સામૂહિક ધર્મ પ્રવૃત્તિનો અવસર વારંવાર આવે છે . આપણે બીજાને જોડીએ , બીજાની સાથે આપણે જોડાઈએ , ઝાઝા હાથ રળિયામણા . આપણે માર્ગદર્શક હોઈએ  , આપણે નિર્ણય લેતા હોઈએ , ફાઇનલ ઓથોરિટી આપણે હોઈએ ત્યારે કોઈનું મનદુઃખ ન થાય એની જવાબદારી આપણાં માથે આવે છે . મીઠું મીઠું બોલવાથી કે ગોળ ગોળ બોલવાથી કોઈનું મન સચવાતું નથી .

સાધુ કે સાધ્વી કે શ્રાવક કે શ્રાવિકાએ માર્ગદર્શકની ભૂમિકા સ્વીકારી હોય એ વખતે ઘણી સાવધાની રાખવાની છે . સામૂહિક પ્રસંગોમાં કોઈ એક નિર્ણય થાય છે એ વખતે બીજો એક નિર્ણય કેન્સલ થતો હોય છે . જે નિર્ણય કેન્સલ થયો એ નિર્ણય પણ કોઈકને ગમતો હતો . એ નિર્ણય કેમ ના થયો એવો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે . જે નિર્ણય થયો એ જ નિર્ણય શું કામ લેવામાં આવ્યો એવો પણ ઉહાપોહ થાય છે . સામૂહિક પ્રવૃત્તિ થતી હોય છે ત્યારે ઘણાબધા લોકો જોડાતા હોય છે . બધા જ લોકોનાં મન ઉદાર હોય છે એવું નથી હોતું . ક્યારેક કોઈકને મનદુઃખ થઈ શકે છે . આપણા તરફથી એમને મનદુઃખનું કારણ ન મળવું જોઈએ .  સાધના સાવધાની રાખવામાં માને છે .

આપણામાં કોઈ મહત્ત્વાકાંક્ષા છે એવું લોકોને દેખાય ત્યારે મનદુઃખ થઈ શકે છે . હું સૌથી મોટો શ્રીમંત છું , હું વધારે અનુભવી છું , હું વધારે ક્રિએટિવ છું , હું વિશેષ બોધસંપન્ન છું , હું ઊંચો આરાધક છું , હું સર્વોચ્ચ ધર્માત્મા છું આવું કંઈક પ્રસ્થાપિત કરવાની વૃત્તિથી કોઈ નિર્ણય થયો હોય કે કોઈ પ્રવૃત્તિ થઈ હોય છે ત્યારે જે સૌથી ઊંચો દેખાયો એ રાજી થાય છે . પણ બીજાબધા લોકોને સમજાય છે કે જે પોતાને ઊંચો દેખાડવા માંગે છે એ પોતાના સિવાય બીજા બધા ઊંચા નથી એવું સાબિત કરવા માંગે છે . આને જ મહત્ત્વની આકાંક્ષા કહેવાય છે . લોકોને ધર્મપ્રવૃત્તિ માટે નારાજગી થતી નથી પરંતુ ધર્મપ્રવૃત્તિની સાથે ખોટી આકાંક્ષા જોડાઈ છે એ જોયા બાદ ધર્મનાં ક્ષેત્રમાં પણ નારાજગીનું વાતાવરણ ઊભું થાય છે . ધર્મ સારામાં સારો કરવો જોઈએ , ધર્મ ઊંચામાં ઊંચો કરવો જોઈએ . પરંતુ ધર્મને માધ્યમ બનાવીને પોતાની મહત્ત્વાકાંક્ષાને સંતૃપ્ત કરવાનું વલણ ના રાખવું જોઈએ . લોકોને ધર્મ પણ સમજાય છે અને લોકોને મહત્ત્વની આકાંક્ષા પણ સમજાય છે.  લોકો ધર્મથી રાજી થશે પણ લોકો મહત્ત્વ – આકાંક્ષા જોશે એનાથી મનદુઃખ અનુભવશે . આપણી મહત્ત્વ – આકાંક્ષા સંઘના કોઈપણ સભ્યનાં મનમાં દુઃખ જગાડે એવું ના થવું જોઈએ . 

સામૂહિક આરાધનામાં જે પણ નિર્ણય થાય , જે પણ પ્રવૃત્તિ થાય એમાં માયા એટલે કે જૂઠનો સહારો લેવાનો નથી . જૂઠ તરત દેખાતું નથી પણ થોડા વખતમાં અવશ્ય પકડાઈ જાય છે . સંઘ હોય કે મંડળ હોય , નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ક્યાંય પણ જૂઠ્ઠું બોલવાનું નથી . ધર્મ પવિત્ર પ્રવૃત્તિ છે . જૂઠ અપવિત્ર માધ્યમ છે . એકવાર જૂઠું બોલીએ એના પછી આપણે આપણા જ જૂઠમાં કાયમ માટે ફસાઈ જઈએ છીએ . એક જૂઠની પાછળ દસ જૂઠ આવી જતા હોય છે . સમૂહ કે મંડળમાં કોઈને ખબર પડે કે તમે જૂઠું બોલ્યા છો , એ વખતે તમારી ઇજ્જતનો ફાલુદો થઈ જાય છે . તમે જૂઠું બોલ્યા એને કારણે લોકોને ધર્મ ઉપરથી વિશ્વાસ ઉઠી જાય એવું પણ બની શકે છે . આપણે જૂઠું બોલ્યા એનાથી સંઘના આદરણીય સભ્યોને મનદુઃખ થાય એવી સંભાવના બને જ છે . એવો ભ્રમ ક્યારેય પણ નહીં પાળતા કે તમારું બોલેલું જૂઠ નહીં પકડાય . હંમેશા પોતાની જાતને પૂછતા રહેજો કે મારું જૂઠ પકડાશે એ દિવસે મારી શું હાલત થશે ? 

સામૂહિક આરાધના કે સામૂહિક નિર્ણયમાં વ્યક્તિગત મમતા વધારે અગત્યની હોતી નથી . તમને અમુક જ માણસો ગમે છે , તમને અમુક જ વ્યવસ્થાઓ ગમે છે , તમને અમુક જ સુવિધાઓ જોઈએ છે એ તમારી વ્યક્તિગત મમતા છે . જે તમને ગમે એ બધાને ગમે એવું હોતું નથી . જેનાથી તમને પ્રસન્નતા મળે એનાથી બધાને જ પ્રસન્નતા મળે એવું પોસિબલ નથી . જે સારું છે એ કરવાનું . જે ઉત્તમ છે એનો આધાર લેવાનો . તમારું મનગમતું તમે કરો , તમારું મનગમતું તમે કરાવો , તમારું મનગમતું થાય એવો તમે આગ્રહ રાખો – એ વલણ મનદુઃખનું કારણ બનતું હોય છે . તમને ગુલાબી રંગ ગમતો હોય એટલે બધાને ગુલાબી રંગ જ ગમે એવું નથી હોતું . તમને ખૂબબધા દાગીના ગમે એટલે બધાને ખૂબબધા દાગીના ગમે એવું નથી હોતું . તમને ઘોંઘાટવાળું સંગીત ગમે એટલે બધાને એ સંગીત ગમે એવું નથી હોતું . તમને હંસીમજાક ગમે એટલે બધાને હંસીમજાક ગમે એવું નથી હોતું . તમને અઘરું અઘરું ગમે એટલે બધાને અઘરું ગમે એવું નથી હોતું . તમને સહેલું સહેલું ગમે એટલે બધાને સહેલું જ ગમે એવું પણ નથી હોતું . સામૂહિક ભૂમિકાએ કંઈ નક્કી થતું હોય ત્યારે તમારી વ્યક્તિગત અભિરુચિને વચ્ચે લાવ્યા વગર નિર્ણય થાય એ બહુ અગત્યનું છે . જે નિર્ણય થયો એ તમારી વ્યક્તિગત અભિરુચિને ધ્યાનમાં રાખીને થયો છે એવું જેને જેને સમજાશે એને એને મનદુઃખ થવાનું છે . કારણકે વ્યક્તિગત અભિરુચિ બીજાબધાની પણ હોય છે . તમે પોતાની અભિરુચિ સાચવી લીધી એનો અર્થ એ થયો કે તમે સ્વાર્થી વલણ ધરાવો છો  . જેનું વલણ સ્વાર્થી હોય એને લીધે અન્યને મનદુઃખ થવાનું જ છે . 

આપણા વ્યવહારને કારણે બીજા લોકોનાં મનમાં દુઃખ થાય એવું નથી કરવાનું . જે સાચો છે , જે આજ્ઞા અનુસારી છે , જે ધર્મને અનુકૂળ છે એ નિર્ણય સાચો નિર્ણય ગણાય . સાચો નિર્ણય કોઈને ન ગમે એ તમારી ભૂલ નથી . પરંતુ જે નિર્ણય થયો એમાં તમારી મહત્ત્વ-આકાંક્ષા કામ કરી ગઈ કે તમારી માયામૃષા કામ કરી ગઈ કે તમારી વ્યક્તિગત મમતા કામ કરી ગઈ એવું લોકોને સમજાય ત્યારે મનદુઃખ થશે . નબળો માણસ ચૂપ રહેશે અને ગ્લાનિ અનુભવશે  . મજબૂત માણસ સવાલ ઉઠાવશે . સહજ રીતે સાવધાન રહેવાનું . આપણો ધર્મ મહત્ત્વ – આકાંક્ષા , માયામૃષા અને વ્યક્તિગત મમતાઓથી મુક્ત હોવો જોઈએ . આ નિયમ સાધુ , સાધ્વી , શ્રાવક અને શ્રાવિકા , સૌને લાગુ પડે છે .

સાધના ત્રણ રીતે થાય છે , કાયાથી , વચનથી અને મનથી . શરીર દ્વારા શું કરવાનું છે એ નક્કી છે અને શું નથી કરવાનું એ નક્કી છે . વચનનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવાનો છે એ નક્કી છે , કેવો વચનપ્રયોગ નથી કરવાનો એ પણ નક્કી છે . શું વિચારવાનું છે એ પણ નક્કી છે અને શું નથી વિચારવાનું એ પણ નક્કી છે . કાયા માટેના નિયમો અઘરા છે તો પણ એ સમજાય છે અને એનું પાલન થાય છે . વચન માટેના નિયમો સમજમાં આવે છે અને અનુસરણ પામે છે . અઘરો પડે છે શું નથી વિચારવાનું તેનો નિયમ અને શું વિચારવાનું છે તેનો નિયમ .

કાયા ઉપર અને વાણી ઉપર આપણે બહારથી અંકુશ લગાવી શકીએ છીએ , મન ઉપર અંકુશ અંદરથી લગાવવાનો હોય છે . મન ઉપર કામ કરવાનું અઘરું છે . મન કારણ વગર દોડે છે . મન કારણ વગર ઉછળે છે . મન કારણ વગર ડાઉન થાય છે . મન કારણ વગર વિક્ષેપ પામે છે . મન હવાની જેમ બેફામ , બેલગામ છે . મન પોતાની મેળે રોકાય એવો મનનો સ્વભાવ જ નથી . મન નિમિત્ત ન મળે તો પણ વિચલિત થતું હોય છે . નિમિત્ત મળે એ પછી મન કેટલી હદે વિચલિત થાય , એનો કોઈ અંદાજ લગાવી ન શકાય . સાધના કહે છે : મન વિચલિત ન હોય એવી ધારામાં તમારે મગન રહેવાનું છે . 

ક્રિયાઓ કરીએ ત્યારે ક્રિયાની એકાગ્રતા બને , મન વિચલિત ન હોય . સ્વાધ્યાય ચાલુ હોય , સ્વાધ્યાયમાં એકાગ્રતા બને , મન વિચલિત ન હોય . ધર્મસંવાદ ચાલતો હોય એ સંવાદમાં એકાગ્રતા બને , મન વિચલિત ન હોય . પ્રભુભક્તિ ચાલી રહી હોય , ભક્તિમાં એકાગ્રતા બને , મન વિચલિત ન હોય . વિષયનું આકર્ષણ મનને વિચલિત કરતું હોય છે , વિષયનું આકર્ષણ એટલું કમજોર પડી ગયું હોય કે વિષયને કારણે મન વિચલિત ના બને એ છે સાધનાની ધારા . કષાયનું તોફાન મનને વિચલિત કરતું હોય છે , કષાય નબળા પડી ગયા તે કારણે કષાયથી મન વિચલિત થતું નથી એ છે સાધનાની ધારા . મન વિચલિત થયું નથી એવી ભાવદશા લાંબા સમય સુધી ચાલતી રહે એ છે સાધનાની શક્તિશાળી અવસ્થા . 

સાધનાની ધારાથી વિચલિત કરે એવો વ્યવહાર લોકો તરફથી થશે , શક્યતા છે . ખાસ કરીને આપણી માનસિક પ્રસન્નતા તૂટી જાય , આપણો આત્મવિશ્વાસ ખતમ થઈ જાય એ રીતનું વાતાવરણ લોકો બનાવશે , એવી સંભાવના અમુક અંશે બનેલી રહેતી હોય છે . તમે પ્રસન્ન છો એ અમુક લોકોથી જોવાતું નથી . તમે તમારું જીવન શાંતિથી જીવો છો એ અમુક લોકોથી સહન થતું નથી . તમે બીજાને હેરાન કર્યા વગર પોતાની રીતે પોતાનું કામ કરતા રહો છો એ અમુક લોકો ખમી શકતા નથી . એ લોકો પોતાને મહાન્ સમજે છે અને એ લોકોને એવું લાગતું હોય છે કે જે એમના નથી એ બધા તુચ્છ છે . આ લોકો ઘણી રીતે પરેશાન કરે છે . આ લોકોની એક પદ્ધતિ હોય છે ચારિત્ર્ય પર આક્ષેપ કરવાની .

આ લોકો તમારું ચારિત્ર્ય સારું નથી એવા સમાચાર ફેલાવે છે . તમારું કેરેક્ટર કેવી કેવી રીતે ખરાબ છે એના પુરાવાઓ આ લોકો ઉપજાવી કાઢે છે . તમે કોઈ ભૂલ કરી હોય કે ના કરી હોય પણ તમે કોઈ ગંભીર ભૂલ કરી છે એવી વાતો એ વહેતી મૂકી દે છે . એમની રજૂઆત એવી હોય છે કે એમણે જે વાતો રજૂ કરી છે એને લોકો સાચી માની લે છે અને તમને શંકાની નજરે જોવા લાગે છે . તમારી માટે જે લોકો વાત ફેલાવે છે એ લોકો શિખંડીની પાછળ છુપાયેલા કાયર યોદ્ધા હોય છે . પણ એ લોકો બાણ મારવાનું ચૂકતા નથી . એમણે ફેલાવેલી વાતો તમને દુઃખી કરે જ છે . એમનાં કારણે ઘણા લોકો તમારાથી વિરુદ્ધ થઈ ગયા એવું જોઈને તમે હતાશા જરૂર અનુભવો છો . તમે દુઃખી થયા એ તમારી વિચલિત દશા છે . તમે હતાશ થયા એ તમારી વિચલિત દશા છે .

સાધકે સહન કરવાનું હોય . સાધકે લડવાનું ના હોય . આવી વાતોના ખુલાસા કરવા બેસીએ એમાં ચોળીને ચીકણું થતું હોય છે બધું . તમારે સહન કરવાનું આવશે કારણ કે તમે કોઈ એક જગ્યાએ ટોચ પર પહોંચ્યા છો . જે ઊંચાઈ પર પહોંચે છે એને વંટોળિયા વધારે સતાવે છે . તમારી પર ચારિત્ર્યગત આક્ષેપ આવે એ માનસિક ઉપદ્રવ છે . શરીર પર ઉપદ્રવ આવે છે કષ્ટ દ્વારા . મન પર ઉપદ્રવ આવે છે આવા આક્ષેપ દ્વારા . કષ્ટ આવે એને ગંભીરતાપૂર્વક સહન કરી લઈએ અને ચારિત્ર્ય પર આક્ષેપ આવે એને ધીરતાપૂર્વક સહન કરી લઈએ એ જરૂરી હોય છે . જે લોકો આક્ષેપ કરે છે , જે લોકો વાતો ફેલાવે છે એ તમારા ખુલાસા સ્વીકારવાના નથી . અને જે લોકો ખરેખર તમારા પ્રેમી છે એ આવા આક્ષેપોથી ભ્રમિત થવાના નથી .

એક વસ્તુ કન્ફર્મ કરી લેવાની કે તમે ખરેખર કોઈ ભૂલ કરી રહ્યા નથી . તમે ભૂલ કરી જ રહ્યા હો તો તમે ગુનામાં આવી ગયા છો . પછી તમારી વિરોધમાં વાર્તા બને એમાં કોઈ નવાઈ નથી . પણ તમે ભૂલ કરી નથી અને તમારી માટે ખોટી વાર્તાઓ બનાવવામાં આવે ત્યારે તમારે ખોટી વાર્તાઓના જવાબ આપવાના હોય નહીં . તમારે માનસિક ઉપદ્રવ સમજીને એ વાત ભૂલી જવાની હોય . આ જે ભૂલવાની વાત છે એ સહેજ પણ આસાન નથી . વાતો ફેલાવનારા એવી એવી વાતો ફેલાવે છે કે જેની માટે વાતો ફેલાય છે તે ભયથી બેભાન થઈ જાય . અફવાઓ ફેલાવનારા અફવાઓ ફેલાવીને છૂટા થઈ જાય છે પરંતુ જેની માટે અફવા ફેલાઈ હોય છે એ માણસ બિચારો રઘવાયો થઈ જાય છે ,  હેરાન પરેશાન થઈ જાય છે .

સાધકની ભૂમિકા મજબૂત હોય છે . સાધક ક્યાંક સફળ બને છે ,  સાધક ક્યાંક કોઈ પ્રશસ્ય પરિસ્થિતિ બનાવે છે , સાધક ક્યાંક નામના પામે છે ત્યારે સાધકને ચાહનારો વર્ગ રાજી થતો હોય છે . પણ જે વર્ગ સાધક સાથે જોડાયો નથી એ વર્ગ સાધક માટે ઈર્ષા અનુભવતો હોય છે . એ વર્ગમાં અમુક લોકોની માનસિકતા વિચિત્ર હોય છે . એ લોકોને કોઈનું સારું જોવું હોતું નથી , કોઈનું સારું બોલવું હોતું નથી . કોઈનું સારું થાય એમનાથી સહન થતું નથી . એ લોકો રજનું ગજ કરે છે . એ લોકો રાઈનો પહાડ કરે છે . એ લોકો તમારી વર્તમાનની તંદુરસ્ત ભૂમિકા જોતા નથી . એ લોકો કોઈ જૂની વાતો શોધી કાઢે છે . એ લોકો તમે રોજેરોજ શું કરો છો એની પર નજર રાખે છે . એ લોકો દર મહિને તમે શું કર્યું એની પર વૉચ રાખે છે . એ લોકો એક વર્ષમાં તમે ક્યાં ગયા અને કોને મળ્યા એનો હિસાબ રાખે છે . અને છેવટે તમારા માટે સમાચારો બનાવીને ચોતરફ વહેતા મૂકે છે . એમણે જે ફેલાવી એ વાતો લોકોને સાચી પણ લાગે છે .  કહેતા ભી દિવાના , સુનતા ભી દિવાના . તમે ભૂલ કરી હોય અને તમારી ભૂલની વાત ફેલાઈ જાય એ વખતે પણ ભૂલનો બચાવ કર્યા વગર તમારે ધીરજ રાખવાની હોય . તમે ભૂલ કરી જ ના હોય અને તમારાં નામે ચડેલી ભૂલની વાત ફેલાય ત્યારે પણ તમારે ખુલાસાની ચિંતાથી મુક્ત રહેવાનું અને ધીરજ બનાવી લેવાની .

તમને થશે કે આ વાત અચાનક શું કામ યાદ આવી ? જવાબ શાંતિથી સાંભળો . સંગમ નામના દેવે ભગવાનને એક રાતમાં ઘનઘોર કષ્ટ આપ્યા હતા એ આપણે જાણીએ છીએ . આ જ દેવે ભગવાનને છ મહિના સુધી ભિક્ષા ન મળે એવું વાતાવરણ બનાવી રાખ્યું હતું આથી ભગવાનને છ મહિનાના ઉપવાસ થયા એ આપણે જાણીએ છીએ . પરંતુ છ મહિનાના ઉપવાસ દરમિયાન સંગમ દેવે ભગવાનની ઉપર ચારિત્ર્યગત આક્ષેપો આવે એવી હરકતો કરી હતી એ આપણે જાણતા નથી . સંગમ દેવને કારણે ભગવાન્ ઉપર બે પ્રકારના આક્ષેપ આવ્યા હતા . એક , ભગવાનનું ચારિત્ર્ય નબળું છે એવો આક્ષેપ . બે , ભગવાન્ દ્વારા ચોરી થઈ છે એવા આક્ષેપ . આ બંને આક્ષેપો સાચા હતા નહીં . પરંતુ સંગમે દેવતાઈ શક્તિથી વાતાવરણ એવું બનાવી દીધું હતું કે લોકોને આ આક્ષેપો સાચા લાગ્યા હતા . ચારિત્ર્યગત આક્ષેપને લીધે ભગવાનને પ્રચંડ લોકવિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો અને ચોરીના આક્ષેપને લીધે ભગવાનને ફાંસીની સજા પણ સાંભળવી પડી હતી . આ આખી વાત આવશ્યકનિર્યુક્તિ ગ્રંથમાં વિસ્તારપૂર્વક વાંચવા મળે છે . વાચકો એ ગ્રંથ ખોલીને આ વિષયને વાંચે નહીં એવી ભલામણ કરવાનું મન થાય છે . કારણ કે આ વાતો વાંચ્યા પછી મનમાં ઊંડી પીડા જાગશે કે મારા ભગવાને કેવું કેવું સહન કર્યું છે ? એ આક્ષેપો એવા વિચિત્ર હતા કે જાહેરમાં એની રજૂઆત પણ કોઈ ગુરુ ભગવંત કરતા નથી . પણ આક્ષેપ થયેલા એ પાકી વાત છે . આક્ષેપ ચારિત્ર્ય સંબંધી હતા . આક્ષેપ ચોરી સંબંધી હતા .

તમે ચારિત્ર્યસંબંધી  ભૂલ કરી ના હોય તો પણ તમારી પણ ચારિત્ર્યસંબંધી આક્ષેપ આવી શકે છે , તમે ચોરી કરી ન હોય તો પણ તમારી પર ચોરીનો આક્ષેપ આવી શકે છે . તમારું ચારિત્ર્ય સારું હોય એ મહત્ત્વનું  છે . તમે ચોરી ન જ કરી હોય એ મહત્ત્વનું  છે . આક્ષેપ ખોટો હોય તો એ આક્ષેપ મહત્ત્વનો રહેતો નથી . આક્ષેપ કેવળ માનસિક ઉપદ્રવ છે . એનાથી વિચલિત નહીં થવાનું .

ઉપધાનની આરાધના દર વર્ષે વિવિધ સંઘોમાં કે તીર્થોમાં થતી હોય છે . જૈનોની સંખ્યા ૫૦ લાખથી વધારે છે એવું માનીએ અને વિચારીએ કે આટલા જૈનોમાંથી ઉપધાન કેટલા જૈનોએ કર્યા અને માળ કેટલા જૈનો પહેરવાના ? જવાબ મળે છે કે  ચાર હજારથી વધારે લોકોએ ઉપધાન કર્યા હશે . કદાચ , અઢીથી ત્રણ હજાર જૈનો માળ પહેરશે . લાખો જૈનોમાંથી જે અઢી ત્રણ હજાર જૈનો માળ પહેરે એ હાઈ ક્વોલિફાઈડ જૈનો કહેવાય .

એક આરાધક કેટકેટલા ઉપવાસ કરે , નીવિ કરે , આંબેલ કરે ત્યારે ઉપધાન સંપન્ન થાય છે ? સો‌ ખમાસમણા આપે છે , સો લોગસ્સનો કાઉસગ્ગ કરે છે , કડક આચારચર્યાનું પાલન કરે છે . ઠંડીમાં ગાદલા વાપરતા નથી . ગરમીમાં એસી પંખા વાપરતા નથી . ઘણું બધું સહન કરે છે . કુટુંબથી અલગ રહે છે . ઘર , દુકાન અને ઓફિસને ભૂલી જાય છે . કઠોર સાધના થાય છે ઉપધાન દ્વારા . છેલ્લા દિવસે મળે છે સર્ટિફિકેટ વન , ટુ  ઍન્ડ થ્રી . 

સર્ટિફિકેટ વન : આપણે વર્ષોથી મોક્ષની વાતો સાંભળતા આવ્યા છીએ . જે ધર્મ કરે એને મોક્ષ મળે એમ પણ સાંભળ્યું છે અને જે ધર્મ કરીએ એ મોક્ષ માટે જ કરીએ એ પણ સાંભળેલું છે . મોક્ષનું માહાત્મ્ય પણ સાંભળ્યું છે અને મોક્ષમાર્ગનું મહત્ત્વ પણ સાંભળ્યું છે . હજી સુધી પાક્કું થયું નથી કે આપણને મોક્ષ ક્યારે મળવાનો છે ? મોક્ષ મળશે કે નહીં એ પણ સ્પષ્ટ થયું નથી . મોક્ષની વાતો કરતા રહીએ એ અલગ વાત છે અને મોક્ષમાં જવાનું પાક્કું થઈ જાય એ અલગ વાત છે . ઉપધાનની આરાધના કરનારને પહેલું એ સર્ટિફિકેટ મળે છે કે તમે આટલી સરસ રીતે ઉપધાનની આરાધના કરી દીધી એટલે હવે , તમારું મોક્ષમાં જવાનું પાક્કું છે . 

સર્ટિફિકેટ ટુ : આપણી ધર્મ આરાધના વર્ષોથી ચાલુ છે . ઘરમાં રહીએ ત્યારે પાપ પ્રવૃત્તિઓ કરીએ છીએ – મનથી , વચનથી અને કાયાથી . થોડા સમય માટે ધર્મસ્થાનમાં આવીએ છીએ ત્યારે થોડો થોડો ધર્મ પણ કરીએ છીએ . એ ધર્મમાં મન કેટલું જોડાય છે , વચન કેટલાં જોડાય છે અને કાયા ખરેખર કેટલી જોડાય છે તે પ્રશ્ન છે . પણ બોલી શકાય એવું છે કે જીવનમાં ધર્મ ચાલુ છે . પ્રશ્ન ઉભો રહે છે કે આપણે ખરેખર ધર્માત્મા બન્યા છીએ કે નહીં ? કે પછી કહેવા પૂરતા ધર્માત્મા છીએ બાકી જીવનમાં પાપનું જ વર્ચસ્વ બનેલું છે ? સમજાતું નથી . ધર્મ કરીએ છીએ પણ ધર્માત્મા બન્યા છીએ એવો આત્મવિશ્વાસ આવતો નથી . એમ જ લાગ્યા કરે છે કે આટલાં બધાં પાપ કર્યાં છે , આ થોડો ધર્મ આત્માનું શું ભલું કરશે ? ઉપધાનની આરાધના જે કરે છે એને સર્ટિફિકેટ ટુ મળે છે . સર્ટિફિકેટ ટુ કહે છે કે તમે વિરાધનાનો ત્યાગ કર્યો છે , આનંદ પ્રમોદનો ત્યાગ કર્યો છે , પરિવારની મમતાનો અને શરીરની રાગ વૃત્તિનો આંશિક ત્યાગ કર્યો . તમે ખરેખર ધર્માત્મા બન્યા છો . 

સર્ટિફિકેટ થ્રી : ધર્મ દ્વારા આત્માની ભીતરમાં કામ થતું હોય છે . ભીતરમાં જેમ જેમ કામ થતું જાય તેમ તેમ ગુણો પ્રગટ થતા હોય છે . ગુણો જેમ જેમ પ્રગટતા જાય છે , એમ એમ ધર્મમાં સ્થિરતા આવતી જાય છે અને અધર્મથી દૂરી બનતી જાય છે .  ઉપધાન કરવા માટે આટલા ગુણોની આવશ્યકતા હોય છે . 
૧. મન મજબૂત રહેવું જોઈએ , અનુકૂળતાથી દૂર રહેવા માટે .
૨. એક દિવસમાં અનેક કલાક સુધી ધર્મક્રિયાઓ ચાલતી રહે એમાં ઉત્સાહ અખંડ રહેવો જોઈએ . 
૩. ઘણા ઘણા દિવસો સુધી કોઈ એક તપસ્યા ચાલતી હોય એમાં આપણી સ્થિરતા બનેલી રહેવી જોઈએ . 
૪. નાહવાનું નહીં . રોજેરોજ નવા કપડાં પહેરવાના નહીં . સાબુ પાવડર ક્રીમનો ઉપયોગ નહીં . માથાના વાળ ગોઠવવાના નહીં . કપડા ઈસ્ત્રી ટાઈટ રાખવાના નહીં . આવી ઢગલાબંધ સાદગીમાં પણ મન પ્રસન્ન જ રહે છે .
૫. ઘરે તદ્દન સર્વ સામાન્ય બની ગયેલી અપ્કાયની , અગ્નિકાયની અને અન્ય વિરાધનાઓથી બિલકુલ બચીને રહેવાનું . ઓછામાં ઓછું પાણી વાપરવાનું . જે પાણી વાપરવાનું તે અચિત્ત જ હોય . 
૬. પાપ કરવાના નહીં . ભૂલથી કોઈ પાપ થઈ જાય એનું પ્રાયશ્ચિત તુરંત લઈ લેવાનું . પાપનો ભય હૈયામાં જીવતો જ રહે એવી સાવધાની કેળવવાની . 
આવા કેટકેટલાય ગુણો આત્મસાત્ થાય છે ઉપધાન દરમિયાન . આ ગુણોનું ઉપાર્જન થયું છે એને લીધે સર્ટિફિકેટ થ્રી મળે છે . આપણે ધર્મ કરીએ છીએ તે ક્રિયાઓ દ્વારા સંપન્ન થાય છે પરંતુ આપણે ધર્મ માટે યોગ્ય છીએ તે ગુણો દ્વારા નિર્ધારિત થાય છે . ઉપધાનમાં ટકી રહેવા માટે ઘણા ઘણા ગુણો સિદ્ધ કરી લેવા પડે છે . ઉપધાનના દિવસો દરમિયાન આપણે ઘણા ઘણા ગુણો સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલા રહ્યા હતા . જે ગુણો સાથે આપણે જોડાયેલા રહીએ છીએ એ ગુણોનો સંસ્કાર આપણા આત્માની ભીતરમાં સજ્જડ બેસી જતા હોય છે . સર્ટિફિકેટ થ્રી દ્વારા પ્રમાણિત થાય છે કે તમે તમારા આત્મામાં ગુણોનું ઉપાર્જન કર્યું છે અને તમે ગુણોનું સ્થિરીકરણ સિદ્ધ કર્યું છે . 

ઉપધાનના આરાધકો જ્યારે મોક્ષમાળા પહેરે છે ત્યારે એમને આ ત્રણ સર્ટિફિકેટ મળે છે . મોક્ષમાળા પહેરવાની ક્રિયા એ પ્રતીકાત્મક ઘટના છે . મોક્ષમાળા , ગુરુ ભગવંત પહેરાવે ત્યારે ગુરુ ભગવંતનાં પંચ મહાવ્રત અને પંચાચારપાલનની સ્પર્શના મોક્ષમાળા સાથે જોડાય છે . મોક્ષમાળા એટલે પરમ ઉર્જાનો પુરસ્કાર . મોક્ષમાળાનો શ્લોક બહુ પ્રસિદ્ધ છે : मुक्तिकनीवरमाला सुकृतजलाऽऽकर्षणे घटीमाला । साक्षादिव गुणमाला माला परिधीयते धन्यैः ।।

આપણે જ્યાં રહીએ છીએ ત્યાંના વાતાવરણમાં પશુ પંખી સમુદાય પણ રહે છે . તિર્યંચ્ જીવોની અનુકંપા એટલે જીવદયા . સાધનાની યાત્રા જીવદયા વિના અધૂરી છે . સાધનાના દરેક તબક્કે જીવદયા થતી હોય છે . તીર્થંકર ભગવંતોની કથા એક પ્રેરણા અવશ્ય આપે છે : જે જે સ્તરે થઈ શકે તે સ્તરે જીવદયા કરવી જોઈએ . 

+ શ્રી આદિનાથ ભગવાનને ૪૦૦ ઉપવાસ થયા કારણ કે પૂર્વભવમાં એમના આત્માએ પશુને પીડા આપી હતી . તીર્થંકરની કથા કહે છે કે પશુઓને પીડા ના આપવી જોઈએ .
+ શ્રી શાંતિનાથ ભગવાને મેઘરથ રાજાના ભવમાં પારેવડાને દુઃખથી બચાવી લીધું હતું . તીર્થંકરની કથા કહે છે કે પશુઓને પીડાથી બચાવવા જોઈએ . 
+ શ્રી નેમિનાથ ભગવાને હરણની હત્યા અટકી જાય એની માટે રાજીમતીનો ત્યાગ કર્યો અને વિવાહનો પ્રસંગ ઠુકરાવી દીધો .  તીર્થંકરની કથા કહે છે કે આપણા દ્વારા પશુને પીડા પહોંચે એવું કંઈ ના કરવું જોઈએ .
+ શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાને આગમાં બળી રહેલા નાગને બચાવ્યો અને એને નવકાર સંભળાવ્યો . તીર્થંકરની કથા કહે છે કે પશુને થઈ રહેલી તકલીફ શોધી કાઢવી જોઈએ અને એમને તકલીફમાંથી બચાવવા જોઈએ . 
+ શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને દીક્ષાના પહેલા ચોમાસામાં પોતાની ઝૂંપડી તોડી રહેલી ગાયને રોકી નહોતી કેમ કે ગાયને બીજે ક્યાંય ઘાસ ખાવા મળતું નહોતું . તેથી એ ગાય ઝૂંપડી તોડીને ઝૂંપડીનું ઘાસ ખાવા માંગતી હતી . તીર્થંકરની કથા કહે છે કે પશુઓ ભૂખ્યા ના રહે તેનું ધ્યાન આપણે રાખવાનું છે .  એક જનાવરનો જીવ શૂલપાણિ યક્ષ બન્યો હતો એનાં મનમાં રહેલા કષાયને શાંત કરવા માટે ઘોર ઉપસર્ગો સહીને પણ શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને શૂલપાણિને પ્રતિબોધ આપ્યો હતો અને એને કષાયથી બચાવ્યો હતો . તીર્થંકરની કથા એમ કહે છે કે પશુઓને પણ માનસિક શાંતિની અપેક્ષા હોય છે .  શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને જ ઝેરીલા સાપના ડંખ સહીને પણ સર્પને પ્રતિબોધ આપ્યો હતો . તીર્થંકરની કથા કહે છે કે ક્રૂર પશુઓના સ્વભાવનું પણ પરિવર્તન થઈ શકે છે . 
+ શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનની સેવામાં આવેલા કંબલ અને શંબલ પૂર્વ ભવમાં પશુ હતા . એમને શ્રાવકનો સત્સંગ મળ્યો હતો એને લીધે એ એ જનાવરો ધર્મપ્રેમી બન્યા અને દેવગતિ પામ્યા . તીર્થંકરની કથા કહે છે કે પશુઓ પણ ધર્માત્માના સંપર્કમાં આવીને ધર્મને અનુકૂળ ભાવનાઓ પામી શકે છે . 

તમે સાધના સાથે જોડાયા છો . તમારી સાધનાની અસર વાતાવરણ ઉપર પડે છે . તમારી સાધનાથી માનવોને પણ શાંતિ મળવી જોઈએ અને જનાવરોને પણ શાંતિ મળવી જોઈએ . તમે આજ સુધી કેટલા સ્નેહીસ્વજનોને ખાવાનું ખવડાવ્યું એ વિચારો અને તમે આજ સુધી કેટલા જનાવરોને ખાવાનું પહોંચાડ્યું એ વિચારો . ઘણાબધા પશુઓને અને ઘણાબધા પંખીઓને જે ખાવાનું પહોંચાડે છે તે જીવદયાનો પ્રેમી છે . પશુપાલનનો શોખ એ અલગ મુદ્દો છે . તમને એકાદ કૂતરું પાળવાનું મન થાય એ શોખની વાત થઈ જાય . આવો શોખ ચતુષ્પદ પરિગ્રહમાં ગણના પામે છે . જીવદયાનો અર્થ એ નથી કે ચતુષ્પદનો પરિગ્રહ કરીએ . જીવદયાનો અર્થ એ છે કે પશુઓ જ્યાં રહે છે , જે રીતે રહે છે ત્યાં સહાય પહોંચાડીએ . 

તમારા વિસ્તારમાં રહેનાર ગાય-બકરી-કૂતરાઓને , તમારા હાથે ખાવાનું મળે છે કે નહીં , તપાસો . તમારા વિસ્તારમાં ઉડનારા પંખીઓને તમારા થકી દાણોપાણી મળે છે કે નહીં , તપાસો . તમારાં રસોડાનાં બજેટમાં પશુપંખીઓનું ખાવાનું લિસ્ટેડ હોય છે કે નહીં , તપાસો . તમને જોઈને , તમને ઓળખી લે અને હોંશે હોંશે કાન હલાવવા લાગે એવી ગાયો કેટલી છે , તપાસો . તમને જોઈને રાજી રાજી થઈ જાય અને પૂંછડી પટપટાવવા લાગે એવા શ્વાન કેટલા છે ? તપાસો . તમે તમારા હાથે જેમને ઘાસ ખવડાવ્યું હોય એવા જનાવરોની સંખ્યા કેટલી , તપાસો . તમે તમારા હાથે જેમને ચણ નાંખી હોય એવા પંખીડાઓની સંખ્યા કેટલી , તપાસો . 

પ્રાણીસંગ્રહાલયમાં બેસેલા જનાવરોને જોઈએ એ જીવદયા નથી . પાંજરાપોળ , ગૌશાળા અને પશુચિકિત્સાલયમાં જે પશુ પંખીઓ છે એમની કાળજી લઈએ તે જીવદયા છે . કતલખાને જઈ રહેલા જીવોને બચાવીએ એ જીવદયા છે . પ્રચંડ હિંસામાંથી બનેલી સાધનસામગ્રીઓનો ઉપયોગ બિલકુલ ના કરીએ એ જીવદયા છે . સાધનાનો પ્રેમી જીવદયા કરતો જ હોય . જીવદયાનો પ્રેમી સાધનાની ભૂમિકા માટે સુયોગ્ય હોય છે . 

તપસ્વિ સમ્રાટ્ પૂજ્યપાદ આચાર્ય ભગવંત શ્રીમદ્ વિજય રાજતિલકસૂરીશ્વરજી મહારાજાએ વર્ધમાન તપની મોટી મોટી ઓળીઓ કરી . ભક્તો મોટી ઓળીઓનાં પારણા પ્રસંગે મોટાં મોટાં અનુષ્ઠાનો રાખતાં . સૂરિભગવંત એમાં નિર્લેપ રહેતા . પરંતુ તેઓ દરેક અનુષ્ઠાનમાં જીવદયાની પ્રવૃત્તિ ઉત્તમ રીતે થાય એની પ્રેરણા કરતા . પરિણામે એમની નિશ્રામાં થનારા દરેક મહોત્સવમાં જીવદયા માટે ઉત્કૃષ્ટ આયોજન થતું . જેની સાધના મોટી હશે એ જીવદયા પણ મોટી જ કરાવશે .

આપણે જે દેરાસરમાં પૂજા કરીએ છીએ એની આજુબાજુમાં રહેનારા જે લોકો જૈન હોય તે જૈન સંઘમાં ગણના પામે છે , બાકીના જે લોકો છે તે જૈન નથી . આપણું કોઈપણ મોટું અનુષ્ઠાન જૈન સંઘના સભ્યોને કેન્દ્રમાં રાખીને થતું હોય છે . જે લોકો જૈન નથી એ જૈન ધર્મ માટે અહોભાવ પામે , આત્મીયતા બનાવે એવું કોઈ ટાર્ગેટ આપણે રાખતા હોતા નથી . જૈન સંઘ માટે આપણે જે કરીએ તે ભક્તિ છે . જે જૈન સંઘમાં નથી એની માટે આપણે જે કરીએ તેને ઔચિત્યદાન , પ્રીતિદાન કે અનુકંપાદાનની શ્રેણિમાં મૂકી શકાય . ભક્તિનું પાત્ર એ ઊંચું પાત્ર છે . એમની ભક્તિ સ્વરૂપે જે કરીએ તે મોટા પાયે કરીએ એવો આપણો અભિગમ હોય છે અને એ અભિગમ સાચો પણ છે . જે ભક્તિનું પાત્ર નથી કે ઊંચું પાત્ર નથી એની માટે સાવ થોડું કરી લેવાનું એવો આપણો અભિગમ બને એ સ્વાભાવિક છે . પરંતુ આ પાત્ર ઊંચું છે અને આ પાત્ર નીચું છે એ રીતે જોવાને બદલે બીજી રીતે પણ પરિસ્થિતિને જોઈ શકાય છે . એમ વિચારો કે જે ધર્મના પ્રેમી બન્યા નથી એ ધર્મના પ્રેમી બને એ માટે પણ હું ઘણો પુરુષાર્થ કરી શકું છું . જે ધર્મનો પ્રેમી નથી એ આજે આપણા લીધે ધર્મનો પ્રેમી બની શકે છે . આવતીકાલે એ ધર્માત્મા બની શકે છે . આગળ જતાં એ મોક્ષના માર્ગે દોડતો થઈ જશે . આપણે તો બસ , શરૂઆત કરાવવાની છે .

જે જૈન નથી એને આપણે અજૈન કે જૈનેતર કહીએ છીએ . આ બંને સંબોધન દ્વારા એમની માટે તુચ્છતાના ભાવ ન બને એનો વિવેક આપણે જાળવવાનો છે . જાણીતા કટાર લેખક સૌરભ શાહ લખતા હોય છે કે ‘ જૈનો , જે જૈન નથી એમને અજૈન કહે છે કે જૈનેતર કહે છે . જૈનોએ વિચારવું જોઈએ કે જે જૈન નથી એમને આ બે સંબોધન ગમે છે કે નહીં ? વૈષ્ણવો જૈનને અવૈષ્ણવ કે વૈષ્ણવેતર કહીને બોલાવતા નથી . અજૈન અને જૈનેતર આ બે શબ્દને બદલે બીજો કયો પોઝિટિવ શબ્દ વાપરી શકીએ , એ આપણે શોધવાનું છે . સભામાં ફક્ત જૈનો જ બેઠા હોય ત્યારે આ બે શબ્દો ઠીક છે . વાચક તરીકેનું ટાર્ગેટ ઓડિયન્સ ફક્ત જૈનો જ હોય ત્યારે આ બે સંબોધન ઓકે છે . બાકી જાહેર સભાઓમાં કે જાહેર મુખપત્રોમાં આ શબ્દો વાપરવાનું ટાળવું જોઈએ .

આપણા વિસ્તારમાં એવા સજ્જનો પણ રહે છે જેમનાં મનમાં જૈન ધર્મ માટે આદર જાગવાનો બાકી છે  . આપણા વિસ્તારમાં એવા ગરીબો પણ વસે છે જેમનાં મનમાં જૈન ધર્મ માટે અહોભાવ જાગવાનો બાકી છે  . એ ધનસંપન્ન પણ હોય , એ ડોક્ટર વકીલ કે સીએ પણ હોય . એ પાડોશી પણ હોય અને દુકાનદાર પણ હોય . એ વોચમેન પણ હોય , રસોઈયો પણ હોય , સર્વન્ટ પણ હોય , લેબર પણ હોય .

આપણાં ઘરે લગ્ન હોય ત્યારે ઘરના બધા જ પરિવારજનો માટે નવા કપડાં સીવાય છે . સાથેસાથે ઘરના નોકર અને નોકરાણી માટે પણ નવાં કપડાં આવે છે . આખું કુટુંબ નવાં કપડાં પહેરે અને નોકરનોકરાણી જૂનાં કપડામાં ફરતા હોય કેવું લાગે ? આપણને આ વ્યવહાર સમજાય છે . ધર્મ સંબંધી જાહેર પ્રસંગનું પણ કંઈક આવું જ સમજવાનું છે . આ અવસરમાં ધર્માત્માઓ આવે એ સહજ છે , આ અવસરમાં ધર્મમાં પ્રવેશ ન પામેલા જીવો પણ જોડાય એવું કંઈક કરવાનું છે . 

આપણા દેરાસરઉપાશ્રયની બાજુમાં રહેનારા સુખી સંપન્ન લોકો , આપણા ધર્મના અનુરાગી બનેલા રહે એવો વ્યવહાર આપણા તરફથી થવો જોઈએ . એમને શું આપવું , એમને કેવી રીતે જોડવા , એમનાં અંતરમાં અહોભાવ કેવી રીતે જગાડવો એ આપણા હાથમાં છે . આપણા પડોશી વર્ષોથી આપણી આજુબાજુમાં રહેતા હોય અને એ આપણા ધર્મના અનુરાગી ના બન્યા હોય એ આપણી નિષ્ફળતા છે . આપણો પાડોશી જૈન બને કે ન બને , જૈન ધર્મનો પ્રેમી તો બનવો જ જોઈએ . 

આપણા વિસ્તારમાં રહેનારા મધ્યમવર્ગી પરિવારોની સંખ્યા મોટી હશે . એ રોજેરોજ દેરાસરઉપાશ્રયમાં આવે એવું બનવાનું નથી . એમને રોજેરોજ દેરાસરઉપાશ્રયમાં કંઈક થઈ રહ્યું છે એ દેખાતું હશે , સમજાતું હશે . એમને આપણા ધર્મ માટે અણગમો થાય એવું કરવાનું હોય નહીં . એ આપણા ધર્મ માટે આત્મીયતા અનુભવે એવું કંઈક જરૂર કરી શકાય . મોટો પ્રસંગ આવે ત્યારે દેરાસરઉપાશ્રયની આજુબાજુમાં રહેનારા મધ્યમ વર્ગી પરિવારો માટે એવું કશુંક કરાય કે એ લોકો દેરાસર ઉપાશ્રય માટે આદરભાવ , અહોભાવ બનાવેલો જ રાખે . 

આપણા વિસ્તારમાં નિયમિત રીતે જોવા મળતા ગરીબોનાં મનમાં આપણાં દેરાસર ઉપાશ્રય માટે અહોભાવ હોય એવું બની જ શકે છે . આ નાના માણસો છે , એમનાં મન નાના હોય એવું પણ બને . આપણો વ્યવહાર એવો હોય કે એમનાં મનમાં પણ દેવ અને ગુરુ માટે પૂજ્યતાના ભાવ હોય જ . 

હવે વાત રહી છે નોકરોની . નોકરો દેરાસરઉપાશ્રયમાં પણ કામ કરતા હોય છે , નોકરો આપણાં ઘરમાં પણ કામ કરતા હોય છે . આપણે ત્યાં કામ કરનારા નોકરો આપણા ધર્મના પ્રેમી હોય એવું ક્યારે બને ? આપણે એમનાં મનમાં ધર્મનો અહોભાવ જગાડવાની મહેનત કરી હોય ત્યારે . આપણાં સંસ્થાનોમાં કે આપણાં ઘરમાં કે આપણી ઓફિસોમાં , દુકાનોમાં કામ કરવા વાળા નોકર એ જાણતા હોય છે કે આપણા શેઠ જૈન છે . એ નોકરો સ્વયં જૈન હોતા નથી . એમને શેઠમાં જૈન ધર્મ દેખાય છે . એમની સાથે શેઠ જે વ્યવહાર કરે છે એને કારણે એમને જૈન ધર્મ સારો લાગે છે . કોઈ મોટો પ્રસંગ ઉપસ્થિત થયો હોય ત્યારે આ નોકરોને ધાર્મિક પ્રસંગના ઉપલક્ષ્યમાં કંઈક સ્પેશિયલ મળવું જોઈએ . જે મળે તે એ રીતે મળે કે એમને આપણા ભગવાન્ સારા લાગે , આપણા ગુરુ સારા લાગે , આપણો ધર્મ સારો લાગે . એમનાં મનમાં દેવગુરુધર્મ માટે અહોભાવ જાગે અને એમનો એ અહોભાવ બનેલો જ રહે એ માટે આપણે સતત એમને ધાર્મિક પ્રસંગે કશુંક વિશિષ્ટ રીતે આપતા રહીએ . આ છે અનુકંપાદાન . 

આપણા પરિવારમાં કોઈ પણ ધાર્મિક ઉજવણીનો પ્રસંગ ઉપસ્થિત થાય ત્યારે ઔચિત્ય પાલન સ્વરૂપે એવું કશુંક અવશ્ય કરવું જોઈએ જેનાથી આપણી આસપાસમાં રહેનારા શ્રીમંત અને મધ્યમવર્ગી સજ્જનો , આપણા ધર્મ માટે આદરભાવ અનુભવે . યાદ રાખજો , શ્રીમંત અને મધ્યમ વર્ગીને દયાદાનની આવશ્યકતા નથી . એમનાં મનમાં આપણા ધર્મ માટે અહોભાવ જાગે એવું કશુંક કરવાનું છે . જે કરીએ તે એ રીતે કરીએ કે આપણું ગૌરવ જળવાય અને એમનું સન્માન જળવાય . ઔચિત્યપાલન એ રીતે જ કરવાનું કે શ્રીમંત કે મધ્યમવર્ગી માણસને એવું ન લાગે કે કશુંક વધારે પડતું થઈ રહ્યું છે . 

આપણા પરિવારમાં કોઈ પણ ધાર્મિક ઉજવણીનો પ્રસંગ ઉપસ્થિત થાય ત્યારે અનુકંપા દાન સ્વરૂપે એવું કશુંક અવશ્ય કરવું જોઈએ જેનાથી આપણા વિસ્તારમાં રહેનારા ગરીબો અને આપણે ત્યાં કામ કરનારા નોકરો , આપણા ધર્મ માટે વિશેષ આદરભાવ અનુભવે . અનુકંપાદાન એ રીતે થવું જોઈએ કે સાધારણ અવસ્થાનો આદમી ખરેખર સંતૃપ્તિ અનુભવે . 

સો વાતની એક વાત : આપણા વિસ્તારમાં વસી રહેલા સજ્જનોનાં અને ગરીબોનાં મનમાં આપણા ધર્મ માટે અહોભાવ બને અને એમનો એ અહોભાવ વધતો જ રહે , એનું ધ્યાન આપણે રાખવાનું છે . એમનો પોતાનો ધર્મ હશે જ . એમને પોતાના ધર્મ માટે અભિરુચિ હશે જ . આપણા સુંદર વ્યવહારને કારણે એમને આપણા ધર્મ માટે ઊંડી અભિરુચિ થવી જોઈએ . જે જૈન નથી એ જૈન ધર્મનો પ્રેમી બને એવું કરવાનું છે . એ માટે ઔચિત્યપાલન પણ કરી શકાય અને અનુકંપાદાન પણ કરી શકાય .

સાધનામાં તપ થાય છે અને તપનું પારણું થાય છે . તપનાં પારણામાં કોઈ આયોજન થાય છે . એમાં કોઈ જોડાય છે . તપનાં પારણામાં તમે કોને જોડો છો , એ તમારા પર નિર્ભર છે . શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાન્ સાધક અવસ્થામાં , જ્યારે જ્યારે ઉપવાસનું પારણું કરે છે ત્યારે ત્યારે દેવતાઓ એક સુંદર આયોજન કરે છે : પંચ દિવ્ય . ભગવાન્ પારણું કરે એટલે તરત જ દેવતાઓ દિવ્ય કરે છે . પારણું થયું એ પૂર્વે કોઈ આયોજન નહીં . પારણું થયું તે સાથે જ એક આયોજન . પારણું ક્યાં થશે એ નક્કી ન હોય એટલે આયોજન ક્યાં રાખવામાં આવ્યું છે એ નક્કી ના હોય . પારણું કોણ કરાવશે એ નક્કી ન હોય એટલે આયોજન કોને ત્યાં છે એની ખબર ના હોય . પારણું ક્યાં થશે અને કોણ કરાવશે એ ખબર ના હોય એટલે પારણા પ્રસંગે કોણ આવશે એ મુદ્દો બને જ નહીં . તેમ છતાં ભગવાનનું પારણું થાય એ વખતે ઘણા બધા લોકો ભેગા થઈ જતા હોય છે . કેવી રીતે ?

મહાવીર ચરિયં ગ્રંથમાં એક શ્લોક છે : सेसो वि गामलोगो तहाविहं पेच्छिऊण अच्छरियं । विम्हिअहियऒ सहसा जिणस्सगासं समल्लीणो। દીક્ષા પછીનું પહેલું પારણું ભગવાને જ્યાં કર્યું ત્યાં ગામના બધા લોકો ભેગા થઈ ગયા . એ લોકોને પારણું થશે એની ખબર નહોતી , એ લોકોને પારણું થયું એની ખબર પડી . કેવી રીતે ? પંચ દિવ્ય દ્વારા . પંચ દિવ્યમાં શું હોય છે એ મુદ્દો નથી . પંચ દિવ્યની અસર શું હોય છે એ મુદ્દો છે . શ્લોકમાં લખ્યું છે કે પંચ દિવ્યને જોઈને લોકો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા . તેઓ વિસ્મયભાવે ભગવાનની સમક્ષ ઉપસ્થિત થઈ ગયા . ભગવાનનું પારણું થયું એ વખતે જે પંચ દિવ્ય થયાં તે એક આયોજન હતું . એ આયોજન જૈન પરિવાર અને જૈન સંઘ પૂરતું સીમિત નહોતું . જે વિસ્તારમાં પારણું થયું એ વિસ્તારના બધા જ લોકો એ આયોજન દ્વારા પ્રભાવિત થયા હતા . જે ભગવાન્ સાથે ખાસ જોડાયા ન હતા એમની પર પંચ દિવ્યનાં આયોજને અસર ઊભી કરી હતી . એમનાં મનમાં ભગવાન્ માટે પ્રેમ જાગ્યો હતો . એમનાં હૃદયમાં ભગવાને કરેલાં તપ માટે અહોભાવ જાગ્યો હતો . પંચ દિવ્યનું આયોજન એવું હતું જે આ ગ્રામીણ લોકોએ જિંદગીમાં ક્યારેય જોયું નહોતું . આયોજનની અદ્ ભુતતાએ એમને પ્રભાવિત કરી દીધા હતા . આયોજનની સાથે તપનું જોડાણ હતું , ભગવાનનું જોડાણ હતું , ભગવાનની ભક્તિનું જોડાણ હતું , ભગવાનના ભક્તનું જોડાણ હતું . ગ્રામીણ લોકોને આ બધાયની માટે અહોભાવ થયો હતો .

ભગવાન્ પારણું કરે એ વખતે પંચ દિવ્ય ન થાય એવું ક્યારેય બનતું નથી . કલ્પના કરવા પૂરતું વિચારી લઈએ કે ભગવાન્ પારણું કરે એ વખતે પંચ દિવ્ય ન થાય . ભગવાન્ પારણું કરીને નીકળી જાય . પછીનું દૃશ્ય કેવું બને ? ભગવાનની અને પારણાની કોઈને ખબર જ ના પડે . કોઈનાં મનમાં અહોભાવ ના બને . જે ધર્મથી અજાણ હતા એ ધર્મથી અજાણ જ રહે . જે ભગવાનથી દૂર હતા એ ભગવાનથી દૂર જ રહે . જે તપના વિષયમાં અજાણ હતા એ તપના વિષયમાં અજાણ જ રહે . લોકોને તપધર્મનો ડંકો સાંભળવા મળ્યો નહોતો એ સાંભળવા પણ ના મળે . પંચ દિવ્યના અભાવમાં હજારો હજારો ગ્રામીણ લોકો અહોભાવનાથી વંચિત રહી જાય . એમનાં મનમાં ભગવાન્ માટે ભક્તિ ભાવ જાગે એવી સંભાવનાને પૂર્ણવિરામ લાગી જાય .

પંચ દિવ્ય એ દેવતાઈ ઔપચારિકતા નથી . પંચ દિવ્ય એ દેવતાઈ અનુમોદના છે . વીતરાગ સ્તોત્રનો શ્લોક યાદ આવે છે : सर्वेषाम् अर्हदादीनां यो योऽर्हत्त्वादिको गुणः । अनुमोदयामि तं तं ।। આનો અર્થ એ છે કે અરિહંત ભગવંતમાં વસેલા ગુણોની હું અનુમોદના કરું છું . પંચ દિવ્ય દેવતાઓ કરે છે . દેવતાઓ ભગવાનને ગોચરી વહોરાવી શકતા નથી . કારણ કે દેવપિંડ અકલ્પ્ય હોય છે . ભગવાનનો એક ત૫ પૂરો થયો તે પારણું . અને ભગવાન્ આવતીકાલથી બીજો તપ શરૂ કરશે એનું અત્તરવાયણું . આ બંનેની જાણ દેવતાઓને હોય છે . દેવતાઓ પ્રભુના તપધર્મની અનુમોદના સ્વરૂપ ભક્તિભાવના આનંદમાં ઉત્સાહિત થઈને પંચ દિવ્ય કરતા હોય છે .

ભગવાન્ જેનાં ઘરે પારણું કરવા પધારે છે એને ભગવાનનાં તપની ખબર હોતી નથી , એને ભગવાનનું પારણું અને અત્તરવાયણું છે એનો અંદાજ હોતો નથી . અચાનક આવેલા ભગવાનને એ પોતાની પાસે જે હોય એ આપી દે છે . ભગવાન પારણાનાં સ્થળે વધારે સમય વિતાવ્યા વગર તુરંત ત્યાંથી નીકળી જાય છે . ભગવાન્ આવ્યા , પારણું થયું અને ભગવાન્ નીકળી ગયા . થોડી મિનિટોમાં બધું જ પૂરું થઈ જાય છે . માનવલોક મોટી અનુમોદનાથી વંચિત રહી જાય એવું બનત પણ પંચ દિવ્ય થાય છે એનાથી પારણું કરાવનારને અહેસાસ થાય છે કે આ પ્રભુ છે , પ્રભુને તપ ચાલે છે અને પ્રભુનાં તપનું આજે પારણું છે . પંચ દિવ્ય થાય છે એનાં જ કારણે તે વિસ્તારના લોકોને ધ્યાનમાં આવે છે કે આપણા વિસ્તારમાં પ્રભુ પધાર્યા છે , પ્રભુને પારણું થયું છે . જે ભક્ત ન હોય એ ભક્ત બને છે , જે પ્રેમી ન હોય એ પ્રેમી બને છે , જે અનુમોદના ન કરવાના હોય એ સૌ અનુમોદના કરવા લાગે છે . પારણા પ્રસંગે આયોજન કેવું કરાય એનું માર્ગદર્શન પંચ દિવ્ય પાસેથી મળે છે .

પારણા પ્રસંગે ભગવાનની ભક્તિ કરવી જોઈએ , તે કરીએ છીએ . ગુરુની ભક્તિ કરવી જોઈએ , તે કરીએ છીએ , સંઘની ભક્તિ કરવી જોઈએ , તે કરીએ છીએ . ગુરુ અને સંઘ તપને સમજે છે . તપની અનુમોદનાનું માહાત્મ્ય જાણે છે તેથી તપની અનુમોદના સાચા દિલથી કરે છે . પારણા પ્રસંગે અનુકંપા પણ કરવી જોઈએ . અનુકંપા એ રીતે કરવાની કે જ્યાં અનુકંપા થાય ત્યાં લોકોનાં હૃદયમાં ભગવાન્ માટે ભક્તિના ભાવ જાગે અને તપ માટે અનુમોદનાના ભાવ જાગે . દેવગુરુ અને સંઘની ભક્તિમાં ઉપેક્ષા ભાવ રાખવો એવી કોઈ વાત નથી . દેવ ગુરુ અને સંઘની ભક્તિ એ આપણો કૃતજ્ઞ ભાવ છે . ભગવાન્ ધર્મના દાતા છે . ગુરુ ધર્મના માર્ગ દર્શક છે . સંઘ , ધર્મનો આરાધક છે તો દેવગુરુ અને સંઘની ભક્તિ દ્વારા આપણે ધર્મ તત્ત્વનું પૂર્ણ સન્માન કરીએ છીએ . એ સન્માન જેટલું કરો એટલું ઓછું . એ સન્માનમાં કોઈ કમી આવવી ન જોઈએ .

મેનેજમેન્ટ એમ કહે છે કે જે કામ નિયમિત કરતાં હોઈએ એ સારામાં સારી રીતે કરો અને જે કામ કરવાનું બાકી રહી જતું હોય એની પર વિશેષ ધ્યાન આપો . અનુકંપાનાં કાર્યની અસર શું છે તે જુઓ . આપણે ગરીબ માણસની અનુકંપા કરીશું . એને ખબર પડશે કે આ જૈન ધર્મના લોકો દ્વારા આપણી માટે કંઈક કરવામાં આવ્યું છે . એ લોકો જૈન ધર્મ માટે અહોભાવ બનાવશે , આત્મીયતા બનાવશે . એ લોકો મહાવીર સ્વામી ભગવાનનું નામ જાણતા હોય છે એ રીતે એ લોકો ભગવાન્ માટે અહોભાવ બનાવશે . એ લોકો જૈન ધર્મમાં તપસ્યા થતી હોય છે એ વાત જાણતા હોય છે તો જે તપસ્યા થઈ એ તપસ્યા માટે આદરભાવ બનાવશે . એમને ખાવાનું મળતું નહોતું . આપણે ખાવાનું આપ્યું . એમને મીઠાઈ મળતી નહોતી . આપણે મીઠાઈ આપી . એમને કપડાં મળતાં નહોતાં , આપણે કપડાં આપ્યાં . એમની પાસે ધાબળા સ્વેટર નહોતાં , આપણે ધાબળા સ્વેટર આપ્યા . એમની પાસે અમુક સગવડ નહોતી . આપણે સગવડ કરી આપી . તેમની પાસે અમુક વ્યવસ્થા નહોતી . આપણે વ્યવસ્થા ગોઠવી આપી . એમની તકલીફ ઓછી થાય એવું કંઈક આપણે કરી આપ્યું એ અનુકંપા છે . એમને એનાથી સારું લાગે છે . એમને જેનાથી સારું લાગ્યું એની માટે એમનાં મનમાં પ્રેમની લાગણી જાગે છે . ધર્મથી દૂર હોય એવા આત્માઓનાં મનમાં ધર્મ માટે થોડી ઘણી લાગણી જગાડીએ એને બોધિબીજ કહેવામાં આવે છે . પંચ દિવ્યનું આયોજન બોધિબીજનાં વાવેતર કરતું હશે એવું અનુમાન આપણે કરી શકીએ . જે ધર્મના પ્રેમી છે એ ધર્મની અનુમોદના કરે એ સહજ છે . જે ધર્મના પ્રેમી નથી એ લોકો પણ ધર્મની અનુમોદના કરે એ નવું છે . જે નવું છે એ થવું જ જોઈએ .

આપણે ત્યાં કોઈપણ પારણાંનો પ્રસંગ આવે ત્યારે દેવ , ગુરુ અને સંઘની ભક્તિની મુખ્યતાને પૂરેપૂરી જાળવવા પૂર્વક એવી અનુકંપા કરી શકીએ છીએ જેનાથી સેંકડો કે હજારો દુઃખી જીવોનાં હૈયામાં ભગવાન્ માટે અને ધર્મ માટે અહોભાવ જાગી ઊઠે . જે ધર્મ સાથે જોડાયા છે એમની આગતા સ્વાગત કરીએ એ ભક્તિ છે . આ ભક્તિ તો કરવાની જ છે . જે ધર્મ સાથે જોડાયા નથી એમને ધર્મની પ્રશંસા કરવાનું મન થાય એ રીતે પ્રીતિદાન કરીએ કે દયાદાન કરીએ એ અનુકંપા છે . આપણા ઉત્તમ વ્યવહારને કારણે કોઈ નવો જીવ ધર્મનો પ્રેમી બને , ધર્મનો પ્રશંસક બને , એ ઘણી મોટી વાત છે . તપનાં પારણાંનું આયોજન એવું કરજો કે નવા જીવો ધર્મના પ્રેમી બને . સાધના સૌને જોડવામાં માને છે .

( પંચ દિવ્યમાં દેવતાઓ દ્વારા આ પાંચ પ્રવૃત્તિ થતી હોય છે :
૧ . આકાશમાં અહો દાનં અહો દાનં એવી ઉદ્ ઘોષણાઓ થાય .
૨ . આકાશમાં દેવતાઓ દુંદુભિનાદ કરે એટલે કે નગારા વગાડે .
૩ . આકાશમાંથી સોનાના સિક્કાનો વરસાદ થાય . 
૪ . આકાશમાંથી મોંઘેરા વસ્ત્રોનો વરસાદ થાય . 
૫ . આકાશમાંથી સુગંધિત જળનો છંટકાવ થાય . )

દુઃખ આવે છે . દુઃખ સહન થતું નથી પણ સહન તો કરવું જ પડે છે . દુઃખ આવે એ વખતે મન હેરાન થઈ જાય છે . દુઃખ રડતાં રડતાં સહન કરીએ એવી માનસિકતા સાધકને શોભે નહીં . દુઃખ આવે ત્યારે હિંમત રાખીને દુઃખ સહન કરવું એ સાધકનું કામ છે . સામાન્ય આદમી દુઃખ આવે છે ત્યારે અંદરથી ઢીલો પડી જાય છે . સાધક દુઃખ આવે છે ત્યારે અંદરથી પોતાને મજબૂત કરે છે . સામાન્ય આદમી દુઃખના સમયમાં જે વિચાર બનાવી શકતા નથી એ વિચાર સાધક બનાવતા હોય છે . દુઃખ સહન કરવા બાબતે પાંચ વિચાર છે . વિચારો અઘરા છે , આપણે ના પણ બનાવી શકીએ . સાધકો આ વિચારોને અપનાવે છે  અને આગળ વધે છે  એટલે આ વિચારો સમજવા જરૂરી છે . 

પહેલો વિચાર : તમને જે દુઃખ આવ્યું છે એ તમારે સહન કરવાનું જ છે . આવેલું દુઃખ સહેલું લાગે એ માટે એક કામ કરો . જે સહન કરી રહ્યા છો એના કરતાં વધારે મોટું દુઃખ થોડાક સમય માટે સહન કરો . અને પછી વર્તમાન દુઃખની પાસે પાછા આવી જાઓ . દાખલા તરીકે , ઠંડીની મોસમમાં તમને તમારા ઓરડામાં ઠંડી ઘણી લાગે છે . તમે થોડી મિનિટ માટે રૂમની બહાર નીકળો . બહાર ખુલ્લામાં જે વધારે પડતી ઠંડી છે એમાં થોડો વખત ઉભા રહો . એ સુસવાટાભરી ઠંડી સહન નથી થતી એવું લાગે એટલે તરત ઓરડામાં પાછા આવી જાઓ . બહારનો કડાકો સહન કરીને તમે અંદર આવ્યા એટલે તમને અંદરનો ઓરડો હૂંફાળો લાગશે . તમને એમ થશે કે બહાર જેવી ઠંડી હતી એવી ઠંડી અંદર નથી . પહેલાં તમને એમ લાગતું હતું કે ઓરડામાં ઘણી ઠંડી છે , હવે તમને એમ લાગશે કે ઓરડામાં ઓછી ઠંડી છે . મોટું દુઃખ સહન કરી લીધા પછી નાનું દુઃખ સહન કરીએ ત્યારે નાનું દુઃખ સહેલું લાગે છે . તમે જે દુઃખ સહન કરો છો એ તમને મોટું લાગે છે કારણ કે તમને મળેલાં દુઃખ કરતાં વધારે મોટું કોઈ દુઃખ હોય છે એવું તમે વિચારતાં નથી . તમને મળેલાં દુઃખ કરતાં કોઈ મોટું દુઃખ હોય છે એની તમને ખબર હોય ત્યારે , તમે પેલાં મોટા દુઃખથી બચી ગયા છો એમ વિચારીને રાહત અનુભવી શકો છો . એ રાહત વર્તમાન દુઃખને સહન કરવામાં સહાયક બની શકે છે . મકાનમાં ઘણી ગરમી લાગતી હોય તો સાધક તડકામાં ઉભો રહીને પાછો આવે છે . જેટલી ગરમી તડકામાં લાગે છે એટલી મકાનમાં નથી લાગતી એમ વિચારીને સાધક મકાનની ગરમીને સહન કરી લે છે . મોટાં દુઃખની પછી આવેલું નાનું દુઃખ પોતાની તીવ્ર અસરકારકતા ગુમાવી દેતું હોય છે . 

બીજો વિચાર : તમે જે દુઃખ સહન કરી રહ્યા છો એના કરતાં વધારે મોટું દુઃખ જેણે જેણે સહન કર્યું હોય એને યાદ કરો . તમને આશ્વાસન મળશે કે દુઃખ એકલું તમને જ આવ્યું છે એવું નથી , દુઃખ એમને પણ આવ્યું છે . તમને પ્રેરણા મળશે કે હું જે સહન કરું છું એ તો ઠીક છે પણ એમણે જે સહન કર્યું એ તો બહુ ખતરનાક હતું . ખુલ્લા પગે ચાલતાં હોઈએ અને પગમાં છાલા પડી જાય ત્યારે દીનતા આવી જવાની સંભાવના છે . આ વખતે શાલિભદ્રજીએ વૈભારગિરિ ઉપર જે અનશન સ્વીકારેલું એ યાદ કરવાનું . એમના જેવા મહાપુરુષોએ જે ત્યાગ કર્યો અને પછી જે સહન કર્યું એ યાદ કરવાથી તમને તમારી સાથે જોડાયેલું દુઃખ સહન કરવાની નવી હિંમત મળે છે . 

ત્રીજો વિચાર : દુઃખ સહન કરવાથી કર્મ તૂટે છે એ આપણે જાણીએ છીએ . દુઃખ થોડું સહન કરીશું તો કર્મ થોડું તૂટશે . દુઃખ ઘણું સહન કરીશું તો કર્મ ઘણાં તૂટશે . આપણી સ્વ ઈચ્છાથી આપણે મોટું દુઃખ સહન કરવા તૈયાર થવાના નહોતા . આપણે નાનું નાનું દુઃખ સહન કરી કરીને આપણી સાધનામાં સંતૃપ્તિ માની લેવાના હતા . પણ મોટું દુઃખ આવી પડ્યું . હવે શું કરવાનું ? મોટું દુઃખ આવે ત્યારે મનને સમજાવવાનું કે જેમ જેમ દુઃખ સહન કરીશું તેમ તેમ કર્મ તૂટશે . બોલાવ્યા વગર આવેલું દુઃખ વધારે પીડા આપે છે . વધારે પીડામાં મન સમાધિ જાળવી શકે એવો અંતરંગ પુરુષાર્થ કરવાનો . મનને કહેવાનું : જે કર્મ હું સ્વ ઈચ્છાથી ખપાવવાનો ન હતો એ કર્મ હવે હિંમત જાળવીને ખપાવીશ . મારાથી સહન થતું નથી એ વાત સાચી છે પરંતુ હું જે સહન કરું છું એ મારાં કર્મોનો નાશ જ કરે છે . આથી હું દુઃખમાં દીનતા બનાવું , લાચારી અનુભવું એ ના ચાલે . દુઃખ સહન કરતી વખતે જે લાચારીનો અનુભવ કરે છે એની કર્મનિર્જરા કમજોર પડી જાય છે . દુઃખ સહન કરતી વખતે જે લાચારીનો અનુભવ કરતો નથી એની કર્મનિર્જરા પ્રચંડ થઈ જાય છે . 

ચોથો વિચાર : આગમસૂત્રોમાં એવું લખ્યું છે કે સમકિતી જીવ નરકમાં હોય અને નરકની પીડા વેઠતો હોય એ વખતે એનાં મનમાં સતત એક વિચાર ચાલતો હોય : મારાં જીવનમાં આટલાં મોટાં દુઃખ આવી પડ્યાં છે . પાપ કર્યાં ન હોય તો દુઃખ આવે જ નહીં એ નક્કી છે . જો દુઃખ આટલું મોટું આવ્યું છે તો આ દુઃખ જે પાપને કારણે આવ્યું છે એ પાપ કેટલું મોટું હશે ? આગમસૂત્રની આ વાત પરથી જે વિચાર મળે છે તેને સાધક હંમેશા જીવતો રાખે છે . મને મોટાં મોટાં દુઃખ સહન કરવા પડે છે એનાથી એ સમજી શકાય છે કે મેં ભૂતકાળમાં પાપો મોટાં મોટાં કર્યા છે . મેં મોટાં મોટાં પાપો કર્યાં ન હોત ને , તો આટલાં મોટાં દુઃખ આવત જ નહીં . ભૂતકાળમાં મેં જે જે પાપો કર્યા છે એ બધાં પાપોનો મને ઘણો જ પસ્તાવો થાય છે . મેં પાપો મોટાં જ કર્યા છે તો દુઃખ તો મોટાં જ આવશે ને ? હે જીવ , હવે તું ડાહ્યો થઈને સહન કરી લે . ફરીથી નવાં પાપો બાંધીશ અને ભવિષ્યમાં એ પાપો ફરીથી દુઃખો લાવશે . હું જૂનાં પાપોની માફી માગું છું . હું નવાં પાપો રસપૂર્વક કરીશ નહીં એવો સંકલ્પ લઉં છું . આ આખી વિચાર પ્રક્રિયામાં મન જોડાય એનાથી દુઃખને સહન કરવાની નવી શક્તિ મળે છે . 

પાંચમો વિચાર : મારે મોક્ષમાં જવું છે . મોક્ષ કયા ભવમાં મળશે , ખબર નથી . મોક્ષ કેવી રીતે મળશે હું જાણતો નથી . એટલું જરૂર સમજાય છે કે કર્મનિર્જરા જેટલી વધારે હોય એટલો ઝડપથી મોક્ષ મળે છે . અત્યારે જે દુઃખ મારી સમક્ષ આવ્યું છે એ દુઃખ દ્વારા જે કર્મનિર્જરા થવાની છે એ કર્મનિર્જરા મને મારા મોક્ષની નજીક પહોંચાડવાની છે . હું જેમ જેમ દુઃખ સહન કરીશ એમ એમ મારો મોક્ષ નજીક આવતો જશે . દુઃખ ઘણી પીડા આપે છે , એ પીડા સહન કરવી મુશ્કેલ છે એ સમજાય છે . એ દુઃખને લઈને વિચાર બનાવો કે હું દુઃખ સહન કરું છું એનાથી કર્મનિર્જરા થાય છે , કર્મનિર્જરા દ્વારા મારો મોક્ષ નજીક આવે છે . મારે વહેલામાં વહેલી તકે મોક્ષમાં પહોંચવું હોય છે માટે હું મારામાં જેટલી હિંમત હશે એ તમામ હિંમતને કામે લગાડી દઈશ અને આ દુઃખને સહન કરીશ . 

દુઃખ સહન કરવાની ક્ષમતા બધામાં હોતી નથી . દુઃખ સહન ન થાય એવું બનતું હોય છે . આપણે દુઃખ સહન ન કરીએ એનો અર્થ એ નથી કે આપણી અંદર પડેલાં કર્મો ખતમ થઈ ગયાં . એ કર્મો આજે દુઃખ નહીં આપશે તો ભવિષ્યમાં દુઃખ આપશે . આજે સાવધાનીથી સહન કરી લઉં , કર્મો ખપાવી લઉં એનાથી મને લાભ જ લાભ છે . સાધક દુઃખમાં મન પ્રસન્ન રહી શકે એવી રીતે અંતરંગ પુરુષાર્થ કરે છે . દુઃખ વખતે મનને બહુ બહુ બહુ સમજાવવું પડે છે . મન સમજવામાં ઘણો ઘણો ઘણો સમય લે છે . એકવાર મન સમજી ગયું એ પછી દુઃખની તાકાત તૂટી જતી હોય છે . આ પાંચ વિચારો દુઃખની તાકાતને તોડવામાં ઘણા ઉપયોગી બને છે . 

આપણે લોકોને ધર્મમાં જોડીએ છીએ . લોકોને જોડવાપૂર્વક ધર્મ કરવાનો થાય છે એ વખતે આપણે પોતે પણ ધર્મ સાથે પૂરેપૂરા જોડાયેલા રહીએ એ જરૂરી હોય છે . જે ધર્મ કરવો છે તે સૌથી પહેલાં પોતાની જાત માટે કરવો છે . પ્રભુભક્તિ કરવી છે તો હું ભગવાનમાં ડૂબું એની માટે કરવી છે . ગુરુભક્તિ રૂપે જે પણ કરવું છે તેમાં ગુરુ ભગવંત સાથે જોડાયેલા રહેવું છે એ વધારે અગત્યનું છે . આપણે આપણા પ્રભુની સમક્ષ હોઈએ , આપણે આપણા ગુરુની સમક્ષ હોઈએ એ આનંદની ક્ષણો છે . આપણે રાખ્યું સામૂહિક આયોજન . આપણે ભગવાનની સામે હતા ત્યારે આપણે ઘણા બધા લોકોને બોલાવીને તૈયાર રાખ્યા હતા . આપણે ગુરુની સમક્ષ હતા ત્યારે આપણે ઘણાબધા લોકોને બોલાવી ચૂક્યા હતા . હવે ત્રિકોણ રચાય છે . તમે છો . તમારા ભગવાન્ છે , તમારા બોલાવેલા મહેમાન છે . તમે છો , તમારા ગુરુ છે અને તમારા બોલાવેલા મહેમાન છે . તમારે નક્કી કરવાનું છે કે તમારું ફોકસ ક્યાં હોવું જોઈએ .

બને છે શું એ તમે જુઓ . તમે ત્રણ કલાક ભગવાનમાં ડૂબેલા રહો એવું અનુષ્ઠાન તમે રાખ્યું જ હતું . મહેમાન આવ્યા હતા. તમે મહેમાનોને ભગવાન્ સાથે જોડવામાં રહ્યા આથી તમે ભગવાન્ સાથે જોડાયા ફક્ત ૧૫ થી ૨૦ મિનિટ માટે . બાકીનો સમય તમે ભગવાનથી થોડા અલગ રહ્યા . બાકીનો સમય તમે ભગવાનને બદલે મહેમાનનો વિચાર વધારે કર્યો . આવું ન થયું હોય એમ પણ બને . આવું થયું હોય એમ પણ બને . મહેમાનોને જોડતી વખતે તમે ભગવાનમાં ડૂબેલા રહ્યા એ પરિસ્થિતિ આવકાર્ય છે પરંતુ મહેમાનોને જોડતી વખતે તમે મહેમાનોમાં ડૂબેલા રહ્યા અને ભગવાનમાં ડૂબવાનું ચૂકી ગયા એ પરિસ્થિતિ આવકાર્ય નથી .

તમે ગુરુ ભગવંતને ઘરે પધરાવ્યા . સાથે તમે મહેમાનોને પણ બોલાવ્યા . મહેમાનો એ જ હતા જે બારે મહિના તમને તમારાં શહેરમાં જોવા મળે છે . ગુરુ ભગવંત પહેલીવાર પધાર્યા છે અને બીજી વખત પધારશે કે નહીં એ ખબર નથી . તમારું ધ્યાન ગુરુ ભગવંત ઉપર જ હોવું જોઈએ . શું ખરેખર જેવું બને છે ? તમે ગુરુ ભગવંતને બોલાવ્યા પણ તમારું સો ટકા ધ્યાન ગુરુ ભગવંત ઉપર રહે એવું ન બન્યું . તમારું અડધોઅડધ ધ્યાન મહેમાનો ઉપર રહ્યું . આવું ન થયું હોય એમ પણ બને . આવું થયું હોય એમ પણ બને . ઘરે ગુરુ ભગવંત હતા અને તમે મહેમાનો સાથે જોડાયેલા રહ્યા . કેવું કહેવાય ? મહેમાનો પછી મળી શકતા હતા , ગુરુ ભગવંત પછી ક્યાં મળવાના હતા ?

લોકોને બિલકુલ જોડવા જ નહીં એવી વાત નથી . લોકો આવ્યા હોય એ બેઠેલા જ રહે અને બધું આપણે જ કરી લઈએ એવા સ્વાર્થભાવની પણ વાત નથી . વાત છે એકાગ્રતા બનાવી રાખવાની ‌. લોકો હોય નહીં એ વખતે જેવી એકાગ્રતા બને એવી એકાગ્રતા લોકો હોય એ વખતે ન બને . તમારો ધર્મ તમને એકાગ્ર બનાવે એવો હોવો જોઈએ . ધર્મ તમારો હોય છે અને તમારી ગોઠવણને લીધે તમારી એકાગ્રતા અધૂરી રહી જાય છે . આવી ભૂલ થવી ના જોઈએ . પેથડ શાહની પુષ્પ પૂજા યાદ છે ? પાછળ રાજા આવીને બેસી ગયો હતો . પરંતુ પેથડ શાહ ભગવાનમાં જ ડૂબેલા રહ્યા . આપણે મહેમાનોને બોલાવીએ છીએ એ પછી અનુષ્ઠાનના સમયે ભગવાનમાં જ ડૂબેલા રહીએ છીએ એવું બને છે કે નહીં એ તપાસતા રહો . ઘણાબધા લોકો ભેગા થાય એ કોઈ રીતે ખોટું નથી . ઘણાબધા લોકો ભેગા થાય છે ત્યાં કશું ખોટું થઈ રહ્યું છે એવું માનવાની જરૂર નથી . જ્યાં ઘણાબધા લોકો ભેગા થાય છે ત્યાં કોઈ ગડબડ છે એવું વિચારવાની જરૂર નથી . જ્યાં ઘણાબધા લોકો ભેગા થાય છે ત્યાં પોલંપોલ ચાલતી હોય છે એવી અફવાઓ બનાવવાની જરૂર નથી . જ્યાં ઘણાબધા લોકો ભેગા થાય છે ત્યાં પણ બધું સરસ જ થતું હોય છે .

ઘણાબધા લોકો ભેગા થયા એ ભૂલ છે એવું નથી . જ્યારે ઘણાબધા લોકો ભેગા થાય છે ત્યારે આપણે એકાગ્રતા બનાવી શકતા નથી એ ભૂલ છે . એ વાત એક દલીલ તરીકે સાચી છે કે પેથડશાની પુષ્પપૂજા એ વ્યક્તિગત વાત હતી , એ સામૂહિક પ્રસંગ નહોતો . પરંતુ પેથડશા એકાગ્રતાને કેટલું બધું મહત્વ આપતા હતા એ આપણને સમજાય છે . જ્યારે જે ધર્મ કરીએ તે એકાગ્રતાપૂર્વક જ કરીએ , આ નિયમ બનાવી લો એમ‌ પેથડ શાહ સમજાવે છે .

આપણે વ્યાખ્યાન સાંભળીએ છીએ ત્યારે સામૂહિક શ્રવણ થતું હોય છે પરંતુ એકાગ્રતા ગજબનાક બનતી હોય છે . આપણે ભગવાનની ભક્તિ કરીએ ત્યારે પણ આવી જડબેસલાક એકાગ્રતા આપણાં મનમાં બનાવી રાખીએ એ બહુ જરૂરી છે . અનુષ્ઠાનની વિધિઓ ચાલતી હોય એ વખતે આપણે મહેમાનોને , આવો બેસો – આવો બેસો એમ કહેતાં રહીએ છીએ . શું એ ભગવાન્ સાથેની એકાગ્રતા છે ? અનુષ્ઠાનની ભક્તિપૂર્ણ ક્ષણોમાં , જમવાનું કેટલી વારમાં બનશે – એવા વાહિયાત પ્રશ્નોમાં ફસાયેલા રહીએ છીએ . શું એ ભગવાન્ સાથેની એકાગ્રતા છે ? અનુષ્ઠાનમાં જે આવ્યા નથી એ કેમ નથી આવ્યા એના વિચારો કરતા રહીએ છીએ , અનુષ્ઠાનમાં જે આવ્યા છે એમની સગવડો બરોબર સચવાઈ છે કે નહીં એની ચિંતામાં રહીએ છીએ . શું એ ભગવાન્ સાથેની એકાગ્રતા છે ? જે મહેમાન ઘણા વખતે આવ્યા હોય એમને જોઈને હરખનો ઉમળકો જાગતો હોય છે . શું એ ભગવાન્ સાથેની એકાગ્રતા છે ? આવી ઝીણી ઝીણી વાતો બને છે જેમાં પ્રશ્ન એકસરખો રહે છે કે શું એ બધું ભગવાન્ સાથેની એકાગ્રતા છે ?

સંઘનાં સ્તરે કાર્યક્રમ હોય ત્યારે સંઘ આવે છે , વ્યક્તિગત અનુષ્ઠાન હોય ત્યારે મહેમાન આવે છે . બંને વખતે જે લોકો આવે છે તેઓ ભગવાનની ભક્તિ માટે જ આવે છે એટલે કે ભક્ત બનીને જ આવે છે . જે ભક્ત બનીને આવ્યા હોય એ એટલું તો સમજતા જ હોય છે કે તમે ભગવાનની ભક્તિમાં બેઠા છો . તમારી ભક્તિની એકાગ્રતામાં વિક્ષેપ ઊભો ના થવો જોઈએ એની માટે એ સ્વયં જાગૃત હોય છે . એ ચૂપચાપ આવે છે અને પાછળ બેસી જ જાય છે . પરંતુ તમે તમારી એકાગ્રતામાં વિક્ષેપ આવે , એની માટે સામે ચાલીને ઉત્સાહિત રહો છો . સમજાયું તમને ?

અનુષ્ઠાનમાં બેસતાં પહેલાં તમે દરેક કામને જુદા પાડી દો અને એક એક કામની જવાબદારી એક એક માણસને સોંપી દો . આનો ફાયદો તમને જ મળશે . તમારે અનુષ્ઠાન સિવાય બીજા કોઈ વિચારો કરવાના રહેશે નહીં . તમારે જેને જે કામ સોંપવાના છે એ સોંપ્યા નહીં હોય એનાં કારણે બનશે એવું કે ચાલુ અનુષ્ઠાનમાં તમારે બીજાં બીજાં કામની વાતો કરવી જ પડશે . એ વાતો ભગવાન્ સાથેની એકાગ્રતાને તોડશે . ભગવાનમાં ડૂબેલા રહેવું છે એવો સંકલ્પ રાખીને જ તમારે આયોજન કરવાનું હોય . ભગવાન્ સાથેની એકાગ્રતા બનાવી ન શકીએ એવી રીતે અનુષ્ઠાનનું આયોજન કરવામાં આપણને ખરેખર શું લાભ થાય છે ? વિચારવું જોઈએ . એકાગ્રતા બનાવવાનું શીખો . એકાગ્રતા બનાવવાનું લક્ષ્ય રાખો . વ્યવસ્થા જ એવી ગોઠવો કે એકાગ્રતામાં ભંગ પડે નહીં . ભગવાન્ સાથે એકાગ્રતા‌ સાધવાના મુદ્દે પેથડશાને તમારા ગુરુ બનાવી લો .

સિદ્ધગિરિરાજ ઉપરથી સાડા આઠ કરોડ મહાત્માઓ મોક્ષમાં ગયા એમ સાંભળીએ ત્યારે સાડા આઠ કરોડનો આંકડો આપણને ગમે છે . આંકડો મોટો છે એટલે વાત મોટી થઈ ગઈ . આપણી આ માનસિકતા છે . સિદ્ધગિરિરાજ ઉપરથી એક મહાત્મા મોક્ષમાં ગયા એમ સાંભળીએ ત્યારે સાડા આઠ કરોડનો આંકડો નથી . આંકડો એકનો છે . આંકડો નાનો છે એટલે શું વાત નાની થઈ ગઈ ? ના . વાત નાની નથી થઈ . આપણે એમ જ કહીશું કે આત્મા મોક્ષમાં જાય એ વધુ અગત્યનું છે . એક આત્મા મોક્ષમાં ગયો તો શું થયું ? મોક્ષમાં ગયો ને , એ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે . 

મોક્ષમાં , સાડા આઠ કરોડ આત્મા જાય કે એક આત્મા જાય . મોક્ષ મોટી ઘટના છે . મોક્ષ મળ્યો એ વાત પહેલા નંબરે આવે . મોક્ષ કેટલા લોકોને મળ્યો એની આંકડાકીય માહિતી બીજા નંબરે આવે . સાડા આઠ કરોડ આત્માઓનાં મોક્ષગમન વખતે આપણે એમ બોલીએ કે અહોહોહોહોહો , આટલા બધા આત્માઓ મોક્ષમાં ગયા . એક આત્માનાં મોક્ષ ગમન વખતે આપણે એમ બોલીએ કે આ તો ફક્ત એકને જ મોક્ષ મળ્યો . પહેલા આંકડાને અહોહોહોહોનું સંબોધન મળે અને બીજા આંકડાને ફક્તનું સંબોધન મળે . આવો ભેદભાવ બને એ ભૂલ છે . 

આપણા ધર્મ સાથે ઘણા બધા લોકો જોડાય એ ખુશીની વાત છે . વધુમાં વધુ લોકો જોડાયા એને કારણે એ સૌનું ભલું થયું એ પણ ખુશીની વાત છે . જે જોડાયા છે એમને ફરીથી જોડાવાનું મન થાય એવી સુવિધા મળી એ પણ આનંદની વાત છે . પ્રશ્ન એ છે કે હું જે જે આરાધના કરું છું એ શું લોકોને રાજી રાખવા માટે કરું છું કે લોકોને પ્રભાવિત કરવા માટે કરું છું કે લોકોની વચ્ચે ડંકો વગાડવા માટે કરું છું ? આનો જવાબ શોધી કાઢો . તમને ભૂખ લાગે છે . તમે જમવા બેસો છો . એ વખતે તમે જમી રહ્યા છો એની લોકોને ખબર પડવી જોઈએ , એવો વિચાર આવતો નથી . તમને ભૂખ લાગી એ વ્યક્તિગત વાત છે . તમે જમી લીધું એ વ્યક્તિગત વાત છે . તમે જમી રહ્યા છો તો આખું ગામ જુએ એ રીતે જમવા બેસો , એમાં કોઈ શોભા નથી . ધર્મ બિલકુલ વ્યક્તિગત બાબત છે . તમે કરો છો એ વાળો ધર્મ લોકોની નજરે મહાન્ છે એવું પુરવાર કરવાનું હોય નહીં . તમને ધર્મ કરવા મળ્યો એ વ્યક્તિગત વાત છે . તમે ધર્મ કર્યો એ વ્યક્તિગત વાત છે . તમને ધર્મ કરવામાં આનંદ આવ્યો એ વ્યક્તિગત વાત છે . આમાં લોકો ક્યાંથી વચ્ચે આવી ગયા ? તમે ચાર રોટલી ખાધી અને તમારું પેટ ભરાયું એની જાણ લોકોને કરવાની નથી . તમે જાણ નહીં કરો એનાથી તમે ભૂખ્યા રહી જવાના નથી . તમારું પેટ તો ભરેલું જ રહેવાનું છે . તમે ધર્મ કરો છો . તમે કરેલો ધર્મ લોકોને જાણવા મળતો નથી . તો પણ તમારો ધર્મ તમારો જ રહે છે . તમે ધર્મ કરો એટલે તમારા ધર્મની ખબર , આખી દુનિયાને થવી જ જોઈએ એવી માન્યતા લોકસંજ્ઞામાંથી આવે છે . 

આ પ્રશ્નો વાંચો : ઘણાબધા લોકો ભેગા થયા અને ઘણાબધા લોકો ભેગા થયા એને કારણે જ ધર્મનો પ્રસંગ સરસ સંપન્ન થયો છે એવું હોય છે ખરું ? જ્યાં ઘણાબધા લોકો હોય ત્યાં જ બધું બહુ સરસ હોય , જ્યાં ઘણાબધા લોકો હોય નહીં ત્યાં કશું સારું સરસ હોય નહીં , આવું કોઈ ધારાધોરણ છે ખરું ? જવાબ તમને ખબર છે . સમસ્યા ત્યારે જ આવે છે જ્યારે આપણને એમ લાગવા માંડે છે કે ઘણાબધા લોકો ભેગા થાય તો જ અનુષ્ઠાન સારું ગણાય . ભૂલ ત્યારે પ્રવેશ પામે છે જ્યારે એવો વિચાર બનવા લાગે છે કે ઘણાબધા લોકો ભેગા ન થયા તો અનુષ્ઠાન સારું ના થયું . 

લોકોને જોડવા દ્વારા ધર્મની પ્રભાવના થાય છે . લોકોને જોડવા દ્વારા અરસપરસ ધર્મનું આદાનપ્રદાન થાય છે . લોકોને જોડવા દ્વારા સ્નેહનો સંબંધ ધાર્મિક સંબંધમાં પરિણમતો જાય છે . લોકોને જોડવા દ્વારા પ્રભુભક્તિ , ગુરુ ભક્તિ કે પ્રવચનભક્તિને નવી ઊંચાઈ મળે છે . કોઈ તીર્થની ઉન્નતિ કરવી હશે તો લોકોને જોડવા જ પડશે . કોઈ એક વિચારમાર્ગનો પ્રચાર પ્રસાર કરવો હશે તો લોકોને જોડવા જ પડશે . લોકો વગર આપણને ચાલવાનું નથી . વાત સો ટકાની છે  . 

આપણને લોકો વગર ચાલે નહીં એ વાત સાચી છે . પરંતુ , લોકોની પ્રશંસા વગર આપણને ચાલી શકે છે . લોકોને જોડવા એ અલગ વાત છે . લોકોને રાજી રાખવા એ અલગ વાત છે . લોકો માટે જે જરૂરી છે એ કરવું અને એમાં લોકોને જોડવા આ આપણું કર્તવ્ય છે . લોકોને મજા આવે એવું કંઈક કરવું અને એવું કર્યા પછી લોકો આપણી પ્રશંસા કરે છે એનાથી રાજી થવું , આવું વલણ ખોટું છે . તમે માનકષાયનો ભય જીવતો રાખીને લોકોને આમંત્રિત કરો , જોડો . એમાં કોઈ ખોટું નથી . તમે લોકોને જોડવા દ્વારા પોતાના માનકષાયને પુષ્ટ કર્યા કરો તે ખોટું છે . લોકો જોડાશે ,  લોકો ધર્મ‌ કરશે એનો થોડોક હિસ્સો મને મળશે માટે લોકોને જોડીએ એ આપણી સંસ્કૃતિ છે . છ’રી પાલક સંઘ હોય કે સંઘજમણ હોય , ધર્મની અનુમોદનાનું લક્ષ્ય સ્પષ્ટ હોય છે . પરંતુ , જે લોકોને આમંત્રણ આપ્યું છે એ લોકો આવશે અને પાછા જશે એ પછી મારી ઘણી ઘણી પ્રશંસા કરશે , એવો ભાવ મનમાં હોય તો એ લોકસંજ્ઞા છે . 

ઘણા બધા લોકોને ભેગા કરો . એવું કંઈક કરો કે લોકો આવર્જિત થઈ જાય , અચંભિત થઈ જાય , પાગલ થઈ જાય . શું આ ધર્મનો દૃષ્ટિકોણ છે ? આપણે મરી જઈશું ત્યારે ટોળામાંનો એક પણ માણસ સાથે નથી આવવાનો . જે સાથે આવવાના નથી એની ચિંતા શું કામ કરો છો . સાથે આવવાના છે ધર્મના સંસ્કાર . સાથે આવવાના છે પ્રભુ અને ગુરુની ભક્તિના સંસ્કાર . સાથે આવવાના છે ધર્મની ક્રિયાઓના સંસ્કાર . લોકો સાથે નથી આવવાના તો ફોકસ લોકો ઉપર શું કામ ? 

લોકો સુધી ધર્મ પહોંચાડવો હોય આપણું કામ છે પરંતુ લોકોની વચ્ચે પોતાને મહાન્ સાબિત કરવાનું કામ આપણું નથી . લોકો ધર્મ સાથે જોડાય એ માટે પુરુષાર્થ કરવો એ આપણું કામ છે પરંતુ જ્યાં સંખ્યા મોટી છે ત્યાં સફળતા છે અને જ્યાં સંખ્યા મોટી નથી ત્યાં નિષ્ફળતા છે એવાં સમીકરણ સેટ કરવાનું કામ આપણું નથી .  દર વખતે સાડાઆઠ કરોડ આત્માઓ જ મોક્ષમાં જશે એવું બનવાનું નથી . તે કાળે અને તે સમયે , એકલો એક આત્મા પણ મોક્ષમાં જવાનો છે . એ ઘટના પણ મહાન્ જ ગણાશે .