કરતાં વધારે સારી રોટલી બનાવી જાય એની માટે તમે તૈયાર નથી . તમે એમ ચાહો છો કે રોટલી ફક્ત તમે જ બનાવશો . તમને એમ લાગે છે કે રોટલી ફક્ત તમારા હાથે સારી બને છે . બીજા કોઈના હાથમાં રોટલી બનાવવાનું કામ ગયું એ તમને ગમે નહીં . એના હાથે રોટલી ખરાબ બને તો તમે રાજી થાઓ . એના હાથે રોટલી સારી બને તો તમને અસલામતી થવા લાગે . આ છે પઝૅશન . જિંદગીભર તમે જ રોટલી બનાવ્યા કરશો તો આરામ ક્યારે કરશો ? તમારા સિવાય બીજા કોઈ રોટલી બનાવતા શીખશે નહીં તો તમારી ગેરહાજરીમાં લોકોની માટે રોટલી કોણ બનાવશે ? રોટલી તો હું જ બનાવીશ આવી જે માનસિકતા છે એ પઝૅશન છે . રોટલીનો દાખલો સમજવા પૂરતો છે . રોટલી શબ્દને પકડીને ઉહાપોહ કરવાની જરૂર નથી . તમે મુદ્દો સમજ્યા વગર ફક્ત રોટલી શબ્દ પકડીને ખળભળાટ મચાવો એ પણ પઝૅશન છે . 

પઝૅશન ખુરશીનું પણ હોય છે . પઝૅશન જવાબદારીનું પણ હોય છે . પઝૅશન સંબંધનું પણ હોય છે . પઝૅશન રોટીનું , કપડાંનું અને મકાનનું પણ હોય છે . તમે માની લો છો કે અમુક વસ્તુ તમારા કબજામાં છે . પછી તમે માની લો છો કે જે મારા કબજામાં છે એ મારા કબજામાંથી જતું રહેશે તો ગડબડ થઈ જશે . તમે જે જે માની લીધું છે ને , એ પઝૅશનને લીધે માની લીધું છે . બાકી એવું માની લેવાની જરૂર હતી જ નહીં . તમે માની લીધું એટલે તમે ફસાઈ ગયા . તમે જે માની લીધું છે એ મુજબ તમે વિચાર બનાવશો . તમે જે માની લીધું છે એ વ્યાજબી હોત તો તમે જે વિચાર બનાવો તે પણ વ્યાજબી હોત . તમે જે માની લીધું છે એ વ્યાજબી હોય જ નહીં તો તમે જે વિચાર બનાવો એ પણ વ્યાજબી તો હોય જ નહીં ને . સીધી વાત છે . 

તમે પઝૅશન રાખો છો તો તમારા વિચાર ખોટા બને છે . તમારી સાથે જે લોકો છે એમાંથી કોઈ જો પઝૅશન રાખે છે તો એના વિચારો પણ ખોટા બની જાય છે . પઝૅશન શું છે એ સમજવાનું સહેલું નથી  . પઝૅશનમાંથી બહાર આવવું ઘણું જ અઘરું છે . તમે કોઈપણ બાબતને લઈને તમારાં મનમાં પઝૅશન ન બનાવો એ સાધનાની પહેલી શરત છે . બીજી શરત વધારે અગત્યની છે : જે પઝૅશનમાં ફસાયા છે એ પોતાનાં પઝૅશનમાંથી બહાર આવી શકવાના નથી . તમારી આસપાસમાં જે પણ લોકો છે એમનું પોતપોતાનું પઝૅશન નિશ્ચિત છે . કંઈ વ્યક્તિને શેનું પઝૅશન છે એ જોવાનું શીખી લો . જેણે જેની સાથે વધારે સમય વિતાવ્યો હશે એને એનું પઝૅશન હશે . એને કશુંક પકડી રાખવું હશે , એને કશુંક પોતાના હાથમાં રાખવું હશે , એને કશુંક પોતાનાં વર્ચસ્વમાં રાખવું હશે . એ જેને પકડી રાખવા માંગે છે એ જ એનું સુખ છે . એ જેને પોતાના હાથમાં રાખવા માંગે છે એનાથી જ એને રાજીપો મળે છે . એ જેને પોતાનાં વર્ચસ્વમાં રાખવા માંગે છે એ રીતે કરવાથી જ એનો હોંસલો બુલંદ રહેવાનો છે . તમારાં કારણે એનાં પઝૅશનમાં અડચણ ઊભી થશે એનાથી એ રઘવાયો બનશે . જેનું જેનું પઝૅશન તમારા લીધે ડિસ્ટર્બ થાય છે તે તમારી વિરુદ્ધમાં જતો રહે છે .

શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનને અચ્છંદક તાપસ મળ્યો હતો . એ પઝૅશનનો દર્દી હતો . એને લાગતું હતું કે ભવિષ્યવાણી હું જ કરી શકું , મારા સિવાય બીજા કોઈને ભવિષ્યવાણી કરતાં આવડે જ નહીં . એણે જોયું કે ભવિષ્યવાણી ઉપરની મારી મૉનૉપૉલી શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનનાં કારણે તૂટી રહી છે . એણે મહાવીર સ્વામી ભગવાનને પોતાના દુશ્મન સમજી લીધા . ભગવાને એનું કશું બગાડ્યું નહોતું . ભગવાને એના વિરોધમાં એક પણ શબ્દ કહ્યો ન હતો . ભગવાને એને નુકસાન નહોતું કર્યું , ધક્કો નહોતો માર્યો . છતાં એ તાપસ ભડકી ગયો હતો . કારણ કે ભવિષ્યવાણી કરવી આ પ્રવૃત્તિ ઉપર અચ્છંદક તાપસનું પઝૅશન હતું .

જેનું જે વિષયમાં પઝૅશન હોય છે , એ વિષયમાં આપણે હસ્તક્ષેપ કરીએ ત્યારે એને અસલામતીની લાગણી થાય છે . એ વિરોધ કરે છે . એ કાવાદાવા રચે છે . કોઈ કામ હાથમાં લો , કોઈ જગ્યા લો કે કોઈ જવાબદારી સ્વીકારો ત્યારે એ કામ , એ જગ્યા કે એ જવાબદારી ઉપર કોઈએ પઝૅશનની લાગણી બનાવી લીધી છે કે નહીં એ પહેલેથી ચકાસી લેજો . જેની પર કોઈનું પઝૅશન હોય એની સાથે જોડાતાં પહેલાં લાખ વાર વિચાર કરજો . સમજ્યા વિના જોડાઈ જશો એ પછી શું થવાનું છે એ પાક્કું છે :  જેણે પઝૅશન રચી લીધું હશે એ તમારાં કારણે હેરાન થતો રહેશે અને એનાં પઝૅશનનાં કારણે તમે હેરાન થતાં રહેશો . ભગવાન્ અચ્છંદક તાપસનાં પઝૅશનનાં કારણે હેરાન ના થયા કારણ કે એ ભગવાન્ હતા . આપણે ભગવાન્ નથી એ આપણે યાદ રાખવું જોઈએ .

જે જેનાથી સંપન્ન હોય છે એને એનું પઝૅશન હોય છે . ધનસંપન્નને ધનનું પઝૅશન હોય છે . કલાસંપન્નને કલારચનાનું પઝૅશન હોય છે . શેઠને શેઠાઈનું અને નોકરને નોકરીનું પઝૅશન હોય છે . ગાયકને ગાવાનું , કારભારીને કારભારનું , અધ્યાપકને અધ્યાપનનું , વક્તાને બોલવાનું અને નેતાને નેતાગીરીનું પઝૅશન હોય છે . સાસુને ઘરનું અને વહુને પતિનું પઝૅશન હોય છે . પઝૅશનનો મામલો બહુ પેચીદો છે . કોનું પઝૅશન કેવી રીતે ડિસ્ટર્બ થાય છે એ તરત સમજાતું નથી અને સમજાય છે ત્યારે મોડું થઈ ગયું હોય છે .

અમુક લોકોનો સ્વભાવ હોય છે , ગુસ્સો કરવાનો . એમને વાતે વાતે ગુસ્સો આવતો હોય છે . એ ગુસ્સામાં શું બોલશે , કાંઈ નક્કી નહીં . એ ગુસ્સામાં કેવો વર્તાવ કરશે , કાંઈ અંદાજ ના આવે . એમની સામે જે આવે એની ઉપર એ ચિડાય છે . એમની લપેટમાં જે આવે છે , એની ધોલાઈ થતી હોય છે . એમણે અત્યાર સુધી જેમની જેમની પર ગુસ્સો કર્યો છે , તે લોકો એમનાથી સાચવીને રહે છે . ગુસ્સો કરનાર ઉપર કોઈને પ્રેમ ઉભરાતો નથી . ગુસ્સો કરનાર કડવો ગણાય છે . એનાથી દૂર રહેવાનું વલણ સહુ કોઈ અપનાવે છે . હવે વાત છે તમારી . આવા ગુસ્સાખોર માણસને મળવું જ ના પડે એવી પ્રભુને પ્રાર્થના . પરંતુ આપણું ધાર્યું થતું નથી . ક્યારેક આવા લોકોને મળવું પડે છે . આવા લોકોની સાથે થોડાક કલાક કે થોડા દિવસો વિતાવવા પડે છે . એ ભાગ્યશાળીનું  વર્તન કેવું હશે એનો કોઈ અંદાજ આપણને હોતો નથી . તે ગુસ્સો કરશે એ પાક્કું છે . આપણે આપણા તરફથી શું કરવાનું છે એમાં સ્પષ્ટ રહેવાનું . 

જે માણસ સતત ગુસ્સો કર્યા કરતો હોય , ઘણો ગુસ્સો કરતો હોય એને ભૂતકાળમાં જરૂરથી કોઈ મોટું દુઃખ સહન કરવું પડ્યું હશે . એ દુઃખ એનાથી સહન નહીં થયું હોય . એ અંદરથી તૂટી ગયો હશે . દુઃખના દિવસો વીતી ગયા પછી પણ દુઃખના લિસોટા એનાં મનમાં બનેલા રહ્યા હશે . એનું એ દુઃખ ગુસ્સો બનીને બહાર આવતું હોય એવું બની શકે છે . તમને ગુસ્સો દેખાય છે . તમને એની સાથે ભૂતકાળમાં શું થયું છે , એ નથી દેખાતું . જેનામાં ઘણો ગુસ્સો છે એ ભૂતકાળથી ઘવાયેલો માણસ છે . જ્યાર સુધી એના જૂના જખમો ભૂંસાશે નહીં , એ ગુસ્સો કરતો રહેવાનો છે . ગુસ્સો કરનારી વ્યક્તિને દૂરથી જોઈએ છીએ તો એની મજાક કરવાનું સૂઝે છે . તમારી પર એ ગુસ્સો કરતો હોય અને તમને ગુસ્સો આવ્યો ન હોય એ વખતે તમે એ ગુસ્સો કરનાર વ્યક્તિના મુકાબલે સંતુલિત અવસ્થામાં છો . આથી તમે સામો ગુસ્સો કરવાને બદલે થોડી જુદી હરકત કરો છો . જેણે ગુસ્સો કર્યો છે , જે ગુસ્સો કરી રહ્યો છે એની તમે મજાક ઉડાવો છો . મજાક ઉડાવવા દ્વારા તમે એને એવો અહેસાસ આપો છો કે તું કમજોર માણસ છે , નબળો માણસ છે આથી તને ગુસ્સો આવે છે . ભલે , તને ગુસ્સો આવ્યો પણ જોઈ લે . મને તો ગુસ્સો આવ્યો જ નથી . જેને ઘણો ગુસ્સો આવે છે એની મજાક કરવાને બદલે એની માટે દયા અને સહાનુભૂતિની લાગણી બનાવો . દયાની લાગણી તમને હંસીમજાકમાંથી બહાર લઈ આવશે . ગુસ્સો કરનારની મજાક ઉડાવીએ એ આપણી પહેલી ભૂલ હોય છે .

 જે માણસ ગુસ્સો કરવા માટે મજબૂર છે એ માણસ માટે તમારાં મનમાં દયાના ભાવ હશે નહીં તો તમે એ માણસ સાથે જે પણ કરશો એમાં ભોગવવાનું તમારે જ છે . તમે ગુસ્સો કરનાર વ્યક્તિને શિખામણ આપવા જશો તો એ તમારી પર નવેસરથી ગુસ્સો કરશે . તમે ગુસ્સો કરનાર વ્યક્તિને દલીલ કરીને ચૂપ કરવા જશો તો એ ચૂપ થવાનો નથી . એ નવા નવા મુદ્દા ઉછાળ્યા કરશે . ગુસ્સો કરનાર જે પણ સાંભળે છે એના જવાબમાં એને કંઈ બોલવું જ હોય છે . ગુસ્સો કરનાર સાથે દલીલબાજી કરવા બેસી જઈએ એ આપણી બીજી ભૂલ હોય છે .

ગુસ્સાનો જવાબ ગુસ્સાથી આપી શકાય નહીં . ગુસ્સાને શાંત પાડવો હોય ત્યારે એક જ કામ કરવું પડે . ગુસ્સાનો જવાબ શાંતિથી આપવો પડે . જવાબ ના આપીએ એ પણ શાંતિ છે . જવાબ આપવો જરૂરી બને ત્યારે જવાબ જણાવી દઈએ પણ અભિવ્યક્તિમાં ક્રોધને લાવીએ નહીં એ પણ શાંતિ છે . ગુસ્સો કરનારને હરાવવો જોઈએ એવું ક્યાંય લખ્યું નથી . ગુસ્સો કરનાર ગુસ્સો કરે છે એ એનો રોગ છે . ગુસ્સો કરનાર ઉપર સામો ગુસ્સો કરવાથી એનો રોગ વધવાનો છે . એટલું જ નહીં જે રોગ એને લાગુ પડ્યો છે એ રોગ તમને પણ લાગુ પડી જશે . તમે ગુસ્સો કરનાર વ્યક્તિ ઉપર ગુસ્સો કરશો તો ગુસ્સાના મામલામાં એ તમારાથી સિનિયર છે એટલે એ જીતશે અને ગુસ્સાના મામલામાં તમે એનાથી જુનિયર છો એટલે તમે હારશો . ગુસ્સો કરનાર ઉપર આપણે ગુસ્સો કરવા માંડીએ એ આપણી ત્રીજી ભૂલ હોય છે .  

સાધારણ જીવન વ્યવહારમાં એવું બને છે કે ગુસ્સો કરનારને સામો ગુસ્સો કરીને આપણે ઠંડો પાડીએ . પરંતુ તમે સાધક છો . સાધના કરી રહ્યા છો . કોઈ તમારી પર ગુસ્સો કરે છે , એના ગુસ્સાના જવાબમાં તમારા તરફથી ગુસ્સો થવા દેવાનો નથી . જે સામા માણસ પર ગુસ્સો કરે છે એ શક્તિશાળી છે એવું નથી . જે સામા માણસનો ગુસ્સો સહન કરી લે છે એ શક્તિશાળી છે . તમે સામા માણસને સાદી સરળ ભાષામાં ફક્ત યાદ કરાવી શકો છો કે તું ગુસ્સામાં છે . એ યાદ કરાવતી વખતે પણ , તમે પોતે ગુસ્સામાં ન હો , એ બહુ જરૂરી હોય છે . તમને પોતાને યાદ હોય કે સામો માણસ ગુસ્સામાં છે અને એના ગુસ્સાની સામે મારે ગુસ્સો કરવાનો નથી , આનાથી પરિસ્થિતિ સરળ બની જાય છે . ઝેરથી ઝેર ઉતરતું હશે ,  લોઢાથી લોઢું કપાતું હશે . ક્રોધની સામે ક્રોધ કરવાથી ક્રોધ ઓછો થતો નથી . કોઈ ક્રોધ કરનાર ઉપર તમે ક્રોધ કરીને જીત્યા , ત્યારે જીત ક્રોધની જ થઈ છે , તમારી નહીં : આવું સુવાક્ય ક્યાંક વાંચ્યું હતું . 

સામો માણસ ક્રોધ કરે અને આપણે ક્રોધ ના કરીએ આમાં આપણે કમજોર દેખાઈએ છીએ . વાત સાચી છે . સામો માણસ ગુસ્સામાં હોય અને આપણે ગુસ્સામાં ન આવીએ આમાં આપણી હાર થઈ જશે એવું લાગે છે . વાત સાચી છે . મોટેભાગે એવું જ થતું આવ્યું છે કે સામો માણસ ક્રોધ કરે એના જવાબમાં આપણે ક્રોધ કરીએ એટલે પેલો ઠંડો પડી જાય . આપણે આ પોલિસીથી જ ચાલતા આવ્યા છીએ . આ પોલિસીથી હારજીત નક્કી થાય છે . આ પોલિસીથી માનસિક શાંતિનો માર્ગ ખૂલતો નથી . ક્યારેક આપણા ક્રોધને કારણે સામે માણસ ઠંડો પડે  અને ક્યારેક સામા માણસના ક્રોધને કારણે આપણે ઠંડા પડીએ . જીવનભર આ વહેવાર ચાલતો જ રહે છે . 

સાધના અલગ વસ્તુ છે . સાધનામાં તમે પોતાની જાતને સૂચના આપી છે કે મારે દ્વેષની જંજાળમાં પડવું નથી . આથી તમે સાધનામાં સહન કરવાનો રસ્તો અપનાવો છો . સહન કરવાનો રસ્તો અહિંસક સત્યાગ્રહ જેવો છે . સામો માણસ તકલીફ આપીઆપીને થાકી જશે ત્યાર સુધી આપણે રાહ જોતા રહીશું . ગુસ્સો કરનારો ગુસ્સો કરીકરીને થાકી જશે એ પછી એ ગુસ્સો કરવાનું છોડી દેશે એવો આશાવાદ .  પ્રભુ મહાવીરે શૂલપાણિ યક્ષ સાથે આ માર્ગ અપનાવ્યો હતો . શૂલપાણિ યક્ષ ભગવાનને જુદી જુદી તકલીફ આપતો જ રહ્યો , આપતો જ રહ્યો . જવાબમાં ભગવાન શાંત જ રહ્યા , શાંત જ રહ્યા . ન ગુસ્સો કર્યો , ન ડર બનાવ્યો . 

નેગેટિવ માણસનાં નેગેટિવ વર્તનની સામે તમે સતત પોઝિટિવ જ રહો છો તો છેવટે નેગેટિવ માણસને નેગેટિવિટી છોડી દેવી પડે છે . શૂલપાણિ યક્ષ અત્યંત નેગેટિવ હતો . એણે ભગવાનને તકલીફ આપવામાં કાંઈ બાકી રાખ્યું નહીં . પણ ભગવાન્ નેગેટિવ બન્યા નહીં . ભગવાન પોઝિટિવ જ રહ્યા . ભગવાન્ નેગેટિવ બન્યા હોત તો શૂલપાણિ યક્ષની નેગેટિવિટી વધી જવાની હતી . ભગવાન્ નેગેટિવ થયા જ નહીં . ભગવાન્  પોઝિટિવ જ રહ્યા . પરિણામ એ આવ્યું કે યક્ષની નેગેટિવિટી કમજોર પડી ગઈ અને ખતમ થઈ ગઈ  . 

સામો માણસને નેગેટિવ વર્તન કરે એના જવાબમાં તમારે પણ નેગેટિવ વર્તન કરવું જ જોઈએ એવો કોઈ નિયમ નથી . સામા માણસનાં નેગેટિવ વર્તનની પહેલાં તમે પોઝિટિવ હતા અને સામા માણસનાં નેગેટિવ વર્તન પછી પણ તમે પોઝિટિવ જ રહ્યા . સાધનામાં તમારે આ સ્તરે પહોંચવાનું છે . જે ભગવાન્ કરી શકે તે બીજા કોઈ ના કરી શકે . જે ભગવાન્ માટે પોસિબલ છે એ બીજા માટે પોસિબલ ના પણ હોય . ભગવાને જે કર્યું તે યાદ કરીએ એનાથી કંઈક શીખવા જરૂર મળે છે .

તમારી માટે ગેરસમજ ઊભી કરવામાં આવશે . તમે તૈયાર રહેજો . તમે તમારાં જીવનને જે રીતે બનાવ્યું છે એ તમારો પોતાનો દૃષ્ટિકોણ છે . તમે જે રાખ્યું છે એ તમારી મરજીથી રાખ્યું છે . તમે જે નથી રાખ્યું એ ન રાખવા પાછળ પણ તમારી પોતાની એક મરજી છે . 

તમે એકાસણું કરો છો અને એમાં મીઠાઈ વાપરો છો એ તમારી મરજી છે . તમે આંબેલ કરો છો અને મીઠાઈ નથી વાપરતા એ તમારી મરજી છે . તમે મોંઘાં કપડાં પહેરો છો , તમારી મરજી છે . તમે સાદા કપડાં પહેરો છો , તમારી મરજી છે . તમે ટોળાં ભેગા કરીને ટોળાની વચ્ચે જીવો છો , તમારી મરજી છે . તમે ટોળાથી દૂર રહેવાનું પસંદ કરો છો , તમે એકાંત જીવન બનાવો છો , તમારી મરજી છે . તમે તમારી પ્રશંસા થાય એવું વાતાવરણ રચો છો , તમારી મરજી છે .  તમે તમારી પ્રશંસા થાય એવું વાતાવરણ બનવા દેતા નથી ,  તમે તમારી પ્રશંસાને ટાળો છો , તમારી મરજી છે . તમે જાહેર જીવન જીવો છો , તમારી મરજી છે . તમે જાહેર જીવનથી દૂર રહો છો , તમારી મરજી છે . તમે ચોક્કસ વ્યવસ્થાઓ સ્વીકારો છો , એ વ્યવસ્થાઓ તમારું સ્ટેટસ બનાવે છે , તમારી મરજી છે . તમે ચોક્કસ વ્યવસ્થાઓ સ્વીકારતા નથી , એ વ્યવસ્થાઓનો અભાવમાં તમારું સ્ટેટસ બનતું નથી , તમારી મરજી છે . તમે મહેલમાં રહો છો , તમારી મરજી છે . તમે ઝૂંપડીમાં રહો છો , તમારી મરજી છે . તમે દાગીના પહેરો છો ,  તમારી મરજી છે . તમે દાગીના નથી પહેરતા , તમારી મરજી છે . આવું ઘણું બધું છે જે તમે સ્વીકાર્યું છે , એમાં પણ તમારી મરજી છે . એવું ઘણું બધું છે જે તમે સ્વીકાર્યું નથી , એમાં પણ તમારી મરજી છે . 

તમારી પાસે જે છે એનાથી તમે ખુશ છો , તમારી પાસે જે નથી એમાં પણ તમે ખુશ છો . જે છે અને જે નથી એ બંને દ્વારા તમારી મરજી મુજબનું જીવન તમને મળ્યું છે . તમે એ રીતે જ જીવન જીવતાં રહેશો એવું લોકો બનવા નહીં દે . લોકોને તમારાં જીવનમાં દરેક જગ્યાએથી કારણો શોધવા છે . તમારી પાસે જે છે એ શું કામ છે એની લોકોને ચિંતા છે અને એની લોકો ચર્ચા કરે છે . તમારી પાસે જે નથી એ શું કામ નથી એની લોકોને ચિંતા છે અને લોકો એની ચર્ચા કરે છે . તમે જે કરો છો એ તમારે કરવું જોઈએ કે નહીં એની લોકોને ચિંતા છે અને લોકો એની ચર્ચા પણ કરે છે . તમે જે નથી કરતા એ તમે શું કામ નથી કરતા એની સમીક્ષા લોકો કરે છે કારણ કે લોકો એ બાબતમાં પણ ચિંતા કરતા જ હોય છે . 

લોકો તમારી આસપાસ રહે છે . લોકો તમને જુએ છે . લોકો તમારા વિશે વિચારે છે . લોકો તમારા વિશે વાત કરે છે . લોકો તમારા વિશે સમાચાર બનાવે છે . લોકો તમારા વિશે અભિપ્રાય બનાવે છે . લોકો સારું બોલે છે ત્યારે સારું બોલવાનાં કારણો શોધી કાઢે છે . લોકો ખરાબ બોલે છે ત્યારે ખરાબ બોલવાનાં કારણો શોધી કાઢે છે . લોકો તમને છોડવાના નથી . લોકોને તમારી માટે ઘણી ફુરસદ છે . લોકો પોતાનાં જીવનમાં શું થઈ રહ્યું છે એ ભલે છુપાડે , પણ તમારાં જીવનમાં શું થઈ રહ્યું છે એ ખુલ્લું પાડ્યાં કરશે . લોકો તમારી શક્તિને ઓળખી નહીં શકે , લોકોને લાગશે કે તમે અભિમાની છો . લોકો તમારા ત્યાગને સમજી નહીં શકે , લોકોને લાગશે કે તમે દયાપાત્ર છો . લોકો શું બોલશે તમારા હાથમાં નથી , લોકો શું વિચારશે એ પણ તમારા હાથમાં નથી . લોકો તમારી સાથે કેવો વ્યવહાર કરશે એ પણ ખરેખર જ તમારા હાથમાં નથી . લોકો તમારી માટે ઊંચો આદરભાવ બનાવે એવું પણ બને . લોકો તમારી માટે વાહિયાત વાતો ફેલાવે એવું પણ બને . લોકો છે , લોકો કાંઈ પણ કરી શકે છે .

તમે જે સાંભળીને ખુશ રહેશો એ રીતે જ લોકો બોલશે એવું ક્યારેય બનવાનું નથી . તમે જે સાંભળીને પ્રોત્સાહન પામશો એ રીતે જ લોકો બોલશે એવું ક્યારે બનવાનું નથી . લોકો એવું પણ બોલશે જેનાથી તમને દુઃખ થશે , જેનાથી તમારો ઉત્સાહ તૂટી જશે . લોકોનું કામ તો ફક્ત બોલવાનું છે . પોતે બોલે છે એ શું છે એ લોકો વિચારતા નથી . લોકો બસ , બોલ્યા કરે છે . તમારે લોકોને ગંભીરતાથી લેવા છે કે નહીં એ તમારા હાથમાં છે . લોકો જે ક્ષણે જે સૂઝે છે એ બોલીને એ છૂટા થઈ જાય છે . એ પછીની ક્ષણોમાં લોકો સાવ જુદી વાતો કરવા લાગે છે . લોકો પહેલાં શું બોલે છે અને પછી શું બોલે છે એની વચ્ચે કોઈ મેળ હોતો નથી . લોકો પોતાનાં મોઢામાંથી જે શબ્દ આવ્યા એ વહેતા મૂકી દે છે , બસ . 

તમે મીઠાઈનો ત્યાગ કર્યો છે એવું લોકો સમજશે નહીં . લોકોને એમ જ લાગશે કે તમને મીઠાઈ મળતી નથી , તમે બીચારા છો . તમે પૈસાથી દૂર રહો છો તો લોકોને એ સમજાશે નહીં . લોકોને એમ જ લાગશે કે તમે ગરીબ છો , તમે દયાપાત્ર છો . તમે બોલવાનું ઓછું કરી દેશો તો લોકોને એમ લાગશે કે તમને બોલવાનું આવડતું જ નથી . લોકો એવી સ્ટોરી પણ ફેલાવશે . તમે બીજા લોકોને મળવાનું બંધ કરી દેશો તો લોકોને એમ લાગશે કે તમારી પાસે કોઈ આવતું નથી . લોકો એવા સમાચાર પણ બનાવશે . તમે સ્વાધીન રહીને પોતાનું કામ પોતાના હાથે કરતા હશો તો લોકોને એવું લાગશે તમે એકલા પડી ગયા છો . લોકો એવી વાર્તાઓ એકબીજાને કહેવા માંડશે . તમે કોઈનો સાથ લેતા હશો તો લોકોને એ દેખાશે . તમને જેનો સાથ મળ્યો છે એના વિષયમાં લોકોને શંકાકુશંકા થશે . લોકો એની ચર્ચાઓ જરૂરથી કરશે . તમે કોઈ મોટું કામ કરી બતાવશો ત્યારે , આ કામ થયું કેવી રીતે એની લોકોને ચિંતા થશે . તમારામાં આ કામ કરવાની શક્તિ ક્યાંથી આવી ગઈ એનું ગંભીર વિશ્લેષણ લોકો વિસ્તારપૂર્વક કરશે . આમ કરીને લોકો ગર્વ અનુભવશે . પોતાનું વિશ્લેષણ લોકો દૂર દૂર સુધી ફેલાવશે પણ ખરા . તમે કોઈ જ કામ કરશો નહીં તો લોકોને લાગશે કે તમે નવરા બેઠા છો . હવે લોકો તમારી જવાબદારી શું છે એની ઉપર ચર્ચાસત્રનું આયોજન કરશે . એમાંથી જે મુદ્દા મળ્યા એ મુદ્દા દરેક બજારમાં પહોંચે એ માટે લોકો પુરુષાર્થ આદરશે .

લોકોને મૂકો તડકે . તમારે શું કરવાનું છે અને શું નથી કરવાનું એનો આધાર તમારો પોતાનો વ્યક્તિગત અભિપ્રાય જ છે . તમે શું રાખ્યું છે અને તમે શું છોડ્યું છે એનો આખરી નિર્ણય એકમાત્ર તમારા હાથમાં જ છે . તમારાં સુખની વ્યાખ્યા તમે બનાવેલી હશે એ જ તમને કામ આવશે . લોકોએ બનાવેલી સુખની વ્યાખ્યા , તમારી સુખની વ્યાખ્યા કરતાં જુદી જ હોવાની . તમે લોકોએ બનાવેલી સુખની વ્યાખ્યાને સમજવા મહેનત કરશો એમાં દિવસો નીકળી જશે છતાં તમારા હાથમાં કાંઈ આવશે નહીં . લોકો પોતે બનાવેલી વ્યાખ્યાને વફાદાર હોતા નથી , લોકો પોતાની વ્યાખ્યા બદલતા રહે છે . તમે તમારાં સુખની વ્યાખ્યા બનાવો , એ વ્યાખ્યામાં સ્પષ્ટ રહો અને એ મુજબ જીવન જીવો એમાં તમને શાંતિ મળશે . 

દેવાધિદેવ શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને લોકોથી દૂર રહેવાનું નક્કી કર્યું હતું . એ ભગવાને નક્કી કરેલી પોતાની વ્યવસ્થા હતી . સિદ્ધાર્થ નામના દેવને ભગવાને નક્કી કરેલી વ્યવસ્થા સમજાઈ નહીં . સિદ્ધાર્થ નામનો દેવ ભગવાનને પ્રેમ કરતો હતો પણ એનાં મનમાં ભગવાન્ માટે ગલતફહેમી ઊભી થઈ હતી . દેવને એમ લાગ્યું કે ભગવાન એકલા પડી ગયા છે . હકીકત એ હતી કે ભગવાન્ એકલા રહેવા માંગતા હતા . દેવને એમ લાગતું હતું કે ભગવાન્ પાસે કોઈ આવતું નથી . હકીકત એ હતી કે પોતાની પાસે કોઈ આવે એ ભગવાનને મંજૂર જ નહોતું . દેવને એમ લાગતું હતું કે ભગવાનની પાસે અનુયાયીઓ છે જ નહીં . હકીકત એ હતી કે ભગવાન્ અનુયાયીઓ વિનાનું જીવન જીવવા માંગતા હતા . દેવને એમ લાગતું હતું કે ભગવાનનો જય જયકાર નથી થઈ રહ્યો . હકીકત એ હતી કે ભગવાનને પોતાનો જયજયકાર થાય એ પરિસ્થિતિ સ્વીકાર્ય નહોતી . દેવને એમ લાગતું હતું કે ભગવાનનો પ્રચાર નથી થઈ રહ્યો . હકીકત એ હતી કે પોતાનો પ્રચાર થાય એમાં ભગવાનને કોઈ રસ નહોતો . દેવને એમ લાગતું હતું કે ભગવાન પાસે મોટા મોટા લોકો આવતા નથી . હકીકત એ હતી કે ભગવાન્ નાના કે મોટા કોઈ પણ માણસો માટે સમય ફાળવવા તૈયાર નહોતા . દેવને એમ લાગતું હતું કે ભગવાન બોલતા નથી . હકીકત એ હતી કે ભગવાને બોલવાથી દૂર રહેવાનો સંકલ્પ બનાવ્યો હતો .

ભગવાન્ જેવા ભગવાન્ માટે ગેરસમજ ઊભી થઈ હતી . એ ગેરસમજ એ દેવનાં મનમાં ઊભી થઈ હતી જે ભગવાનને પ્રેમ કરતો હતો . ગેરસમજ દુશ્મનોનાં મનમાં જ બને છે એવું નથી . ગેરસમજ આપણાં પોતાનાં લોકોનાં મનમાં પણ બને છે . સિદ્ધાર્થ નામના દેવે , ગેરસમજ બનાવી તે પછી બીજી એક ભૂલ કરી હતી . જે જે ભગવાનને કરવું નહોતું એ બધું ભગવાન્ દ્વારા થઈ રહ્યું છે એવું વાતાવરણ એણે બનાવ્યું . જે જે ભગવાનને બોલવું નહોતું એ બધું ભગવાન્ દ્વારા બોલાઈ રહ્યું છે એવું વાતાવરણ એણે બનાવ્યું . જે જે ભગવાનને નહોતું જોઈતું એ બધું ભગવાનની સામે ઉપસ્થિત કરવામાં આવ્યું . લોકો . જય જયકાર . પ્રશંસા . ભક્તોની ભીડ . ભગવાનનું પ્રિય એકાંત થોડા સમય માટે ગાયબ થઈ ગયું હતું .

તમારી માટે ગેરસમજ થશે , તમારી સાથે એવો વ્યવહાર થશે જેની માટે તમે તૈયાર નથી . આવું બનશે . જેણે તમારી માટે ગેરસમજ બનાવી અને ફેલાવી એની માટે દ્વેષ નહીં કરવાનો . જેણે તમારી સાથે અનિષ્ટ વ્યવહાર કર્યો એની માટે સંક્લિષ્ટ વિચારો નહીં રચવાના . સાધનાનો આ નિયમ છે .

સાધનામાં જે રીતે વીતરાગ અવસ્થા અનુસરણીય છે એ રીતે વીતદ્વેષ અવસ્થા પણ અનુસરણીય છે . વીતરાગ અવસ્થામાં રાગ નથી હોતો . રાગનાં આલંબનની છાયામાં ન આવીએ , રાગનાં સ્પંદનો ના બને , વીતરાગ અવસ્થાનું સ્મરણ આ રીતે કરાય . વીતદ્વેષ અવસ્થામાં દ્વેષ નથી હોતો . દ્વેષનાં આલંબનની છાયામાં ન આવીએ , દ્વેષનાં સ્પંદનો ના બને , વીતદ્વેષ અવસ્થાનું સ્મરણ આ રીતે કરાય . દ્વેષનું કારણ રાગ છે , જો રાગ મટી ગયો તો દ્વેષ મટવાનો જ છે . આપણે આ વાત હંમેશા સાંભળતા આવ્યા છીએ . આપણે એમ જ વિચારતા રહીએ છીએ કે રાગ ઓછો કરો , રાગ ઓછો કરો . રાગનાં આલંબનની હાજરીમાં જે રાગથી બચેલા રહ્યા એમને આપણે યાદ કરીએ છીએ . આપણે આ જ રીતે વિચારતા રહેવાનું છે કે દ્વેષ ઓછો કરો , દ્વેષ ઓછો કરો . દ્વેષનાં આલંબનની હાજરીમાં જે દ્વેષથી બચેલા રહ્યા એમને પણ આપણે યાદ કરીએ એ જરૂરી બને છે . આપણને કેવા કેવા વહેવારને કારણે દ્વેષ થતો હોય છે તે શોધી કાઢવું જોઈએ . આપણાં મનમાં દ્વેષ જાગે છે તે આપણને જ અશાંતિનાં વમળમાં ફસાવી દે છે . ખુદને બચાવી રાખીએ તે સાધના .

૧. કોઈ આપણી પર આક્ષેપ કરશે ત્યારે આપણને દ્વેષ થશે . 

શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનને દીક્ષા બાદ દ્વેષનું કારણ બની શકે એવા લોકો વારંવાર મળ્યા છે . દરેક વ્યક્તિની એકાદ વર્તણૂક એવી હતી કે એને કારણે મનમાં દ્વેષ જાગે . પ્રભુએ સ્વયંને દ્વેષથી બચાવી રાખવા માટે સભાનતા જાળવી હતી .  
દીક્ષાની પહેલી રાતે ગોવાળિયો મળ્યો હતો . ગોવાળિયો પોતાના બળદ ભગવાનને સોંપીને ગયો હતો. ભગવાને ન તો સ્વીકાર કર્યો હતો , ન તો વચન આપ્યું હતું . ગોવાળિયો બિલકુલ ગળે વળગ્યો હતો . છતાં છેવટે એણે ભગવાન પર જ આક્ષેપ કર્યો . આક્ષેપ પણ કેવો ? ભગવાન બળદની ચોરી કરવા ચાહે છે એવો આક્ષેપ .

આપણી ઉપર આક્ષેપ થયો તે પછી આપણાં મનમાં દ્વેષ બને છે આ પહેલો તબક્કો છે . તે પછી બીજા તબક્કામાં આપણે આ બધું કરીએ છીએ : આપણી પર આક્ષેપ આવશે ત્યારે ખુલાસો કરીશું , ઝઘડો કરીશું , આક્ષેપની સામે પ્રતિઆક્ષેપ કરીશું . આપણને ખોટું લાગશે / ખરાબ લાગશે  . આપણે ડરવા લાગશું / રડવા લાગશું . જેણે આપણી પર આક્ષેપ કર્યો હોય એની માટે ખરાબ બોલવાનું આપણને સ્વાભાવિક લાગશે . આક્ષેપ કરનાર કેવો વાહિયાત માણસ છે એનો પ્રચાર કરવાનું આપણને ઉચિત લાગશે . આક્ષેપ કરનારનો પૂરેપૂરો ભૂતકાળ ખુલ્લો પાડવાનો પુરુષાર્થ આપણે અવશ્ય કરવાના . આક્ષેપ કરનાર ઉપર આપણે અપશબ્દોનો વરસાદ વરસાવશું . આક્ષેપ કરનાર ઉપર આપણે ભયંકર ગુસ્સો કરીશું . આક્ષેપ વસ્તુ જ એવી છે કે જેની પર આક્ષેપ થાય છે એનાં મનમાં ભરપૂર દ્વેષ જાગે છે .

જે આક્ષેપ કરે છે એની માનસિકતા જબરી હોય છે . આક્ષેપ કરનારા લોકો જે અઠ્ઠાણું ટકા સારું થયું છે એની વાત નહીં કરે . એ લોકો બે ટકા જે બાકી રહ્યું છે એમાંથી કાંઈક પકડશે અને એ બે ટકાની વાતને જ ડહોળ્યા કરશે . જે અઠ્ઠાણું ટકા સારું હતું એની વાત વિગતવાર કરી હોય તો સારું લાગે . પણ આક્ષેપવીરો સારું નહીં બોલે . આક્ષેપવીરો જે બે ટકા બાકી રહેલું છે એની ઉપર ફોકસ બનાવેલું રાખશે . આક્ષેપવીરોને મફતમાં બોલવાનું જ હોય છે . આક્ષેપવીરનાં માથે કોઈ જવાબદારી હોતી નથી . આક્ષેપવીરની વાતો એવી હોય છે કે એમની વાતોને ગંભીરતાથી લેવામાં આવે તો આપણો આત્મવિશ્વાસ તૂટી જાય અને આપણી હિંમત ઓસરી જાય . 

ગોવાળિયો તો ભગવાનને મારવા માટે તૈયાર થઈ ગયો હતો . જેણે આપણને ચાબૂક મારવાનું નક્કી કર્યું હોય ,  જે આપણી સામે ઉભો રહીને આપણી વિરુદ્ધમાં રાડારાડ કરતો હોય એની માટે આપણને દ્વેષ નહીં થાય તો શું રાગ થશે ?  ભગવાને ગોવાળિયા માટે પોતાના મનમાં દ્વેષ ન બનવા દીધો એ જ હતી ભગવાનની સાધક દશા . જે વર્તણૂક દ્વેષનું કારણ બની શકે છે તેને એ રીતે જીરવી જઈએ કે મનમાં દ્વેષ બને જ નહીં આ સાધના છે . ગોવાળિયો ચાબૂક મારવાનો હતો પણ મારી ન શક્યો કારણ કે ઇન્દ્ર મહારાજા વચ્ચે આવ્યા . ઇન્દ્ર મહારાજા આવ્યા ન હોત અને ગોવાળિયાની વર્તણૂક આગળ વધી હોત તો પણ ભગવાનનાં મનમાં દ્વેષ જાગવાનો નહોતો . 

શીખવાની વાત એ છે કે તમારી પર આક્ષેપ થશે , એવો આક્ષેપ હશે કે મનમાં પીડા બનશે , આક્રોશ જાગશે . સાધારણ માણસને ગુસ્સો આવે એવી એ પરિસ્થિતિ હશે પરંતુ તમે સાધક છો , તમને યાદ હશે કે તમે સાધક છો . આથી તમે ગુસ્સો કરવાનું ટાળશો . તમે મનમાં દ્વેષ બનવા ના દીધો , તમે વ્યવહારમાં ગુસ્સો આવવા ના દીધો , તમારી સાધકદશાને તમે સાર્થક કરી દીધી . 

૨ . કોઈ આપણને બિનજરૂરી સલાહ આપશે ત્યારે આપણને દ્વેષ થશે . 

દીક્ષાનાં પ્રથમ ચોમાસામાં પ્રભુને કુલપતિ મળ્યો હતો . પ્રભુ ઘાસની એક કુટિરમાં ચોમાસું રોકાયા હતા . વરસાદના અભાવે ગાય આશ્રમમાં આવે છે અને પ્રભુની કુટિરને તોડી નાંખે છે . તે વખતે આશ્રમનો સંચાલક કુલપતિ પ્રભુ પાસે આવીને પ્રભુને સૂફિયાણી સલાહ આપે છે કે તમે રાજકુમાર છો , તમારે ઝૂંપડીની રક્ષા કરવી જોઈએ . નાનકડા પંખી પણ પોતાના માળની રક્ષા કરે છે વગેરે વગેરે .

કુલપતિની વાતનો સારાંશ એ હતો કે તમારે જે સમજવું જોઈએ , એ તમે સમજતા કેમ નથી ? કોઈપણ સલાહ આપવાવાળો માણસ બીજાને સલાહ આપતી વખતે પોતાને મહાન્ જ્ઞાની સમજે છે અને સામા માણસને તુચ્છ અને મંદબુદ્ધિ સમજે છે . સલાહવાચસ્પતિ લોકો સામા માણસને સમજાવતી વખતે લાંબુલચક ભાષણ આપે છે . ફક્ત બોલવાથી જ બધાં કામો થતા હોત ને , તો આ દુનિયામાં પસીનો પાડવાની જરૂર જ ના પડત .  પસીનો પુરુષાર્થનો હોય છે . પસીનો મહેનતનો હોય છે . સલાહ આપવામાં કોઈ પસીનો પડતો નથી . જેણે ખરેખર પસીનો પાડીને ઘણાંબધાં મોટાં કામ કરી લીધાં છે એની પાસે જઈને એને જે સલાહ આપવા માંડે છે એને એમ મહેસૂસ થતું હોય છે કે હું મહાન્ માણસ થઈ ગયો . સલાહ આપનારનું અભિપ્રેત એ હોય છે કે હું તમારા કરતાં વધારે સમજદાર છું . સલાહ આપનારનું માનવું એ હોય છે કે આ દુનિયામાં સૌથી વધારે સમજદાર હું છું . મારા જેટલો સમજદાર કોઈ છે જ નહીં . સલાહ આપનાર તમને તુચ્છ સમજે છે , પોતાને વિરાટ સમજે છે . સલાહ આપનાર તમને અજ્ઞાની માને છે , પોતાને વિદ્વાન્ સમજે છે . સલાહ આપનારનો જે રવૈયો હોય છે એ જે ક્ષણે સમજાય છે એ ક્ષણે આપણને ખરેખર ઘણોબધો ગુસ્સો આવવા લાગે છે . આપણે કોની પાસેથી માર્ગદર્શન લેશું એ આપણે નક્કી કરેલું છે . આપણે એમનું માર્ગદર્શન લઈએ પણ છીએ . આપણા માર્ગદર્શક સિવાયનો કોઈ આવે અને એ આપણો માર્ગદર્શક બનવાની કોશિશ કરે ત્યારે મનમાં દ્વેષ બનવા માંડે છે . તમને જે વગરમાંગે સલાહ આપે એ તમારાં મનમાં દ્વેષની લાગણી જગાડી શકે છે . તમે તમારાં મનમાં દ્વેષ જાગવા ન દો . તમે તમારાં મનને સંક્લેશથી બચાવી રાખો .

સાધકનું કામ છે : દ્વેષજનક વ્યવહારમાં પણ દ્વેષથી મુક્ત રહેવું . તમે પહેલેથી પોતાને સૂચના આપી રાખો : કોઈ મારી પર આક્ષેપ કરશે ત્યારે હું મનમાં દ્વેષ બનાવીશ નહીં , કોઈ મને તુચ્છ સમજીને સલાહ આપવા માંડશે ત્યારે હું દ્વેષ કરીશ નહીં . જોકે આક્ષેપ કરનાર કે સૂફિયાણી સલાહ આપનારને ઉચિત જવાબ આપી શકાય છે . પરંતુ એ જવાબ આપતી વખતે આપણે દ્વેષથી અલિપ્ત હોઈએ એ અતિશય જરૂરી છે . કોઈ ખોટા આક્ષેપ કરે , કોઈ વણમાંગી સલાહ આપે ત્યારે ખોટું નહીં લગાડવાનું . ખોટું લાગે છે એ દ્વેષની નિશાની છે . જે આક્ષેપ કરે છે તે સ્વયં દ્વેષમાં ડૂબેલો હોય છે અને જે સલાહ આપે છે તે ખુદ અહંકારમાં ફસાયેલો હોય છે .

જ્ઞાનપાંચમના દિવસે આપણે બધા જ્ઞાનની પૂજા કરવાના , આરાધના કરવાના , ઉપાસના કરવાના .  પુસ્તકની પૂજા , પુસ્તકને વંદન . પુસ્તકના માન સન્માન . એક દિવસ માટે જ્ઞાનને માન આપવું અને બાકીના દરેક દિવસોમાં જ્ઞાનનું અપમાન કરવું , એવું વલણ ઉચિત ગણાતું નથી . આપણો એક વ્યવહાર એવો છે જેમાં કોઈ પણ કારણ વગર જ્ઞાનનું અપમાન થતું હોય છે . એ વ્યવહારને બંધ કરવાની ફરજ આપણી છે . પુસ્તક , નોટબુક , લેટરપેડ આ બધાં દ્વારા‌ જ્ઞાનનું આદાનપ્રદાન સચવાય છે માટે આ બધાં આપણી માટે જ્ઞાન જ છે .

એ દુઃખદ વ્યવહાર છે પુસ્તકને જમીન મૂકવાની આદત . આપણે ઘરમાં જમીન ઉપર ખુલ્લા પગ મૂકીને ચાલતા હોઈએ છીએ . પગની નીચેના તળિયા જમીનને અડતા હોય છે . પગના તળિયે લાગેલી ધૂળ જમીન પર વેરાતી હોય છે . ઘરની જમીન ચાલવા માટે છે . ઘરમાં મહેમાન આવે છે એમને આપણે જમીન પર નથી બેસાડતા , એમની માટે ચટાઈ પાથરીએ છીએ , ખુરશી મૂકીએ છીએ . મહેમાનને જમીન પર બેસાડીએ , જમીન પર કશું પાથર્યું ન હોય એનો અર્થ એ થાય છે કે આપણે મહેમાનનુ અપમાન કર્યું . મહેમાન બહાર જઈને લોકોને કહે છે કે આ લોકોએ તો અમને સાવ જમીન પર બેસાડ્યા . જો મહેમાન જમીન પર બેસી ન શકે તો જ્ઞાનને જમીન પર કેવી રીતે બેસાડાય ? વિચારજો .  અમુક શેઠિયાઓ તો ઘરમાં ચપ્પલ પહેરીને ફરતા હોય છે . એમને પોતાનાં ઘરની જમીન પોતાને અડે એ પણ ગમતું હોતું નથી , બોલો . પોતાનાં ઘરની જમીન પોતાને અડે એ ન ચાલે અને જ્ઞાન જમીનને અડે એ ચાલે . કેવી કમાલની વાત છે ?

પુસ્તક હાથમાં આવે છે . આપણે એને જમીન પર મૂકીને ખોલીએ છીએ અને પાનાં પલટીએ છીએ . કંઈ લખવું હોય તો લેટરપેડ કે નોટબુક જમીન પર મૂકીને ખોલીએ છીએ અને લખવા માંડીએ છીએ છીએ . જે ચોપડીનું કામ ન હોય એને બાજુ પર મૂકવી હોય તો આપણે જમીન ઉપર મૂકી દઈએ છીએ . જમીન પર મૂકવાનો આ વ્યવહાર આપણને ઠીક લાગે છે પણ એ ઠીક નથી . આપણે લોકો એકાસણું કે બેસણું કરીએ ત્યારે થાળીને પણ જમીન પર મૂકતાં નથી અને પાટલો હલે નહીં એનું ધ્યાન પણ રાખીએ . કંઈક તો છે જેને કારણે થાળી જમીન પર મૂકવાની નથી અને પાટલા પર જ મૂકવાની છે . જમવાની થાળી જમીન પર ના મૂકીએ અને જ્ઞાનને જમીન પર મૂકીએ એ કેમ ચાલે ? આપણે સૂવું હશે ત્યારે જમીન પર કશું પાથરશું અને એની પર સૂઈશું . આપણે પૈસા ગણવા હશે તો ચાદર કે ચટાઈ પાથરીને એની પર પૈસા મૂકીશું અને ગણશું . જે રીતે આ વ્યવહાર જળવાય છે એ રીતે જ્ઞાન માટેનો વ્યવહાર આપણે જાળવવો જોઈએ . 

તમે ક્યારેય પણ કોઈ પણ પુસ્તક વાંચતા હો તો સીધું જમીન પર મૂકીને નહીં વાંચતા , પુસ્તકને સાપડા ઉપર , પાટલા ઉપર , ટેબલ ઉપર કે પ્લાસ્ટિક પાથરીને પ્લાસ્ટિકની ઉપર મૂકજો . પુસ્તકને જમીન પર મૂકવાથી પ્રચંડ આશાતનાનો દોષ લાગે છે . જ્ઞાનને જમીન પર મૂકવાથી જ્ઞાનનું અપમાન થાય છે એ હંમેશા માટે યાદ રાખો . જે રીતે પુસ્તક સાથે સારો વ્યવહાર કરવાનો છે એ જ રીતે નોટબુક , લેટરપેડ , કાગળ કે લખવાની કોઈ પણ સામગ્રી સાથે સારો વ્યવહાર કરવાનો છે . કંઈ લખવું છે તો જમીન પર મૂકીને લખીએ એમાં જ્ઞાનની ભયંકર આશાતના થાય છે . એક તો આપણી પાસે ધર્મનું જ્ઞાન ઓછું છે . એમાં વળી જ્ઞાનની આશાતના કરતાં રહીએ તો ભવિષ્યમાં પણ નવું જ્ઞાન આપણને મળશે નહીં .  

પુસ્તક કે નોટબુક એ સરસ્વતીની મૂર્તિ છે એમ સમજીને ચાલો . મૂર્તિને માનસન્માન આપીએ તે પહેલો નિયમ છે . મૂર્તિનું અપમાન ન કરીએ એ બીજો નિયમ છે . આપણે પુસ્તકને વાંચીએ છીએ ત્યારે પુસ્તકનું સન્માન થાય છે પરંતુ આપણે પુસ્તકને જમીન પર મૂકીએ છીએ ત્યારે પુસ્તકનું અપમાન થાય છે . આપણે નોટબુકમાં કે લેટરપેડમાં કંઈ લખીએ છીએ ત્યારે જ્ઞાનનું સન્માન થાય છે પરંતુ એ નોટબુક કે લેટરપેડ જમીન પર પાથરીએ છીએ ત્યારે નોટબુક કે લેટરપેડનું અપમાન થાય છે . પૈસાની નોટ કે પૈસાનો સિક્કો જે રીતે જમીન પર મૂકાય નહીં , મૂકીએ તો લક્ષ્મીજીની અવમાનના થાય . એ રીતે પુસ્તક ,  નોટબુક , લેટરપેડ , કાગળ જેવું વાંચવાનું કે લખવાનું કોઈ પણ સાહિત્ય જમીન પર મૂકાય નહીં , મૂકીએ તો સરસ્વતીજીની અવમાનના થાય . જ્ઞાનપાંચમના દિવસે સંકલ્પ કરી લો કે મારા હાથમાં આવેલું પુસ્તક ક્યારે પણ જમીન પર મૂકીશ નહીં . મારા હાથમાં જે નોટબુક કે લેટરપેડ હોય તે જમીન પર પાથરીને લખવાનો વ્યવહાર હું કદી કરીશ નહીં  . ભલા માણસ ! જેના દ્વારા જ્ઞાનનું ઉપાર્જન થતું હોય અને જ્ઞાનનો વ્યવહાર સચવાતો હોય એને જમીન પર મૂકાય જ કેવી રીતે ?