તમારાં કપડાંની બાબતમાં તમારી પોલીસી શું છે એનો ક્યારેય વિચાર કર્યો છે ખરો ? તમને એમ થશે કે કપડાંની તે કોઈ પોલિસી હોય ? પણ શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને પોતાનાં એકમાત્ર વસ્ત્ર બાબતે ત્રણ પોલિસી બનાવી હતી .  ભગવાન્ પોતાની પોલિસી બાબત કશું બોલ્યા નહોતા . પણ એમનો વ્યવહાર જોઈને સમજાય છે કે પ્રભુએ વસ્ત્રની બાબતમાં આ જ પોલિસી રાખી છે . કોઈ પણ સાધકે વસ્ત્રની ત્રણ પોલિસી હંમેશા યાદ રાખવી જોઈએ . 
પોલિસી વન : કપડાંનો રંગ કેવો હશે , કપડાંની કંપની કંઈ હશે , કપડાંનો રેટ શું હશે , કયાં કપડામાં હું કેવો દેખાઈશ , કયા કપડાંનું સ્ટેટસ શું છે આ બધું સાધારણ માણસ વિચારે છે . સાધક આ બધું વિચારતો નથી . કપડાં સરસ હશે એને કારણે હું સરસ દેખાઈશ . કપડાં સરસ હશે એનાથી મનેં મજા આવશે આવું માનસિક વાતાવરણ સાધકમાં હોતું નથી . સાધક કપડાંની બાબતમાં સાદગી રાખે છે . ચોક્કસ પ્રકારનાં કપડાં જોઈએ , ચોક્કસ બ્રાન્ડેડ કપડાં જોઈએ , ચોક્કસ કિંમતનાં કપડાં જોઈએ , આવું બંધન સાધકનાં મનમાં હોતું નથી . જે કપડાંની બાબતમાં શોખીન હોય , જુદી જુદી ડિઝાઈનનાં કપડાં વગર જેને ચાલતું નથી તેને સાધનામાં ફાવટ આવવાની નથી . સાધનાની આ અપેક્ષા છે : કપડાંની બાબતમાં સાદગી રાખો . કપડાંનો ઠાઠમાઠ જરૂરી નથી . ભગવાનને ઇન્દ્ર મહારાજાએ મોંઘુ વસ્ત્ર આપ્યું એ ઇન્દ્ર મહારાજાનું કાર્ય હતું. ભગવાને તો જે મળ્યું એનો સ્વીકાર કર્યો હતો . ભગવાને મોંઘાં વસ્ત્રની અપેક્ષા રાખી નહોતી . મારી પાસે મોંઘુ વસ્ત્ર છે એવી ખુશી ભગવાને બનાવી નહોતી . મારું વસ્ત્ર મોંઘું છે તો મારાં વસ્ત્રની હું વિશેષ કાળજી લઉં એવી મમતા ભગવાનનાં મનમાં બની નહોતી . જે વસ્ત્ર છે એ છે . બસ , વસ્ત્ર માટે ભગવાન્  આટલું જ ધ્યાન આપતા હતા . આનાથી વિશેષ કશું નહીં . મારા કપડાં મારું સુખ નક્કી કરે છે , મારાં કપડાં મારું સ્ટેટસ બનાવે છે આવો વિચાર સાધકને નથી આવતો . આવા વિચારો શોખીન લોકોને આવે હોય છે . તમારો કપડાં બાબતે વ્યવહાર કેવો છે એ તપાસો . તમે સાધક છો કે શોખીન છો એ પોતાની મેળે તમને સમજાઈ જશે . 
પોલિસી ટુ : આપણે દર મહિને , દર વર્ષે નવાં નવાં કપડાં ખરીદતા હોઈએ છીએ . મોટા ફંક્શનમાં જે કપડાં એક બે વાર પહેરી લીધાં એ કપડાં આપણે ફરીથી બીજા ફંક્શનમાં પહેરતા નથી . આપણને દર વખતે નવાં કપડાં જોઈએ છે . આપણા કબાટમાં ઢગલાબંધ કપડાં હોય છે . નવાં નવાં કપડાં લાવતા રહો અને જુદાં જુદાં કપડાં પહેરતા રહો આ પદ્ધતિથી આપણે ચાલીએ છીએ . કપડાના શોખની આ નિશાની છે :  કપડાં જુદાં જુદાં હોય તો મજા આવે , કપડાં નવાં નવાં હોય તો મજા આવે . શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને દીક્ષાના પહેલા દિવસે બ્રાહ્મણને પોતાનું અડધું વસ્ત્ર આપી દીધું હતું . એટલે કે ભગવાને દીક્ષાના પહેલા દિવસથી સવા વર્ષ સુધી જે વસ્ત્ર પહેરી રાખ્યું તે અડધું ફાટેલું હતું . વસ્ત્રનો શોખ નથી એનો આ પુરાવો છે . કપડું જૂનું થાય તે ફાટેલું ન હોય તો પણ આપણને ગમતું નથી અને ફાટેલું વસ્ત્ર તો આપણે પહેરતા જ નથી . ભગવાને ફાટેલું વસ્ત્ર પોતાના સ્કંધ પર રહેવા દીધું એનાથી સમજાય છે કે ભગવાન્ વસ્ત્ર ધારણ ભલે કરતા હતા પરંતુ ભગવાનને કપડાંની બાબતમાં કોઈ શોખ કે કોઈ વળગણ પાળ્યાં નહોતાં . ભગવાને વસ્ત્રને એક વ્યવસ્થા રૂપે સ્વીકાર્યું હતું. ભગવાન માટે વસ્ત્ર એ કોઈ શોખ ન હતો .
પોલિસી થ્રી : ભગવાનના સ્કંધ પરથી વસ્ત્ર સરકી ગયું તે ક્યાં પડ્યું છે એ ભગવાને પાછળ નજર ફેરવીને જોયું હતું . ભગવાને એ તપાસ્યું હતું કે મારું વસ્ત્ર કોઈ વિરાધનાનું કારણ તો બન્યું નથીને ? આનાથી એ સમજાય છે કે આપણું વસ્ત્ર વિરાધનાનું કારણ બનતું હોય છે . તમારી પાસે વસ્ત્રો વધારે હોય તો એ બધાં જ વસ્ત્રો જ્યારે જ્યારે વપરાય છે ત્યારે ત્યારે વિરાધના કરાવે છે . વસ્ત્રો ઓછાં હોય એનો અર્થ છે એ છે કે વસ્ત્રો દ્વારા થનારી વિરાધના સીમિત છે . વસ્ત્રો ઘણાં હોય એનો અર્થ એ છે કે વસ્ત્રો દ્વારા થનારી વિરાધના સીમિત નથી . વર્ષોથી જે સાધુસાધ્વીના સંપર્કમાં રહે છે એની ઉપર  સાધુસાધ્વીજીની જીવનચર્યાની ઊંડી છાયા આવી જતી હોય છે . એ નવાં નવાં કપડાં ખરીદતો નથી , નવાં નવાં કપડાં સીવડાવતો નથી , નવાં નવાં કપડાં ભેગા કરતો નથી . એની પાસે ગણતરીનાં જ કપડાં હોય છે . બાકીનાં કપડાંનો સંગ્રહ એ રાખતો જ નથી . તમારા સંગ્રહમાં કપડાં થોડાં હોય તો સમજજો કે તમે સાધનાના રસ્તે આગળ વધી રહ્યા છો . તમારા સંગ્રહમાં કપડાં ઘણાં હોય તો સમજજો કે તમે સાધનામાં ઘણા કમજોર છો . ઘણાંબધાં કપડાં ભેગા કરીએ એ ઘરસંસારમાં મોટી વાત ગણાતી હશે છે પરંતુ ઘણાંબધાં કપડાં ભેગા થયા હોય એ સાધનાનાં ક્ષેત્રમાં કમજોરી ગણાય છે . ભગવાન પાસે અડધું જ વસ્ત્ર હતું . એ પણ જ્યારે જતું રહ્યું ત્યારે ભગવાનને કોઈ ફરક પડ્યો નહીં . પોતાની પાસે કપડાં ઓછાં હોય એનાથી સાધકને કોઈ ફરક પડતો નથી . વસ્ત્રનો શોખ હોય નહીં કે ઓછો હોય એ જ સાધનાની તાકાત છે . 

હજી પણ એક વાત છે . તમે લોકો તમારાં ઘરના પાંચ કે દશ કે પંદર સભ્યોના બારેબાર મહિનાનાં કપડાંનો ખર્ચો આરામથી કરી શકો છો . જો આ વાત સાચી છે તો તમે કોઈપણ એક દેરાસરનાં બારેબાર મહિનાના કપડાંનો લાભ જરૂરથી લઈ શકો . દેરાસરમાં કપડાં કયાં કયાં જોઈએ ? અંગલૂંછણા ,  પાટલૂંછણા , નેપકિન , ગળણા , પાયદાન , પડદાં વગેરે . તમે દરવરસે કોઈ એક દેરાસરનાં બારેમાસનાં વસ્ત્રોનો લાભ લો . તમે ભગવાનની વસ્ત્ર ભક્તિ કરશો એ પછી ભગવાનની એવી કૃપા થશે કે તમારી વસ્ત્ર સંબંધી મમતાઓ તૂટવા લાગશે . 

તમે સાધના સાથે જોડાયા છો . સાધનામાં દુઃખ સહન કરવું એ અગત્યની વાત છે . દુઃખ કેવી કેવી રીતે આવે છે એ જાણવું રસપ્રદ રહે છે . દુઃખ આવવાની એક પદ્ધતિ થોડીક વિશિષ્ટ છે . તમારી પાસે જે છે એમાંથી તમે કશું ઓછું કરો અને જે ઓછું કર્યું એને લીધે તમને અગવડનો અનુભવ થાય આ પરિસ્થિતિ બને . આમાં તમે કોઈ એક દુઃખને આમંત્રણ આપ્યું છે એવું કહી શકાય . તમે સાધારણ જિંદગી જીવતા હોત તો બસ્સો સામગ્રીઓ સાથે રાખી હોત . પરંતુ તમે સાધના માટે જીવી રહ્યા છો તો તમારી પાસે ફક્ત દશ સામગ્રી છે . આ દશ સામગ્રીમાંથી પણ તમે બે સામગ્રી હજી ઓછી કરો છો ત્યારે તમારે ફક્ત આઠ સામગ્રીથી ચલાવવું પડે છે . તમે બસ્સો સામગ્રીમાંથી બે સામગ્રી છોડત તો તમારી પાસે એકસો અઠ્ઠાણું સામગ્રી રહેવાની હતી . એ વખતે તમને વધારે તકલીફ પડત નહીં . પરંતુ તમે દશ સામગ્રી પર આવ્યા એ પછી તમે હજી બે સામગ્રી છોડી અને તમે આઠ જ સામગ્રી પર આવી ગયા . તમે બે સામગ્રી ઓછી કરી એને કારણે તમને કોઈ અગવડ પડશે , તમને કોઈ તકલીફ પડશે , તમને કોઈ અસુવિધા થશે . તમને એની ખબર પણ હશે . તેમ છતાં તમે એ અસુવિધાનો સ્વીકાર કર્યો ત્યારે મૂલત: તમે એક દુઃખનો સ્વીકાર કર્યો છે એમ કહી શકાય .

શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાને પોતાની પાસે દેવદૂષ્ય હતું એમાંનો અડધો હિસ્સો બ્રાહ્મણને આપી દીધો . એ વખતે આ ઘટના બની હતી . ભગવાન્ પાસે દશ કે બાર વસ્ત્ર હોત અને એમાંનું એક વસ્ત્ર આપી દીધું હોત તો ફરક પડવાનો નહોતો . પણ ભગવાન્ પાસે વસ્ત્ર એક જ હતું અને એ વસ્ત્ર પણ પોતાનું શરીર ઢંકાય એટલું જ હતું . ઘણા લોકો તો બસ્સો સામગ્રીમાંથી દશ સામગ્રી ઉપર પણ આવી શકતા નથી . ઘણા લોકો દશ સામગ્રી પર હોય તો દશમાંથી આઠ પર આવી શકતા નથી . પણ ભગવાને શું કર્યું , જુઓ . ભગવાન્ પાસે એક જ સામગ્રી હતી . હવે એક સામગ્રીમાં ઓછું શું કરે ? પણ ભગવાને ઓછું કર્યું . એક સામગ્રી હતી . પોતાનું શરીર ઢંકાય એટલી જ એ સામગ્રી હતી . એમાં વધારાનું કશુંય હતું નહીં . તેમ છતાં – પોતાની પાસે જે છે એમાંથી કશુંક ઓછું કરવું અને એ રીતે દુઃખ વેઠવું – આ નિયમનું ભગવાન્ પાલન કરે છે .

ભગવાન્ પોતાનાં દેવદૂષ્યને અડધું કરે છે અને એ અડધો હિસ્સો ભગવાન્ બ્રાહ્મણને આપી દે છે . પોતાની પાસે સુખ ઓછું હોય ત્યારે પોતાનું થોડું સુખ પૂરેપૂરું પોતાનું રહે એવી માનસિકતા જ બનતી હોય છે . સુખ ઓછું હોય ત્યારે આ સુખમાં હજી પણ ઘટાડો થાય એવો વિચાર મનમાં બની શકતો નથી . પહેલેથી જ એક સમાધાન , મનમાં તૈયાર હોય છે કે જેટલું સુખ ઓછું થાય એટલું ઓછું કરી જ લીધું છે . હવે વધારે ઓછું શું કરવાનું ? પોતાની પાસે જે છે એમાંનું સુખ હજી પણ ઓછું થાય એની માટે જે તૈયાર રહી શકે એ જ સાધના કરી શકે .

સુખ ઓછું થાય એનાથી કોઈ એક દુઃખ આવે છે . ઠંડીના દિવસોમાં આખી ચાદરને બદલે અડધી ચાદર ઓઢવા મળે તો અડધી ચાદર , ઠંડીની સામે રક્ષા કરશે તો અડધી જ રક્ષા કરશે . અડધી ચાદર ઠંડીની સામે પૂરી રક્ષા નહીં કરી શકે . ઠંડીના દિવસોમાં આખી ચાદર ઓઢવા મળી હોય એ વખતે જે પોતાની ચાદરના બે ટુકડા કરે અને અડધી ચાદર બીજા કોઈને ઓઢવા આપી દે , એવો માણસ જાણતો જ હોય છે કે પોતાની અડધી ચાદરને લીધે પોતાની સુવિધા અડધી થઈ જશે . સુવિધા પહેલીથી જ ઓછી હોય તેમ છતાં ઓછી સુવિધાને પણ ફરીથી અડધી કરી નાંખવી એ સહેલું કામ નથી . સાધક એ કામ પણ આસાનીથી કરી શકતો હોય છે . તમને જમવા માટે ૫૦ / ૬૦ વસ્તુઓ મળી હોય અને તમે બધી વસ્તુઓ આરોગવા માટે તૈયાર છો એ સામાન્ય પરિસ્થિતિ છે . તમારી સામે ૫૦ / ૬૦ વસ્તુઓ છે , તેમ છતાં તમે નક્કી કરો છો કે હું ફક્ત ૧૦ જ વસ્તુ લઈશ . તમે ઓલરેડી ૪૦ થી ૫૦ વસ્તુઓ છોડી દીધી . હવે તમારી સામે બીજો કોઈ માણસ આવે છે . એની પાસે કશું ખાવાનું છે જ નહીં . તમને દયા આવે છે , તમે તમારી થાળીમાંથી બે વસ્તુ એને આપી દો છો . આ વખતે જેને બે વસ્તુ મળી એને તો સમજો કે ફાયદો થઈ ગયો . એની પાસે કશું હતું જ નહીં એને બદલે એની પાસે બે વસ્તુ તો આવી જ . પરંતુ તમારી પાસે ૫૦ / ૬૦ વસ્તુ હતી જ નહીં . તમારી પાસે દશ જ વસ્તુ હતી. આ દશમાંથી તમે બે વસ્તુ પૂરેપૂરી બીજાના હાથમાં પીરસી દીધી એટલે તમારી થાળીમાં તો આઠ જ વસ્તુ રહી . તમારું સુખ નાનું હતું એ વધારે નાનું થઈ ગયું . સુખ નાનું થાય ત્યારે પણ દુઃખ થાય છે . સુખ ઓછું થાય ત્યારે પણ દુઃખ થાય છે .

તમારું સુખ ઓછું ન થાય એની કોશિશ તમે કરતાં જ હશો . તમારાં સુખની સાઈઝ પહેલેથી નાની જ હોય ત્યારે એ નાની સાઈઝનું સુખ , વધારે નાની સાઈઝનું ન થઈ જાય એની કાળજી તમે લેવાના જ છો . ભગવાનનું દેવદૂષ્યદાન , એક પ્રતીકાત્મક ઘટના છે એમ માનીએ તો દેવદૂષ્ય એ સુખનું પ્રતીક છે . દેવદૂષ્ય એક જ હતું એટલે કે સુખની સામગ્રી એક જ હતી . દેવદૂષ્ય એક જ વ્યક્તિ ઓઢી શકે એટલું લાંબુ હતું , બે વ્યક્તિ કે ચાર વ્યક્તિ ઓઢી શકે એટલું મોટું એ હતું નહીં . આનો અર્થ એ થયો કે એ સુખ નાનું હતું . દેવદૂષ્ય અડધું ફાટ્યું એનો અર્થ એ થયો કે નાનું અને ઓછું સુખ પણ અડધું કપાયું હતું . સો રૂપિયામાંથી પચાસ રૂપિયા બીજાને ફાળવી દેવાયા હતા . એમ કહી શકાય કે એક જ રૂપિયો હતો એમાંથી પચાસ પૈસા બીજા કોઈને આપી દેવામાં આવ્યા હતા .

તમે જ્યારે પણ , જે પણ જિંદગી જીવતાં હશો એમાં તમારી પાસે કોઈ સુખ હશે . એમાંથી અડધો ટકો સુખ , એક ટકો સુખ , સવા ટકો સુખ , દોઢ ટકો સુખ તમે તરત ઓછું કરવાના નથી . જે સુખ તમારી પાસે હશે એને તમે તમારી પાસે જ રાખવાના છો . સુખ , સુવિધા સ્વરૂપ પણ હોય છે . સુખ , સુચારુ વ્યવસ્થા સ્વરૂપ પણ હોય છે . સુવિધા ઓછી થાય , વ્યવસ્થા ઓછી મળે એ વખતે અગવડ પડે છે અને અગવડ એ દુઃખ જ છે . પોતાનું સુખ ઓછું થાય એ પછી કોઈ એક દુઃખ વેઠવું પડે છે . પોતાની સુવિધા ઓછી થાય એ પછી કોઈ એક દુઃખ ઝીલવું પડે છે . પોતાની વ્યવસ્થા ઓછી થાય એ પછી એક દુઃખ સામે આવીને ઊભું જ રહે છે . તમને ખબર હોય કે એક નવું દુઃખ આવી પડશે તેમ છતાં તમે સુખને , સુવિધાને કે વ્યવસ્થાને છોડો છો . તમે એક દુઃખ આવવાનું છે એની માટે તૈયાર ઊભા છો એ જ તમારી સાધક અવસ્થા છે .

ભગવાને દેવદૂષ્ય આપ્યું એના દ્વારા ભગવાને દાન આપવાની‌ ત્રણ રીત બતાવી . એક , જે માંગવા આવ્યો છે એને એ રીતે દાન આપવાનું છે કે એ યાચકની તકલીફ દૂર થાય . બે , જે માંગવા આવ્યો છે એને એ રીતે દાન આપવાનું છે કે એ યાચકની આવશ્યકતા સંતૃપ્ત થઈ જાય . ત્રણ , જે માંગવા આવ્યો છે એને એ રીતે દાન આપવાનું છે કે એને ફરીથી બીજે ક્યાંય માંગવા જવું જ ન પડે . ભગવાને દાન આપ્યું એ અવિસ્મરણીય ઘટના છે . પરંતુ દાનમાં ભગવાને દેવદૂષ્ય ફાડીને અડધું કરી દીધું હતું અને એ દ્વારા ભગવાને એક નવાં દુઃખને સહન કરવાની તૈયારી બતાવી હતી . ભગવાનની સાધકદશાનું આ રૂપ આપણી માટે એકદમ નવું છે .

બેસતાં વર્ષના બીજા દિવસે ભાઈ બીજ આવે . નામ બદલવાની સ્વતંત્રતા લઈ શકાતી હોય તો ભાઈબીજનું બીજું નામ રાખવું જોઈએ નંદીવર્ધનબીજ . 
આજનો દિવસ મહારાજા નંદીવર્ધનનો દિવસ છે . એમનાં આંસુ સુકાઈ નહોતાં રહ્યાં . એમનો શોક ઓછો નહોતો થઈ રહ્યો . એમની પીડા શાંત નહોતી થઈ રહી . એ સ્તબ્ધ હતા , અવાચક હતા . એમણે ખાવાનું પીવાનું છોડી દીધું હતું . અમાસની રાતે પ્રભુ મહાવીરનું મોક્ષગમન થયું . ભગવાનનો વિયોગ થયો હતો . ભાઈનો વિરહ આવી પડ્યો હતો . દુનિયામાં એવો શિરસ્તો જોવા મળે છે કે મોટો ભાઈ દુનિયામાં પહેલાં આવે છે . નાનો ભાઈ દુનિયામાં પછી આવે છે . તદનુસાર મોટો ભાઈ દુનિયામાંથી પહેલાં વિદાય લે છે , નાનો ભાઈ દુનિયામાંથી પછી વિદાય લે છે . પરંતુ , આજે એવું બન્યું હતું કે મોટાભાઈની પહેલાં નાના ભાઈએ વિદાય લઈ લીધી હતી . નાનો ભાઈ ગયો એ વાત હતી ખરી , પણ એ વાતની મુખ્યતા નહોતી . મુખ્યતા એ વાતની હતી કે ભગવાન્ ચાલી ગયા હતા . 
મહારાજા નંદીવર્ધનનાં જીવનમાં ભગવાન્ , ભાઈ બનીને આવ્યા હતા . બાળ નંદીવર્ધને પહેલી વાર બાળ પ્રભુને જોયા હશે એ સમયે એમના અંતરાત્મામાં કેવો આનંદ ફેલાયો હશે ? માતા ત્રિશલા દ્વારા બાળ નંદીવર્ધને ૧૪ સપનાં , ૫૬ દિક્  કુમારી ,  ઇન્દ્ર મહારાજા – આ બધાની વાત સાંભળી હશે એ વખતે એમને પોતાના નાના ભાઈ માટે કેવી લાગણી થઈ હશે‌ ? આમલકી ક્રીડાના બે પ્રસંગ બનેલા .  અજગર આવ્યો હતો અને તાડપિશાચ પ્રગટ્યો હતો . નાના ભાઈએ બંનેને કેવી મહાત આપી હતી તે મોટાભાઈએ જોયું હતું અને એને લીધે નાના ભાઈ માટેનો પ્રેમ ઘણો બધો વધી ગયો હતો . પાઠશાળાગમનનો પ્રસંગ તો ગજબનો થયો હતો . માબાપ નાના ભાઈને ભણવા માટે પાઠશાળા લઈ ગયા હતા પણ નાના ભાઈએ તો પાઠશાળામાં જઈને પંડિતજીને જ પાઠ પઢાવી દીધા હતા . લોકો પાઠશાળામાં જઈને ગ્રંથ વાંચે . નાનાભાઈએ તો પાઠશાળામાં જઈને પહેલાં જ દિવસે ગ્રંથની રચના કરી નાંખી હતી . મોટાભાઈને પોતાના નાના ભાઈ માટે એટલું બધું ગૌરવ થયું હશે એ દિવસે ?
યૌવનકાળ આવ્યો . નાનો ભાઈ યુવાન થઈ ગયો , મોટા મોટા દેવો એની સેવામાં આવતાં હોય , મોટા મોટા રાજપુત્રો એની સાથે મૈત્રી રાખતા હોય . પરંતુ , એ નાનો ભાઈ પોતાના મોટા ભાઈને હંમેશા માન આપે , એ નાનો ભાઈ દરેક જગ્યાએ પોતાના મોટા ભાઈને આગળ જ કરે . ભગવાનનું તો આપણે માનસન્માન જાળવવાનું હોય . એને બદલે જો ભાવિના ભગવાન્ વર્તમાન સમયે આપણું માનસન્માન જાળવતા હોય એ વખતે કેવો અનુભવ થાય ? મહારાજા નંદીવર્ધન નિતનિત એ અનુભવ પામી રહ્યા હતા . પ્રેમ વધતો જતો હતો : દિન દુગુના , રાત ચોગુના . 
વિવાહ થયા . પ્રભુની દીકરી તરીકે પ્રિયદર્શના આવી . સમગ્ર પરિવારમાં ખુશી છવાઈ ગઈ . પરંતુ , નાનો ભાઈ વૈરાગ્યમાં ગળાડૂબ છે એ સમજાતું હતું . માબાપની વિદાય પછી એક દિવસ નાના ભાઈએ દીક્ષાની અનુમતિ માંગી હતી . મોટાભાઈએ તુરંત દીક્ષા લેવાની સ્વીકૃતિ દાખવી નહીં . નાના ભાઈએ બે વર્ષ સુધી સંસારમાં રહેવાનું સ્વીકાર્યું , તે પણ સાધકની અવસ્થામાં . સમય તો ઝડપથી વીતી ગયો અને એક દિવસ દીક્ષાભિષેક થયા ,  દીક્ષા કલ્યાણકનો વરઘોડો નીકળ્યો અને નાના ભાઈની દીક્ષા થઈ . નાના ભાઈની સાથે જંગલમાં જવાનો મોકો મળ્યો નહીં . નાના ભાઈને એકલા જ જવું હતું . નાનો ભાઈ પ્રસ્થાન કરી ગયો . મોટો ભાઈ એકલો રહી ગયો . જંગલમાં નાનો ભાઈ શું તપ કરે છે , કેવી રીતે વિહાર કરે છે , કેવાં કષ્ટો સહન કરે છે – એની ચિંતા રહેતી પરંતુ નાનો ભાઈ કોઈની સાથે સંપર્ક રાખવા માંગતો ન હતો . પાક્કા સમાચાર મળતા નહીં . દીક્ષાના સવા વરસ પછી એક બ્રાહ્મણ આવ્યો હતો . એના હાથમાં દીક્ષા વખતનું દેવદૂષ્ય હતું . તે એને નાના ભાઈ પાસેથી મળ્યું હતું . સિંહાસન પરથી ઊભા થઈને મોટા ભાઈએ એ દેવદૂષ્યનું સ્વાગત કર્યું હતું . એ બ્રાહ્મણ પાસેથી નાના ભાઈના સમાચાર મળ્યા તે સાંભળીને મોટા ભાઈની આંખોમાંથી આંસુઓનો વરસાદ વરસ્યો હતો . મોટાભાઈએ એક લાખ સુવર્ણમુદ્રા આપીને એ દેવદૂષ્ય ખરીદી લીધું હતું . જાણે નાના ભાઈએ મોટાભાઈને આશ્વાસન આપવા માટે જ આ દેવદૂષ્ય મોકલ્યું હતું . 
ભાઈની યાદમાં ભાઈ શું કરી શકે ? મોટાભાઈની યાદમાં નાનો ભાઈ કશુંક કરે એવી સંભાવના હતી નહીં કારણ કે નાનો ભાઈ તો વિરાગી હતો . પરંતુ નાના ભાઈની યાદમાં મોટાભાઈએ કશુંક કર્યું કેમ કે મોટો ભાઈ અતિશય રાગી હતો પોતાના નાના ભાઈ માટે . મોટા ભાઈએ નાના ભાઈની યાદમાં એક ભુવન વિમોહિની મૂર્તિ રચાવી હતી , વર્ધમાન કુમારની મૂર્તિ . એ મૂર્તિમાં કળા હતી , ઉર્જા હતી , અનુભૂતિ હતી , જીવંતતા હતી , સાક્ષાત્કારનો અહેસાસ હતો . 
દીક્ષા પછીના સાડાબાર વર્ષે ઋજુવાલિકાથી સમાચાર આવ્યા હતા કે નાના ભાઈને કેવળજ્ઞાન થઈ ગયું છે . પછી તરત એ સમાચાર મળ્યા કે નાના ભાઈએ પાવાપુરી જઈને ધર્મતીર્થની સ્થાપના કરી છે . નાનો ભાઈ તીર્થંકર બની જાય એ સમાચાર કેટલા બધા રોમાંચક હતા ? કેવળજ્ઞાન પછી થોડા જ સમયમાં તીર્થંકર બનેલા નાના ભાઈ ક્ષત્રિયકુંડ આવ્યા હતા . અહીં ૫૦૦ પુરુષો અને ૧૦૦૦ મહિલાઓની દીક્ષા થઈ હતી , તીર્થંકર બનેલા નાના ભાઈના હાથે . કદાચ , અહીં પહેલી વાર આટલી મોટી સંખ્યામાં દીક્ષા જોવા મળી હતી . મોટાભાઈએ તીર્થંકર બનેલા નાના ભાઈને પેલી મૂર્તિ દેખાડી હતી . કેવલ જ્ઞાની બનેલા નાના ભાઈએ અનંત જ્ઞાનની નજરે એ મૂર્તિને નિહાળી હતી . એ ક્ષણ મહારાજા નંદીવર્ધન માટે ઘણી જ મહત્ત્વપૂર્ણ હતી . 
તીર્થંકર બનેલા નાના ભાઈએ ક્ષત્રિયકુંડથી નીકળ્યા બાદ વિવિધ રાજ્યોમાં વિચરણ કર્યું હતું . ૩૦ વર્ષમાં એમના હાથે ૧૪૦૦૦ સાધુઓની અને ૩૬૦૦૦ સાધ્વીઓની દીક્ષા થઈ . તીર્થંકર બનેલા નાના ભાઈ બોત્તેર વરસની વયે પાવાપુરી પધાર્યા . મોટાભાઈ ૩૦ વર્ષમાં વારંવાર વંદન કરવા જતા , દેશના સાંભળવા બેસતા  , કોઈ અલગ જ ભક્તિભાવની અનુભૂતિ પામતા . આસો માસની અમાસ આવી . તીર્થંકર બનેલા નાના ભાઈનું મોક્ષગમન થયું . મોટાભાઈને સમાચાર મળ્યા . એ મારતા ઘોડે પાવાપુરી પહોંચ્યા . પ્રભુની નિશ્ચેતન કાયાને નિહાળીને મોટા ભાઈ પારાવાર શોકમાં નિમગ્ન થઈ ગયા . ન ખાવાનું સૂઝે ,  ન પીવાનું સૂઝે . ન બોલવાનું સૂઝે ,  બેસવાનું કે ઊંઘવાનું સૂઝે . સ્વયં ઇન્દ્ર મહારાજા સમજાવવા આવ્યા તોય એમનો શોક ઓછો ના થયો . અમાસની રાત વીતી ગઈ . તીર્થંકર બનેલા નાના ભાઈના અગ્નિસંસ્કાર સંપન્ન થયા . મોટા ભાઈ અંદરથી પૂરેપૂરા તૂટી ગયા . જીવનનો બધો જ રસ ઉડી ગયો . હવે ખાઈને શું કરવું છે , પીને શું કરવું છે અને જીવીને શું કરવું છે એવો ઉદ્વેગ એમને ઘેરી વળ્યો . આ પરિસ્થિતિમાં બહેન સુદર્શના દેવી મોટાભાઈને હાથ પકડીને પોતાના ઘરે લઈ ગયા . ખૂબબધું આશ્વાસન આપ્યું . હિંમત આપી . સાંત્વના આપી અને પરાણે ખાવાનું ખવડાવ્યું , પાણી પીવડાવ્યું . એક બહેન રડતી હોય અને ભાઈ એને શાંત કરે એવું દૃશ્ય દર વખતે જોવા મળે . પણ એક ભાઈ રડતો હોય અને બહેન એને શાંત કરે એવું દૃશ્ય પ્રથમ વાર જોવા મળ્યું હતું . ભાઈએ આદરેલો હતો ઉપવાસ , બહેને એ ઉપવાસનું પારણું કરાવ્યું હતું . એ પારણું કારતક સુદ બીજના દિવસે થયું હતું ,  આજના દિવસે . તેથી કારતક સુદ બીજને ભાઈ બીજ એવું નામ મળ્યું છે .
મહારાજા નંદીવર્ધનના બે મહાન્  ઉપકાર સમગ્ર ભારત ઉપર થયા છે . એક , એમણે લચ્છવાડમાં અપ્રતિમ પ્રતિમાનું સર્જન કરાવ્યું .  આજે પણ એ મૂર્તિ લાખો કરોડો‌ લોકોને અનિર્વચનીય શાંતિ આપે છે . બે , પાવાપુરીમાં દેખાતું વિશાલ જલ મંદિર એમની પરિકલ્પના છે . આપણે લછવાડના શ્રી વર્ધમાન સામે ભગવાનની મૂર્તિનાં દર્શન કરીને પવિત્ર આનંદની અનુભૂતિ કરીએ છીએ ત્યારે આ મૂર્તિના નિર્માતા તરીકે મહારાજા નંદીવર્ધનને યાદ કરતા નથી , એમને યાદ કરવા જોઈએ , ભાઈ બીજનો આ પહેલો સંદેશ છે . ૧૬ એકડના તળાવની વચ્ચે દીપી રહેલા જલમંદિરનાં દર્શન કરતી વખતે પણ આપણે અનેરો રોમાંચ અનુભવીએ છીએ . એ વખતે પણ જલમંદિરના નિર્માતા તરીકે મહારાજા નંદીવર્ધનને  આપણે યાદ કરતા નથી , આપણે એમને યાદ કરવા જોઈએ  , ભાઈ બીજનો આ બીજો સંદેશ છે . 

અનંત લબ્ધિનિધાન શ્રી ગૌતમ સ્વામીજી મહારાજાનાં નામે નૂતન વર્ષનો પ્રારંભ થવો જોઈએ આ પરંપરા અદ્ ભુત છે . શ્રી ગૌતમ સ્વામીજી મહારાજા તીર્થંકર નથી પરંતુ એમને જે માનસન્માન મળે છે તે અકલ્પનીય છે . બેસતાં વર્ષના દિવસે  તીર્થંકર ભગવંતનો રાસ વાંચવાને બદલે ગણધર ભગવંતનો રાસ વંચાય છે . કેવો સંઘનો આદર અને કેવું ગણધર ભગવંતનું પુણ્ય ? ગૌતમ ગુરુ મહાગુરુ છે કેમ કે એ પોતાના ગુરુના મહાભક્ત છે . કોઈ પણ ભક્ત પોતાના ગુરુ સાથે ચાર તબક્કે જોડાય છે . પહેલો તબક્કો છે : अज्ञान – तिमिरान्धानाम् । બીજો તબક્કો છે : ज्ञानांंजन – शलाकया । ત્રીજો તબક્કો છે : नेत्रमुन्मीलितं येन । ચોથો તબક્કો છે : तस्मै श्री गुरवे नमः ।।
પહેલા તબક્કે , ભક્ત પોતાનાં અજ્ઞાનને કોસતો હોય છે . જેને એમ લાગે છે કે હું ઘણું જાણું છું , મને ઘણું બધું આવડે છે , હું ઘણું બધું કરી શકું છું – એ જ્ઞાનના અહંકારમાં ફસાયેલો છે . જેનું જ્ઞાન ઓછું હોય એને જ જ્ઞાનનો અહંકાર થાય છે અને જેને અહંકાર થાય છે એનું જ્ઞાન ઓછું જ થતું જાય છે . આ નિયમ છે . મારામાં જ્ઞાન નથી , હું કશું જાણતો નથી , મને કાંઈ આવડતું નથી – આવો અહેસાસ ભક્તનાં મનમાં સતત રહેતો હોય છે . આ અહેસાસ જ એને ભક્ત બનાવે છે . મારી પાસે બધું છે એવું જે વિચારતો હશે એને અન્યની આવશ્યકતા પ્રતીત નહીં થાય . એ પોતાનામાં ખુશ હશે . એને બીજાની પાસે જવાની કે બેસવાની આવશ્યકતા મહેસૂસ નહીં થાય . એને એવું લાગશે કે બધા મારી પાસે આવશે . એને એ તો યાદ જ આવશે નહીં કે મારે કોઈની પાસે જવું જોઈએ , બેસવું જોઈએ . આપણે જેમની પાસે જઈશું એમની પાસેથી કંઈક શીખવા મળશે , જાણવા મળશે એવું એ વિચારી શકતો નથી . હું જાણકાર માણસ છું એવી ભ્રમણા જેણે જેણે પાળી રાખી છે તે પહેલા તબક્કાથી દૂર રહ્યો છે . આવો માણસ સાચા અર્થમાં ભક્ત બની જ શકતો નથી . મારામાં જ્ઞાન નથી અથવા મારામાં જ્ઞાન ઘણું ઓછું છે આવી સભાનતા જ ભક્તને ભક્ત બનાવી રાખે છે . આ સભાનતાનું સૂત્ર છે : अज्ञान – तिमिरान्धानाम् । બેસતાં વર્ષના દિવસે ગૌતમ સ્વામીજીને તમે યાદ કર્યા હશે . એ વખતે તમારે પોતાની જાતને પૂછી લેવું જોઈતું હતું કે શું હું મારી જાતને જ્ઞાની માનું છું ? શું હું પોતાને મહાન્ સમજુ છું ? જો હું પોતાને અજ્ઞાની માનું છું અને નાનો માણસ સમજું છું તો જ મને ગૌતમ સ્વામીના આશીર્વાદ મળી શકે . ગૌતમ સ્વામીજીનું નામ લેવાથી બેસતું વરસ સુધરે છે એવું નથી . ગૌતમ સ્વામીજી પાસેથી પ્રેરણા લઈએ તો જ બેસતું વરસ સુધરે છે . 
બીજા તબક્કે , મારે કશુંક શીખવું છે , કશુંક જાણવું છે , કશુંક સમજવું છે , કશુંક નવું ઉમેરવું છે મારામાં – આવી ભાવના લઈને ભક્ત ગુરુ પાસે બેસે છે ,  ભક્ત ગુરુની સાથે સંવાદ સાધે છે , વાર્તાલાપ કરે છે . ભક્ત શ્રોતા બને છે . ભક્ત વિદ્યાર્થી બને છે . ભક્ત જિજ્ઞાસુ બને છે . ભક્ત અનુયાયી બને છે . જ્યારે જ્યારે ભક્ત ગુરુની સંગે સમય વિતાવે છે ત્યારે ત્યારે એનો એક સ્વાર્થ સંતૃપ્ત થતો હોય છે . એનું કોઈએક અજ્ઞાન તૂટતું હોય છે . એનું કોઈએક અજ્ઞાન ખતમ થતું હોય છે . એને કોઈ એક નાનકડી પ્રેરણા મળતી હોય છે . એને કોઈ એક નાનકડો બોધ મળતો હોય છે . આ જૂનાં અજ્ઞાનનું તૂટવું અને નવી પ્રેરણાનું મળવું તે જ બીજો તબક્કો છે . અજ્ઞાનને ઠેસ પહોંચતી રહે અને અંતર આત્માને બોધ મળતો રહે એવી ઘટના તે જ બીજો તબક્કો છે . બીજા તબક્કાનું સૂત્ર છે : ज्ञानांंजन – शलाकया । તમે ગુરુને મળ્યા નહીં ત્યાર સુધી તમારું જ્ઞાનનું સ્તર અને વિચારનું સ્તર જે હતું એ જુદું હતું . પરંતુ ગુરુને મળ્યા બાદ તમારું જ્ઞાનનું સ્તર બદલાયું , તમારું વિચારનું સ્તર બદલાયું , સ્તર ઊંચું થયું . જો આ બને છે તો બેસતાં વર્ષના દિવસે તમને ગૌતમ સ્વામીજીના આશીર્વાદ અવશ્ય મળે છે . 
ત્રીજો તબક્કો ક્રિયાન્વયનનો છે . આપણે જે શીખ્યા નહોતા એ આપણે કરી શકવાના નહોતા . આપણે જે જાણ્યું નહોતું એ કરવાની ત્રેવડ આપણામાં આવવાની જ નહોતી . આપણને જેની ખબર જ ન હોય એ બાબતમાં આપણે કામ શું કરી શકવાના ? આપણને કંઈક કરવું હોય પણ શું કરવું એની ખબર ના હોય , આપણામાં કરવાની શક્તિ હોય પણ કરવા જેવું શું છે એની જાણકારી ન હોય , આપણે કશું કરવા માંગતા હોઈએ પણ કયું કામ કરવું જરૂરી છે એની ગતાગમ ના હોય , એને લીધે આપણે ચોક્કસ કામ સાથે જોડાઈ શકતાં નથી . જ્ઞાનના અભાવે આપણે અમુક કામ કરતાં જ નથી . ગુરુના સત્સંગથી જ્ઞાન મળવા લાગે છે એટલે નવાં નવાં કામ કરવાની ભાવના જાગવા લાગે છે . ભાવનાની પાછળ પાછળ પુરુષાર્થ આવે છે અને એક એક કામ થવા માંડે છે . પહેલાં તપ નહોતા કરતા , હવે તપ થવા લાગ્યા . પહેલાં ત્યાગ નહોતા કરતા , હવે ત્યાગ કરવા લાગ્યા . પહેલાં દાન નહોતા કરતા , હવે દાન કરવા લાગ્યા . પહેલાં ભક્તિ નહોતા કરતા , હવે ભક્તિ કરવા લાગ્યા . પહેલાં પચખાણ નહોતા લેતા , હવે પચખાણ લેવા લાગ્યા . જ્ઞાન મળ્યું એ પછીના તબક્કે જીવનમાં નવા કામ શરૂ થયાં . નવું જાણી લઈએ પણ જે જાણ્યું છે એ મુજબ નવો પુરુષાર્થ , નવી મહેનત કે નવું કામ બિલકુલ ના કરીએ ત્યારે જ્ઞાન અધૂરું રહી જાય છે . પહેલાં જાણ્યું અને પછી જ્ઞાન અનુસાર પુરુષાર્થ શરૂ કર્યો . પુરુષાર્થને કારણે કોઈ એક પરિણામ પણ આવ્યું . પુરુષાર્થ નાનો હતો , પરિણામ નાનું આવ્યું .  પુરુષાર્થ મધ્યમ હતો ,  પરિણામ મધ્યમ આવ્યું  . પુરુષાર્થ મોટો હતો ,  પરિણામ મોટું આવ્યું  . પરંતુ પુરુષાર્થ કર્યો અને પરિણામ આવ્યું આ પ્રક્રિયા એની એ રહી .  આ જે પ્રક્રિયા છે એ જ ત્રીજો તબક્કો છે : नेत्रमुन्मीलितम् । ગુરુ પાસેથી જે મળ્યું છે એ ફક્ત દિમાગમાં રહ્યું , એવું ના થયું . ગુરુ પાસેથી જે મળ્યું એ જીવનમાં અવતરિત થયું . તમે જે જાણો છો તે તમારી સમૃદ્ધિ છે . તમે જેટલું જાણો છો એ મુજબ જીવનમાં કોઈને કોઈ પુરુષાર્થ ચાલુ રાખો છો . એ તમારી જવાબદારી છે . દર વર્ષે કોઈ નવો ધર્મ જીવનમાં જોવા મળતો હોય તો સમજવું કે આપણી ત્રીજા તબક્કે આવ્યા છીએ  . તમે જે નવો બોધ મેળવ્યો એને અનુસરીને તમે જીવનમાં નવો ધર્મ શરૂ કર્યો , એવું દર મહિને બનતું હોય તો બેસતાં વરસે તમને ગૌતમ સ્વામીજીના આશીર્વાદ મળે જ મળે . 
ચોથો તબક્કો આ રીતે આવે છે : તમે ઉત્તમ રીતે ધર્મપાલન શરૂ કર્યું , ધર્મક્રિયાઓ કરવા લાગ્યા , ધર્મનાં સ્થાનમાં નાનામોટા લાભ લેવા લાગ્યા . લોકોને આ બધું દેખાવા લાગ્યું . લોકો તમારી પ્રશંસા કરવા લાગ્યા . એ વખતે તમને એ પ્રશંસા ગમી નહીં . તમને એમ થયું કે આ પ્રશંસા મારી થાય છે એ ખોટી છે . જો ગુરુએ જ્ઞાન આપ્યું હોત નહીં તો આ જે પ્રશંસા થાય છે એવાં કોઈ કામ હું કરી જ ના શકત .  પ્રશંસા ગુરુના ઉપકારની થવી જોઈએ . મારી પ્રશંસા ના થવી જોઈએ . તમારા અંતરાત્મામાં આ લાગણી બને છે એ તમારો ગુરુ સમર્પણ ભાવ છે . તમને બે વિચાર આવે છે . એક , મારા હાથે એવો કોઈ ધર્મ થયો જેની પ્રશંસા લોકો કરે છે , આ ધર્મ હું કરી શકવાનો જ નહોતો . આ ધર્મ ગુરુને કારણે થયો . ગુરુનો મારી પર કેવો ઉપકાર કે કોઈ ધર્મ ન કરનારો હું ,  આજે એવો ધર્મ કરું છું કે લોકો પ્રશંસા કરવા લાગ્યા છે . લોકોને જે ધર્મ દેખાયો છે એ ધર્મ મેં કર્યો નથી . લોકોને જે ધર્મ દેખાયો છે એ ધર્મ ગુરુએ કરાવ્યો છે . ગુરુને ધન્ય છે , જેમણે મને ઊંચે ચડાવી દીધો . બે , મારી પ્રશંસા કરનારા લોકો જાણતા નથી કે આ પ્રશંસાનો હકદાર હું નથી . મારે આ લોકોને જણાવી દેવું છે કે આ ધર્મ ક્યાંથી આવ્યો છે ? મારા ધર્મદાતા કોણ છે એ મારે લોકોને કહી દેવું છે . મારામાં આ ધર્મની સમજણ ક્યાંથી આવી એની જાણકારી મારે લોકોને આપી દેવી છે . લોકોની પ્રશંસાનો હું સ્વીકાર કરીશ તો સચ્ચાઈને અન્યાય થઈ જશે . હું આ પ્રશંસાને રોકું એમાં મને સફળતા મળે કે ના મળે મને ખબર નથી . પરંતુ હું મારા ગુરુની ભરપૂર પ્રશંસા કરું એ સંભવિત છે . આ બે વિચારોથી પ્રેરિત થયેલો ભક્ત પોતાના ધર્મદાતા ગુરુની પ્રશંસા હંમેશા કરતો રહે છે . આ છે ચોથો તબક્કો : तस्मै श्री गुरवे नमः ।।
સારાંશ એ છે કે તમે તમારું અજ્ઞાન સ્વીકારી લો , પહેલો તબક્કો . તમે ગુરુ પાસે બેસીને પોતાનાં અજ્ઞાનને ઓછું કરતાં રહો , બીજો તબક્કો . તમને ગુરુ પાસેથી જે જ્ઞાન મળ્યું એનો યથાસંભવ અમલ કરો , ત્રીજો તબક્કો . તમને ધર્મ પ્રવૃત્તિમાં સફળતા મળી એનો યશ ગુરુને આપો , ચોથો તબક્કો . 
બેસતાં વર્ષના દિવસે શ્રી ગૌતમ સ્વામીજી મહારાજાને યાદ કરીએ અને એમનામાં વસેલા ભક્તભાવનું અનુસરણ કરવાનો સંકલ્પ કરીએ . આખું વરસ પ્રાણવાન્ બનવાનું જ છે . 

ભગવાનનું મોક્ષગમન થયું તે નિમિત્તે દીવાળીનું પ્રવર્તન થયું . આ વાત શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનને પણ લાગુ પડે છે અને પંચ કલ્યાણકની પૂજા અનુસાર શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનને પણ લાગુ પડે છે . પૂજામાં એમ લખ્યું છે કે શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનાં મોક્ષગમન પછી દેવતાઓએ દીવાળી પ્રવર્તાવી : दीवाळी करता देव . આનો અર્થ એ છે કે શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાન્ મોક્ષમાં ગયા એ વખતે પ્રભુની યાદમાં દેવો દ્વારા દીવાઓની હારમાળા પ્રગટાવવામાં આવી હતી . બરોબર , આ જ રીતે આસો માસની અમાસે શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાન્ મોક્ષમાં ગયા તે પછી ૧૮ રાજાઓએ દીવા પ્રગટાવ્યા હતા . એ જોઈને તે સમયની જનતાએ પણ દીવા પ્રગટાવ્યા હતા અને ત્યારથી દીવાળીનું પ્રચલન શરૂ થયું હતું . શું દીવાળીમાં ફક્ત દીવા પ્રગટ્યા એટલી જ ઘટના બની હતી કે બીજું પણ કંઈ બન્યું હતું ? આનો જવાબ ત્રિષષ્ટિ શલાકાપુરુષ ચરિત – દશમ પર્વના તેરમા સર્ગમાંથી મળે છે . પ્રભુ મહાવીરનાં મોક્ષગમન પછી પ્રભુની નિશ્ચેતન કાયા સંબંધી પ્રમુખ વિધિઓ દેવતાઓએ સંપન્ન કરી હતી , જેમાં પ્રમુખ કાર્ય સૌધર્મ ઇન્દ્ર સંભાળે છે એવું દૃશ્ય હતું . પ્રભુની પવિત્ર કાયાના અગ્નિસંસ્કાર માટે મેરુપર્વત પર રહેલાં નંદનવનના જંગલમાંથી ગોશીર્ષ ચંદન મંગાવવામાં આવ્યું હતું . પ્રભુએ ૪૨ વરસમાં કાયા પાસેથી ઘણી તપસ્યા અને સાધના કરાવી . પ્રભુનો આત્મા મોક્ષમાં બિરાજમાન થયો એટલે એ કાયા એકલી પડી ગઈ . જે કાયા દ્વારા પ્રભુનાં ૭૨ વર્ષનું જીવન વ્યતીત થયું હોય એ કાયાનું સન્માન થવું જ જોઈએ . ઇન્દ્ર સમજતા હતા .

(૧) સૌ પ્રથમ ઇન્દ્ર મહારાજાએ એ કાયાને સ્નાન કરાવ્યું હતું . સ્નાન માટેનું જળ ક્ષીરસાગરથી લાવવામાં આવ્યું હતું . જે જલ આવ્યું તે હતું તો જલ , પણ એનો રંગ દૂધ જેવો ઉજળો હતો . પ્રભુની સુવર્ણરંગી કાયાને દુગ્ધધવલ જલથી સ્નાન કરાવવામાં આવ્યું . પ્રભુએ દીક્ષા કલ્યાણકના દિવસે ત્રીસ વરસની વયે સ્નાન કર્યું તે પછી સ્નાન કર્યું ન હતું . હવે પ્રભુની કાયા ૪૨ વર્ષ પછી સ્નાન પામી હતી . (૨) સ્નાન પછી પ્રભુની પવિત્ર કાયાને મોંઘેરા વિલેપન કરવામાં આવ્યાં . દીક્ષા કલ્યાણકના દિવસે પ્રભુનાં શરીર પર દેવોએ વિલેપન પણ કર્યાં હતાં તે પછી ૪૨ વર્ષે પ્રભુની કાયા પર દેવો દ્વારા જ વિલેપન થયું હતું . (૩)દેવોએ પ્રભુની કાયાને હંસ જેવું સમુજ્જ્વલ વસ્ત્ર પહેરાવ્યું . દીક્ષાનાં બીજાં વર્ષે પ્રભુ વસ્ત્રરહિત થયા હતા આથી એમ કહી શકાય કે ૪૦ વર્ષ પછી પરમાત્માના શરીર ઉપર ફરીથી વસ્ત્ર બિરાજીત થયું . (૪) પ્રભુને જેઓ જાણે છે એમને ખબર છે કે પ્રભુએ ૨૮ વર્ષની ઉંમરે આત્મસાધનાની પ્રવૃત્તિનો પ્રારંભ કરી દીધો હતો આથી ૨૮ વર્ષની ઉંમર પછી ભગવાને દાગીના પહેર્યા નહોતા . આમ ૪૪ વર્ષ પછી પ્રભુની કાયા ઉપર અલંકાર આવ્યા હતા . (૫) પ્રભુની કાયાને ફૂલના હાર પહેરાવવામાં આવ્યા . પ્રભુ સચિત્તના સ્પર્શનો પરિહાર કરતા હતા . ૪૨ વર્ષથી પરમાત્માએ કોઈપણ સચિત્ત તત્ત્વને સ્પર્શ કર્યો નહોતો . દેવતાઓએ પ્રભુની કાયાને ફૂલોની માળા પહેરાવી , એ સચિત્ત સ્પર્શ હતો જે ૪૨ વર્ષ પછી પ્રભુની કાયા સાથે જોડાયો હતો .(૬) પ્રભુની કાયાને દેવલોક જેવી સુંદર શિબિકામાં બિરાજમાન કરવામાં આવી . દીક્ષા લીધી ત્યારથી પ્રભુએ વાહનનો પરિત્યાગ કર્યો હતો . જ્યારે પણ પ્રભુ એક સ્થાનથી બીજે સ્થાને પધારે તો પોતાના પગથી ચાલીને જ પધારે એ નિયમ હતો . પ્રભુને ક્યારે પણ કોઈ વાહનમાં બેસવાનો અવસર આવ્યો હતો નહોતો . પ્રભુ ૩૦ વર્ષની ઉંમરે દીક્ષા કલ્યાણકના દિવસે શિબિકામાં બેઠા તે પછી ક્યારે પણ વાહન પર આરૂઢ થયા નહોતા . આ વાહન પ્રયોગ ભગવાન સાથે ૪૨ વર્ષ પછી જોડાયો .

અગ્નિસંસ્કાર પૂર્વે જે બન્યું અને સમગ્ર સાધનાજીવનમાં જે નહોતું બન્યું તે આ હતું . સાધનાજીવનમાં દાગીના નહોતા , અગ્નિસંસ્કાર પૂર્વે દાગીના આવ્યા . સાધનાજીવનમાં ફૂલની માળા નહોતી , અગ્નિસંસ્કાર પૂર્વે ફૂલની માળા આવી . અધિકાંશ સાધનાજીવનમાં વસ્ત્ર નહોતું , અગ્નિસંસ્કાર પૂર્વે વસ્ત્ર આવ્યું . સાધનાજીવનમાં સ્નાન નહોતું . અગ્નિસંસ્કાર પૂર્વે સ્નાન આવ્યું . જે રીતે પ્રભુની મૂર્તિને પૂજાસત્કાર દ્વારા ઘણો આદર આપવામાં આવે છે એ રીતે પ્રભુને કાયાને પૂજાસત્કાર સ્વરૂપે ઘણો આદર આપવામાં આવ્યો . પ્રભુ જો જીવિત હોત તો આ પૂજા સત્કારનો સ્વીકાર ન કરત એ સૌ સમજતા હતા . પરંતુ પ્રભુની વિદાય થઇ હતી અને પ્રભુની કાયા દ્રવ્ય ભગવાન્ તરીકે પૂજનીય હતી આથી એની પૂજા થઈ હતી .

શ્રાવક અને શ્રાવિકાઓએ એટલે કે મનુષ્યોએ પણ પ્રભુની કાયાને પૂજી હતી , વંદી હતી , જુહારી હતી . મનુષ્યનો વિલાપ પણ ભારે હતો . નંદીવર્ધન રાજા , સુદર્શનાદેવી , યશોદાદેવી , સુલસાજી આવાં અગણિત નામો યાદ આવે . સૌ દુઃખમાં ડૂબ્યા હતા . મુકરર સમયે મોક્ષ કલ્યાણકનાં સ્થાનેથી પ્રભુની શિબિકાનું પ્રસ્થાન થયું હતું . આસમાનમાં જયજયકારના ધ્વનિ ગુંજતા થયા હતા . આખાય માર્ગ પર દેવોએ સુગંધિત જળનો છંટકાવ ચાલુ રાખ્યો હતો . ભક્તો છાતી કૂટીને રડી રહ્યા છે એ જોવા મળતું હતું . શિબિકાની આગળ દેવાંગનાઓ શોક દર્શક નૃત્ય કરતી કરતી આગળ વધી રહી હતી . વિવિધ વાજિંત્રોમાંથી દુઃખના સ્વરો વહી રહ્યા હતા .

ઇન્દ્ર મહારાજાએ અપાપાપુરી નગરીની બહાર એક ખુલ્લા મેદાનમાં ચંદનચિતાની રચના કરાવી હતી . ત્યાં શિબિકા પહોંચી . શોકાકુળ હૈયે ઇન્દ્ર મહારાજાએ પ્રભુને ચંદન ચિતા પર બિરાજમાન કર્યા . અગ્નિકુમાર દેવોને ઇન્દ્રનો આદેશ મળ્યો એટલે એમણે અગ્નિ પ્રગટાવ્યો . વાયુકુમાર દેવોને ઇન્દ્રનો આદેશ મળ્યો એટલે એમણે પવનના તરંગો વહેતા મૂક્યા . ચંદનચિતા પર આગની લપેટો ફેલાઈ ગઈ . પ્રભુની મનોહર કાયા એ આગમાં અલોપ થઈ ગઈ . જલકુમાર દેવોને ઇન્દ્રનો આદેશ મળ્યો એટલે એમણે જલધારા વરસાવી . આગ શાંત થઈ . ચંદન ચિતાની જગ્યાએ રાખ જોવા મળી હતી , એમાં પ્રભુની કાયાના અવશેષ રૂપ દાઢા , દાંત અને હાડકા પણ હતા . સૌધર્મ ઇન્દ્ર અને ઈશાન ઈન્દ્ર દ્વારા ઉપરની તરફની દાઢા લઈ લેવામાં આવી . ચમર ઇન્દ્ર અને બલી ઈન્દ્ર નીચેની તરફની દાઢા લઈ લેવામાં આવી . અન્ય ઈન્દ્રો અને દેવો દ્વારા દાંત અને હાડકા લઈ લેવામાં આવ્યા . અગ્નિ સંસ્કારની ભસ્મ લેવા ભક્તિભર્યા માનવો ધસી આવ્યા . એમણે બધી જ ભસ્મ લૂંટી લીધી તે પછી જ્યાં અગ્નિસંસ્કાર થયો એ ભૂમિની માટી એ લૂંટવા લાગ્યા . એટલીબધી માટી એમણે લૂંટી કે અગ્નિસંસ્કારની ભૂમિ પર સોળ એકર લાંબો ખાડો થઈ ગયો .

મોક્ષ કલ્યાણકના સમયમાં ત્રણ વાતો બની . એક , પ્રભુનો આત્મા મોક્ષમાં બિરાજમાન થયો .બે , પ્રભુની કાયાની ભસ્મ લાખો લોકોનાં ઘરમાં પહોંચી . ત્રણ પ્રભુની કાયાના હાડકા , દાઢા અને દાંત દેવલોકમાં પહોંચ્યા .

અગ્નિસંસ્કારનાં સ્થાને જે મોટો ખાડો બન્યો હતો ત્યાં પાણી ભરાયાં એને કારણે એ ખાડો વિશાળ સરોવરમાં ફેરવાઈ ગયો . જે સ્થાન પર અગ્નિસંસ્કાર થયા હતા એ સ્થાન પર દેવતાઓએ રત્ન સ્તૂપની રચના કરી હતી . એ સ્થાન ઊંચું હતું આથી પાણીમાં ડૂબ્યું નહીં . ત્યાં મંદિરની રચના થઈ છે . આ મંદિરની આસપાસ વિશાળ વિસ્તારમાં જળથી ભરેલું તળાવ છે આથી આ મંદિર જળમંદિર તરીકે વિશ્વ પ્રસિદ્ધ થયું છે .

દીવાળીના દિવસે આપણે પાવાપુરીમાં હોઈએ તો ત્રણ સ્થાન અવશ્ય જુહારવા જોઈએ . પહેલું સ્થાન છે નૂતન સમવસરણ મંદિર , જ્યાં ભગવાને સોળ પ્રહરની દેશના ફરમાવી . બીજું સ્થાન છે મોક્ષ કલ્યાણક મંદિર , જ્યાં ભગવાને છેલ્લું ચોમાસું કર્યું અને જ્યાંથી ભગવાન્ મોક્ષમાં પધાર્યા . ત્રીજું સ્થાન છે જલ મંદિર , જેનાં મધ્યસ્થાનમાં ભગવાનના અંતિમ સંસ્કાર થયા હતા . પ્રભુનું સ્મરણ કરતાં કરતાં પ્રભુમાં એકાગ્ર બનીએ એ જ દીવાળી છે . પ્રભુનાં જીવનના છેલ્લા બે દિવસોમાં જે જે બન્યું એ બધું જ યાદ કરવું જોઈએ . યાદ કરતાં કરતાં એ ઘટનાઓ કેવી રીતે બની હશે એની કલ્પનાઓ કરવી જોઈએ . કલ્પનાઓ કરતાં કરતાં આપણે આપણી આંખની સામે જીવંત ભગવાનને જોઈ રહ્યા છીએ એવી અનુભૂતિ રચવી જોઈએ . તમે પ્રભુને યાદ કરો . તમે પ્રભુની કલ્પના કરો . તમે પ્રભુની અનુભૂતિ કરો . તમારી દીવાળી સફળ .

પ્રભુની યાદમાં દિવાળીના દિવસોમાં શું કરી શકાય ? શિષ્યએ પ્રશ્ન કર્યો . ગુરુએ જવાબ આપ્યો : પ્રભુની યાદમાં બે કામ કરી શકાય . એક , દીવાળીમાં પ્રભુએ જે કર્યું તે યાદ કરો . બે , દીવાળીમાં પ્રભુએ જે કહ્યું તે યાદ કરો . દીવાળીમાં પ્રભુએ છઠ કર્યો હતો એની યાદમાં આપણે સૌ છઠ કરીએ છીએ . દીવાળીમાં પ્રભુએ દેશના ફરમાવી હતી . આપણે એ દેશનાની યાદમાં ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર સાંભળીએ છીએ . પ્રભુએ પિતાની જેમ આ સૂત્રનું કથન સામે ચાલીને કર્યું હતું . પિતા એટલે પુત્રનું પૂર્ણ પ્રશિક્ષણ . પિતા પોતાના પુત્રના દરેક પ્રશ્નના જવાબ આપતા હોય છે . ઘણી વખત પુત્ર પ્રશ્ન પૂછે એ જરૂરી હોય છે પરંતુ પુત્ર પ્રશ્ન પૂછવાનું ભૂલી જાય છે . આવા સમયે પિતા એ પ્રશ્નના પણ જવાબ આપતા હોય છે જે પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યા નથી . પુત્રે જેના વિષયમાં કાંઈ પૂછ્યું નથી પરંતુ પુત્રે જે વિષયમાં જાણવું જોઈએ એ વિષયની વાતો પિતા સામે ચાલીને પુત્રને જણાવે છે . દેવાધિદેવ શ્રમણ ભગવાન્ શ્રી મહાવીર પરમાત્માએ અંતિમ દેશનામાં ૩૬ પ્રશ્નોના જવાબ આપ્યા છે પરંતુ આ પ્રશ્નો એવા છે જે કોઈએ પૂછ્યા જ નથી . પરમાત્માએ પિતા બનીને પોતાના આશ્રિતો માટે ૩૬ ઉત્તર ફરમાવ્યા અને આ ઉત્તર એવા હતા જેની માટે પ્રશ્નો તો કોઈએ પૂછ્યા જ નહોતા . કરુણાનિધાન ભગવંતે જે ૩૬ ઉત્તર ફરમાવ્યા તેનું સંકલન એક જ ગ્રંથમાં થયું . તે ગ્રંથનું નામ ઉત્તર અધ્યયન એટલે કે ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર રાખવામાં આવ્યું . પરમાત્માએ ઉત્તરરૂપે જે ફરમાવ્યું તે હકીકતમાં પ્રેરણા હતી , ઉપદેશ હતો , માર્ગદર્શન હતું . પરમાત્માએ ૩૬ પ્રેરણા આપી તે સેંકડો શ્લોકોમાં શબ્દબદ્ધ થઈ છે . ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રના એક એક શબ્દમાં અપરિસીમ પ્રેરણાઓ ભરી છે . એમાંથી બિલકુલ પ્રારંભિક કક્ષાની થોડીક પ્રેરણાઓને આપણે દિવાળીના દિવસે યાદ કરીએ .


१ . विनयश्रुत अध्ययन : તમે જે બોલો છો એનાથી કોઈપણ વ્યક્તિને અનાદરનો અનુભવ ના થવો જોઈએ . તમારા પોતાના સ્વજનો જે ધાર્મિક ઈચ્છા રાખે છે તેને તમારે આદર આપવો જોઈએ . વડીલોની ભાવનાઓ અધૂરી ના રહેવી જોઈએ . કોઈ દુષ્ટ વચન બોલે ત્યારે તમારે તમારાં મનનો અંકુશ ખોવો જોઈએ નહીં .

२ . परिषह प्रविभक्ति अध्ययन : જ્યારે પણ દુઃખ આવે ત્યારે વિચારજો કે મારાં જૂનાં પાપોનો નાશ થઈ રહ્યો છે . તમને કોઈ સુખ કે આનંદ પ્રમોદનો અવસર મળે ત્યારે એ સુખ કે આનંદ પ્રમોદ માટે કોઈ ધર્મપ્રવૃત્તિને ઠેસ મારી દેતા નહીં . જે વ્યક્તિનાં કારણે તમને કોઈ દુઃખ થયું છે એની માટે મનમાં દ્વેષ બનાવશો નહીં .

३ . चतुरंगीय अध्ययन : રોજેરોજ નવું ધાર્મિક જ્ઞાન મેળવતા રહો .જે દિવસે તમે નવો અભ્યાસ કર્યો નહીં એ દિવસ અધૂરો રહ્યો છે એમ માનજો . તમારી શ્રદ્ધા ગઈકાલે જેટલી મજબૂત હતી એના કરતાં આજે વધારે મજબૂત હોવી જોઈએ અને આજે જેટલી મજબૂત છે એના કરતાં આવતીકાલે વધારે મજબૂત હશે એવી તમારી ભૂમિકા હોવી જોઈએ . જે ધર્મ તમે કરી લીધો છે એનો રાજીપો રાખો . પરંતુ જે ધર્મ કરવાનો બાકી છે એ તુરંત કરવો છે એનું લક્ષ બનાવો .

४ . असंस्कृत अध्ययन : તમને ધર્મક્રિયા કરવાનો કંટાળો આવશે એવું બની શકે છે . પણ એ કંટાળાની છાયામાં આવીને તમે ધર્મક્રિયાની ઉપેક્ષા નહીં કરતા . ધર્મક્રિયામાં ખાડા ન પડે , ધર્મક્રિયામાં ઉતાવળ ન થાય , ધર્મક્રિયામાં અવિધિ કે આશાતના ન થાય એનું ધ્યાન તમારે અવશ્ય રાખવાનું છે . તમારાં મનને સમજાવીને ક્રોધ માન માયા લોભ ઘટાડવા માંડો . ધર્મ કરતાં રહીએ અને કષાયો નબળા પડે નહીં – એવું ન ચાલે .

५ . अकाम मरणीय अध्ययन : ભૌતિક સુખ માટેની સાધનસામગ્રી વિના તમે જેટલો સમય વિતાવી શકો છો એટલો વિતાવો કારણ કે આવતા ભવમાં તમે કેવી ગતિમાં જવાના છો એની તમને કલ્પના નથી . જે સુખ વિના તમે ચલાવી શકો છો એ સુખથી દૂર રહેવાનું રાખો . રોજ એક બે દુઃખને સ્વેચ્છાપૂર્વક સહન કરો . રાત્રે ઊંઘતા પહેલા બધું જ વોસિરાવી દેવાની આદત રાખો .

६ . क्षुल्लक निर्ग्रन्थीय अध्ययन : તમને તમારા પરિવાર માટે મમતા છે . એ મમતા પરલોકને નુકસાન કરી શકે છે માટે એ મમતાને ઓછી કરવાનું લક્ષ્ય રાખજો . તમને તમારાં ઘરની તમામ સાધનસામગ્રી માટે મમતા છે . એ મમતા પણ પરલોકને નુકસાન કરી શકે છે . એ મમતાને પણ ઓછી કરવાનું લક્ષ્ય રાખજો . તમને તમારાં શરીર માટે ઘણી મમતા છે . આ મમતા પણ પરલોકને નુકસાન કરી શકે છે . તમે આ મમતાને પણ ઓછી કરવાનું લક્ષ્ય રાખજો .

७ . उरभ्रीय अध्ययन : તમારાં જીવનમાં ઘણાં પાપો ચાલે છે . એમાંથી અમુક પાપો તમે છોડી શકો એમ છો . એ પાપોને છોડવાનું શરૂ કરો . તમારાં જીવનમાં ઘણાં સુખ ચાલે છે , આનંદપ્રમોદ ચાલે છે . અમુક સુખ અને આનંદપ્રમોદ તમે છોડી શકો છો . તમે એ છોડવાનું શરૂ કરો . તમારાં જીવનમાં જે ધર્મ ચાલે છે એ ધર્મમાં તમને અઢળક આનંદનો અનુભવ થાય એવી ભાવધારા બનાવતાં રહો .

८ . कापिलीय  अध्ययन : મારે મરીને દુર્ગતિમાં જવું નથી એવી સૂચના પોતાને આપતાં રહો . તમને કાયમ કોઈ ને કોઈ ઈચ્છા થતી રહે છે . તમે તમારી દરેક ઈચ્છા પૂરી થાય એવી જીદ રાખો છો . આ જીદ સારી નથી . તમારી ઈચ્છા પૂરી ના થાય એવી પરિસ્થિતિમાં પણ તમે તમારાં મનને પ્રસન્ન રહેવાનું શીખવો . કોઈપણ ભૌતિક સામગ્રી વિનાય તમે ખુશ રહી શકો છો એવી ક્ષણો બનાવો અને એવી ક્ષણોને વધારતાં જાઓ .

९ . नमि प्रव्रज्या अध्ययन : મારે કોઈ સંઘર્ષ કરવો નથી , કોઈ સંક્લેશ કરવા નથી એવો સંકલ્પ બનાવી રાખો . તમે વ્યક્તિઓ અને વસ્તુઓ બાબતે જે અપેક્ષાઓ રાખો છો તે અપેક્ષાઓ ઓછી કરી દો . જેમ જેમ અપેક્ષા ઓછી થતી જશે એમ એમ સંક્લેશ ઓછા થતાં જશે . ઓછામાં ઓછી વસ્તુઓથી કામ ચલાવવાની આદત પાડો . ઓછામાં ઓછા લોકો સાથે વ્યવહાર રાખવો પડે એવી જીવનશૈલી બનાવો . સાધનામાં આગળ વધવું હશે તો આ કરવું જ પડશે .

१० . द्रुम पत्रक अध्ययन : તમારાં મનમાં જે રાગ બને છે તેનાં આલંબન પ્રશસ્ત હોતા નથી . આથી તમારો રાગ અપ્રશસ્ત બની જાય છે . તમારો રાગ પ્રશસ્ત આલંબન સાથે જોડાય અને રાગ પોતે પ્રશસ્ત બનતો રહે એવી માનસિકતા બનાવો . અપ્રશસ્ત રાગ ઘટે અને પ્રશસ્ત રાગ વધે આ પહેલું પગથિયું છે . મનનો રાગ ઓછો થતો જાય આ બીજું પગથિયું છે . મનને વૈરાગ્યનો સ્પર્શ મળે આ ત્રીજું પગથિયું છે . જે આ ત્રણ પગથિયાં પસાર કરે છે તેને આખરે વીતરાગ ભાવ પ્રાપ્ત થતો હોય છે .

११ . बहुश्रुत पूजा अध्ययन : ધર્મનું જ્ઞાન વધતું રહેવું જોઈએ પરંતુ એ જ્ઞાનનો અહંકાર ન બનવો જોઈએ . ધર્મનું જ્ઞાન એવું હાંસિલ કરો કે મનમાં મોક્ષ અવસ્થાના વિચારો ચાલતા જ રહે . જે ધર્મના જ્ઞાની છે એમની નિંદા કરો નહીં . જે ધર્મના જ્ઞાની છે એમની નિંદા સાંભળો નહીં . જ્ઞાનને સન્માન આપો અને જેમનું જ્ઞાન ઉપાર્જન ઉત્કૃષ્ટ છે એમને પણ ભરપૂર સન્માન આપો . જ્ઞાનીનું સન્માન એટલે જ્ઞાનનું સન્માન . જ્ઞાનીનું અપમાન એટલે જ્ઞાનનું અપમાન .

१२ . हरिकेशीय अध्ययन : તમારાં જીવનમાં નિયમ પાલન હોવું જોઈએ , વ્રત આચરણ હોવું જોઈએ . જીવનમાં નિયમ ન હોય , વ્રત આચરણ ન હોય તો તમે જે જ્ઞાન મેળવ્યું એ વ્યર્થ છે . દરેક ભૂમિકાના જીવો માટે ચોક્કસ ગુણોનું વર્ણન શાસ્ત્રોએ કર્યું છે . તમે જે ભૂમિકામાં હો એ ભૂમિકાએ તમારામાં કેટલા ગુણો હોવા જોઈએ તે શોધો અને તે ગુણો તમારી અંદર જાગે એવો પુરુષાર્થ કરો . ગુણ ઉપાર્જનનો પુરુષાર્થ આત્માને પવિત્ર બનાવે છે . વ્રતનું પાલન કરનારા શ્રમણ શ્રમણી ભગવંતોને પુષ્કળ આદર આપો . વ્રતધારીને આપેલો આદર તમારામાં વ્રતપાલનની શક્તિ પ્રગટાવે છે .

१३ . चित्र संभूतीय अध्ययन : તમે જે પણ વ્રતનિયમનો સ્વીકાર કર્યો હોય એને પૂર્ણ રીતે વફાદાર રહેજો . એકવાર જે વ્રત લીધા તેનો ભંગ ક્યારે પણ કરવો જોઈએ નહીં . એકવાર જે નિયમ લીધો એ ક્યારે પણ તૂટવો ના જોઈએ . વ્રત લેવાથી અને વ્રતનું અખંડ પાલન કરવાથી પ્રચંડ કર્મનિર્જરા થતી હોય છે . કામભોગની પ્રવૃત્તિઓ પ્રિય લાગે છે પરંતુ એ વ્રતમાં બાધાકારી હોય છે . કામભોગની પ્રવૃત્તિથી દૂર રહીને પણ પ્રસન્ન રહી શકાય એવી માનસિકતા બધા નથી બનાવી શકતા . તમે એવી માનસિકતા બનાવી લો . આત્માની અંદર જે આનંદ વસે છે એને શોધવો છે અને પામવો છે એવું લક્ષ્ય બનાવો . એ દિશામાં આગળ વધવા અંતરંગ પુરુષાર્થ કરો .

१४ . इषुकारीय अध्ययन : આત્મા પરલોકમાંથી અહીં આવ્યો છે અને અહીંથી મરીને આત્મા ફરીથી પરલોકમાં જવાનો છે . આ વિષય પર પૂર્ણ શ્રદ્ધા રાખો . આત્માને લાભ થાય તે માટે ધર્મક્રિયા કરો . સાથોસાથ યાદ રાખો‌ કે જે ધર્મક્રિયા કરો છો એના દ્વારા હૃદયમાં શુભ ભાવોનું જાગરણ થવું જ જોઈએ . હંમેશ માટે યાદ રાખજો કે તમારાં પરિવારજનોને રાજી રાખવા માટે તમારે તમારા નિયમિત ધર્મ સાથે બાંધછોડ કરવાની હોય નહીં .

१५ . सभिक्षु अध्ययन : તમને જે પણ જ્ઞાન મળ્યું છે એની ઉપર વૈરાગ્યની છાયા હોવી જોઈએ . જ્ઞાનને જો વૈરાગ્યનો સથવારો નથી મળતો તો જ્ઞાન શુભ વિચારો જગાડી શકતું નથી . તમને જે જે વિષયમાં શ્રદ્ધા છે તે વિષયમાં તમારે આચરણ લાવવાનું છે . એકલી શ્રદ્ધા હોય અને આચારપાલન સહેજ પણ ન હોય એવું કેવી રીતે થવા દેવાય ? સાચી શ્રદ્ધા આચારને લાવ્યા વગર રહેતી નથી . તમારી પાસે શ્રદ્ધા હોય અને તમારી પાસે આચાર ન હોય તો જે આચાર તમે નથી પામ્યા એનો પસ્તાવો મનમાં રહેવો જોઈએ . તમે તમારા ધર્મ સાથે બાંધછોડ ન કરો , તમે ધર્મમાં ઢીલા ન પડો એ તમારી જવાબદારી છે અને આ જવાબદારી ફક્ત તમારે જ સંભાળવાની છે .

१६ . ब्रह्मचर्य समाधि स्थान अध्ययन : વિજાતીય તત્ત્વનું આકર્ષણ મૈથુનસંજ્ઞામાંથી આવે છે . મૈથુનસંજ્ઞાને કમજોર પાડવાનો પુરુષાર્થ મનથી , વચનથી અને કાયાથી સતત કરવાનો છે . મૈથુનની પ્રવૃત્તિ આકર્ષક લાગે છે પરંતુ આ પ્રવૃત્તિ આત્માને પારાવાર નુકસાન પહોંચાડતી હોય છે . મનમાં ચોક્કસ પ્રકારની વાસનાઓ સતત રમતી રહે છે મૈથુનસંજ્ઞાને કારણે . શરીર દ્વારા ચોક્કસ પ્રકારની કામપ્રવૃત્તિઓ થતી રહે છે મૈથુનસંજ્ઞાને કારણે . વાસનાઓ અને કામપ્રવૃત્તિઓ થકી આત્મા એવાં ચીકણા કર્મો બાંધે છે જે આત્માને નરકમાં ધકેલી દે છે . વાસનાઓ અને કામપ્રવૃત્તિઓ પુનરાવર્તનની આદત પાડે છે અને પુનરાવર્તનની આદત આગામી ભવોમાં પણ વાસનાઓ અને કામપ્રવૃત્તિઓને સાથે લઈ આવે છે . વાસનાઓ અને કામપ્રવૃત્તિઓનું પુનરાવર્તન ઓછું થાય કે અટકી જાય તો એ આગામી ભવમાં સાથે આવતી નથી અને દુર્ગતિમાં જવાની સંભાવના બનતી નથી .

१७ . पाप श्रमणीय अध्ययन : સાધનાના દરેક નિયમ આત્મા માટે લાભકારી હોય છે . કોઈ પણ નિયમ તૂટે એનાથી આત્માને નુકસાન થાય છે . જેણે સાધનાનો સ્વીકાર કર્યો તેણે સાધનાના નિયમો તોડવા ના જોઈએ . સાધનાના નિયમો સાથે જે બાંધછોડ કરે છે તે સાચો સાધક ગણાતો નથી . શરીરના રોગને કારણે નિયમમાં બાંધછોડ થાય એ જુદી વાત છે . પરંતુ મનના રાગને કારણે અને આવેશને કારણે સાધનામાં બાંધછોડ થાય એ ચલાવી શકાય નહીં . અલબત્ , દોષવાન્ સાધકને જોઈએ ત્યારે દ્વેષ થવો ન જોઈએ કે નિંદા કરવી ન જોઈએ . બલ્કે જે દોષમાં ફસાયા છે એમની માટે અનુકંપાના ભાવ બનાવવા જોઈએ .

१८. संयतीय अध्ययन : વ્રતનું પાલન ઘણાંબધાં વર્ષો સુધી કરવામાં આવે એનાં કારણે આત્મામાં વૈરાગ્યના ઊંડા સંસ્કારો બનતા હોય છે . આથી વ્રતનું પાલન ઘણાં ઘણાં વર્ષો સુધી થાય એવી પરિસ્થિતિ હંમેશા અનુમોદનીય છે . મનમાં જે પણ અશુભ વિચારો જાગે તેને રોકવા માટે આપણે ઉત્તમ સાધક પાસેથી માર્ગદર્શન લેવું જોઈએ . તમે ચોક્કસ વસ્તુ કે ચોક્કસ વ્યક્તિ માટેના રાગને ઘણાંબધાં વર્ષો સુધી જીવંત રાખશો તો રાગનો એ સંસ્કાર પરલોકમાં સાથે આવશે અને પરલોકમાં પણ તમને શુભ ભાવોથી વંચિત રાખશે . આપણાં મનમાં જે જે રાગ બને છે તે અલ્પકાલીન હોય , તીવ્રતામુક્ત હોય એનું ધ્યાન આપણે રાખીએ તો સાધનામાં વિઘ્નો ઓછા આવે છે .

१९ . मृगापुत्रीय अध्ययन : તમે કોઈને દુઃખમાં ફસાયેલા જુઓ ત્યારે વિચારો કે એણે પૂર્વના ભવોમાં ઘણાંબધાં પાપો કર્યાં હશે . જે જે દુઃખ દેખાય તે તે દુઃખ કયાં કર્મને કારણે આવે છે એ કર્મનું ચિંતન કરવું જોઈએ . જે દુઃખથી ડરે એ કમજોર છે . જે દુઃખનાં કારણ સ્વરૂપ કર્મોથી ડરે એ ભાગ્યશાળી છે . તમારા હાથે જ્યારે પણ કોઈ પાપ થવાનું હોય કે થઈ રહ્યું હોય ત્યારે વિચારજો કે આ પાપનું ફળ કેટલું ભયાનક હશે . જે જે પાપ થયાં તે પાપનો પશ્ચાત્તાપ મનમાં બનાવતા રહેજો . પાપનો પસ્તાવો પાપની તીવ્રતાને ખતમ કરી નાખે છે .

२०. महानिर्ग्रंथीय अध्ययन  : જે સુખ આવ્યાં પછી પાછું ન જાય એને સુખ સાચું સુખ કહેવાય . જે સુખ આવ્યાં પછી થોડા સમયમાં પાછું જતું રહે એને સાચું સુખ કહી શકાય નહીં . ભૌતિક સુખ થોડા સમયની રાહત આપે છે પરંતુ પછીથી એ ક્ષીણ થઈ જાય છે . દોષનું વિસર્જન કરવા દ્વારા અને ગુણનું ઉપાર્જન કરવા દ્વારા આત્માની ભીતરમાં જે સુખ પ્રગટે છે તે થોડા સમયપૂરતું સીમિત હોતું નથી . આ સુખ ભૌતિકસામગ્રીની અપેક્ષા રાખતું નથી આથી સાધનામાં આ સુખને ઘણું મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે . ભૌતિક પ્રવૃત્તિઓનો ત્યાગ કરી સ્થિર બનવું એ સાધનાનો સ્વભાવ છે . આનો અનુભવ લેવા રોજ એકાગ્રતાપૂર્વક કાઉસગ્ગ કરવો જોઈએ .

२१‌ . समुद्र पालीय अध्ययन : સાધકે ઉપસર્ગ સહન કરવા જોઈએ , કષ્ટો વેઠવા જોઈએ . સહન કરવાથી કર્મોની નિર્જરા થાય છે . દુઃખ સહન કરવા માટે વિશેષ પુરુષાર્થની આવશ્યકતા હોય છે . અશુભ વિચારને રોકવા માટે પણ વિશેષ પુરુષાર્થની જ આવશ્યકતા હોય છે . તમારો જેટલો સમય ધર્મ સાથે જોડાયેલો રહ્યો એટલો સમય સાર્થક છે . જે સમય ધર્મ સાથે જોડાયેલો નથી તે સમયની નિરર્થક છે .

२२ . रथनेमीय अध्ययन : જે વ્યક્તિ ધર્મ સાથે જોડાયેલી છે એ તમારાં કારણે ધર્મથી દૂર થાય એવું ક્યારેય થવા દેશો નહીં . જે વ્યક્તિ કોઈ પણ કારણસર ધર્મથી દૂર થઈ ગઈ હોય કે ધર્મથી દૂર થઈ રહી હોય એ તમારાં કારણે ધર્મની સાથે ફરીથી જોડાઈ એવું અવશ્ય થવું જોઈએ . તમારી પોતાની ભૂલો તમારે જાતે શોધવી જોઈએ અને ભૂલોને સુધારવાનો પુરુષાર્થ પણ તમારે જાતે જ કરવો જોઈએ . મોટામાં મોટા ધર્માત્માના હાથે પણ ભૂલ થઈ શકે છે અને મોટામાં મોટી ભૂલ હોય તો પણ એ ભૂલ જરૂર સુધરી શકે છે .

२३ . केशी गौतमीय अध्ययन : ધર્મના વિષયમાં બે વ્યક્તિ વચ્ચે મતભેદ થાય એવું બને . પરંતુ બે વ્યક્તિ વચ્ચે દ્વેષ થાય એવું બનવું ના જોઈએ . કોઈપણ ધર્માત્મા માટે આપણાં હૃદયમાં દ્વેષની ભાવના જાગે એમાં કોઈ ઔચિત્ય નથી . ધર્માત્માને સન્માન આપવું જોઈએ . ધર્માત્માને સન્માન આપવાથી ધર્મની શક્તિ વધે છે . ધર્માત્માનું અપમાન કરવાથી ધર્મની શક્તિ તૂટે છે . બે ધર્માત્મા પરસ્પર મળે ત્યારે એકબીજાના ધર્મનું ખૂબ સન્માન કરે છે , એકબીજા પાસેથી જ્ઞાન મેળવે છે અને પવિત્ર અનુભવનું આદાનપ્રદાન કરે છે .

२४ . प्रवचन माता अध्ययन  : કોઈપણ જીવની વિરાધનાથી ડરવું એ સાધકનું કર્તવ્ય છે . વિરાધનાનો ભય એ જ સાધનાની સૌથી મોટી શક્તિ છે . આપણા હાથે કોઈ પણ જીવની વિરાધના ન થાય એનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ . આપણી વાણીથી કોઈને પીડા ના પહોંચે એની કાળજી રાખવી જોઈએ અને આપણા વિચારો પ્રભુની આજ્ઞાથી વિપરીત દિશામાં ન જાય તેની સતત જાગૃતિ રાખવી જોઈએ . આપણું જીવન પ્રભુવચનનાં અનુસરણ માટે સમર્પિત છે એવો આદર્શ રાખવો જોઈએ .

२५ . यज्ञीय अध्ययन : પાંચ પાપ આત્માના સૌથી મોટા શત્રુ છે : હિંસા , મૃષાવાદ , ચોરી , મૈથુન અને પરિગ્રહ . આ પાંચ પાપ જીવનમાં હોવા જ ન જોઈએ . જો હોય તો આ પાંચ પાપમાં તીવ્રતા ના હોવી જોઈએ . જો પાંચ પાપ છૂટતાં ન હોય તો પાંચ પાપનો પસ્તાવો હૈયામાં જીવતો રાખવો જોઈએ . કોઈપણ વ્યક્તિ માટે આપણાં મનમાં દ્વેષ ન હોય તેનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ . જીવનમાં સંયમસાધના હોય અને તપસ્યા હોય તો પૂર્વભવનાં તીવ્ર કર્મોનો નાશ ઝડપથી થાય છે .

२६ . सामाचारी अध्ययन  : પ્રત્યેક ધર્મક્રિયા અને સ્વાધ્યાય ગુરુનાં માર્ગદર્શન મુજબ જ કરવા જોઈએ , પોતાની મરજીથી નહીં . સંઘમાં અને સમુદાયમાં જે વ્યવસ્થા અને જે પરંપરા નિર્ધારિત છે તેની સાથે બાંધછોડ થાય એવી કોઈ હરકત કરવી ના જોઈએ . દરેક મુનિએ મુનિસમુદાયનું અને સમુદાયના નેતાનું સન્માન જાળવવું જોઈએ . દરેક શ્રાવકે સંઘનું અને સંઘના વડીલોનું સન્માન જાળવવું જોઈએ . આપણે કોઈ વ્યવસ્થા કે કોઈ નિયમનો ભંગ કરી ના શકીએ . દરેક ધર્માત્માએ અરસપરસની આત્મીયતા અને આમન્યાને જાળવી રાખવી જોઈએ .

२७ . खलुंकीय अध्ययन : તમને જેમણે જ્ઞાન આપ્યું છે એમની સામે વધારે પડતી દલીલો કે વધારે પડતા સવાલો ના કરશો . સંઘના કે સમુદાયના કોઈપણ સાધક માટે મનમાં ઈર્ષાનો ભાવ બનવો જોઈએ નહીં . સારું સારું ખાવાની અને સારું સારું પીવાની આદત સાધનાની ભૂમિકાને વિક્ષિપ્ત કરી દે છે .

२८ . मोक्षमार्ग गति अध्ययन : આત્મા શું છે , આત્મા શું કામ સંસારમાં પરિભ્રમણ કરે છે , આત્મા કર્મો શું કામ બાંધે છે અને આત્મા કર્મોથી કેવી રીતે મુક્ત થશે આ વિષયનું ચિંતન અવિરત ચાલતું રહેવું જોઈએ . મારા આત્માને મોક્ષ મળશે એવો વિશ્વાસ હંમેશા બનેલો રહેવો જોઈએ . ચારિત્રનું પાલન એ રીતે કરવું જોઈએ કે અતિચાર લાગે નહીં અને આરાધના ઉત્કૃષ્ટ રીતે થયા કરે .

२९ . सम्यक्त्व पराक्रम अध्ययन : તમારાં હૈયામાં દેવ ગુરુ અને ધર્મ માટે અપરંપાર શ્રદ્ધાભાવ હોવો જોઈએ . તદુપરાંત દેવ ગુરુ ધર્મના પ્રેમી એવા દરેક ધર્માત્મા માટે પણ તમને અપરંપાર પ્રેમ હોવો જોઈએ . સમકિતનાં પાંચ લક્ષણ શું છે અને એ લક્ષણો મારામાં પ્રગટ્યાં છે કે નહીં એનું આત્મનિરીક્ષણ ચાલુ રાખવું જોઈએ . પ્રતિક્રમણ અને પ્રાયશ્ચિતની મૂળ વિભાવના મનમાં સદૈવ જીવંત રહેવી જોઈએ .

३० . तपोमार्ग गति अध्ययन : આહાર સંબંધી ચાર તપ છે : અનશન , ઉનોદરી , વૃત્તિસંક્ષેપ અને રસત્યાગ . કષ્ટ સહન કરવા સંબંધી બે તપ છે : કાયક્લેશ અને સંલીનતા . ભાવ વિશુદ્ધિ સંબંધી છ તપ છે : પ્રાયશ્ચિત , વિનય , વેયાવચ્ચ , સ્વાધ્યાય , ધ્યાન અને ઉત્સર્ગ . આ તપસ્યાઓ ઉત્કૃષ્ટ ભાવે થવી જોઈએ .

३१ . चरण विधि अध्ययन : તમે સાધક છો . મનને આર્તધ્યાન અને રૌદ્રધ્યાનથી બચાવીને રાખો . અર્થકથા , કામકથા , ભક્તકથા અને રાજકથાથી દૂર રહો . આહાર , ભય , મૈથુન અને પરિગ્રહ આ ચાર સંજ્ઞાઓનું વર્ચસ્વ ઢીલું પાડતાં રહો .

३२ . प्रमाद स्थान अध्ययन : મન , વચન અને કાયા તેમ જ દૃષ્ટિને સંયમથી બાંધીને રાખો . અકલ્પ્ય આહાર પાણીને અડ શો પણ નહીં અને લેશો પણ નહીં . પાંચ ઇન્દ્રિયના દરેક આનંદ આત્મા માટે બહુ જ નુકસાનકારી છે તે ભૂલશો નહીં .

३३. कर्म प्रकृति अध्ययन : આઠ કર્મનાં નામ જાણી લો . આ કર્મોનો બંધ કેટકેટલાં કારણોથી થાય છે તે સમજી લો . સૌથી ખતરનાક છે મોહનીય કર્મ . ચાર કષાયનો સ્વભાવ અને નવ નોકષાયનો પ્રભાવ શું છે તે તમારે યાદ રાખવાનું છે . કર્મોની નિર્જરા માટે આપણે શું શું કરી શકીએ એનો બોધ મેળવતા રહો અને વધારતા રહો . કર્મક્ષય નિમિત્તે વિશેષ તપ અને વિશેષ કાઉસગ્ગ કરતાં જ રહો .

३४ . लेश्या अध्ययन : જે વિચાર અને જે ભાવના લાંબા સમય સુધી પુનરાવર્તન પામે છે તે લેશ્યા બની જાય છે . આત્મા અને ધર્મ સંબંધી , વિચાર અને ભાવના લાંબા સમય સુધી પુનરાવર્તન પામતા રહે એ રીતે જીવન વ્યવહાર ગોઠવી લો . શુભ શ્રવણ , શુભ દર્શન , શુભ વાંચન અને શુભ સમાગમમાં ભરપૂર સમય વીતવો જોઈએ . મનને અશુભ વિચાર બનાવવાનો સમય જ ના મળે એવી જીવનચર્યા બનાવી લો .

३५ . अणगार मार्गगति अध्ययन : અહિંસા , સત્ય , અચૌર્ય , બ્રહ્મચર્ય , અપરિગ્રહ . આ પાંચ મહાવ્રત જીવનમાં આવવા જોઈએ અને આવ્યા હોય તો એમનું પાલન સર્વોત્તમ રીતે કરવું જોઈએ . ક્ષમા , મૃદુતા , ઋજુતા , મુક્તિ , તપ , સંયમ , સત્ય , શૌચ , અકિંચનતા અને બ્રહ્મ . આ દસ પ્રકારના મુનિધર્મનું પાલન સાંગોપાંગ કરવું જોઈએ . સહન કરે તે સાધુ એ કહેવત છે , તદનુસાર સાધકે શારીરિક સહનશક્તિ પણ ધારણ જોઈએ અને માનસિક સહનશક્તિ ધારણ પણ જોઈએ .

३६ . जीवाजीव विभाग अध्ययन : આ વિશ્વમાં એક તરફ જીવ શક્તિ છે , બીજી તરફ અજીવ શક્તિ છે . અજીવ પદાર્થોની આસક્તિમાં ફસાયેલો જીવ , અગણિત જીવોની વિરાધના કરતો હોય છે . આ વિરાધના ઓછી થાય અને અટકી જાય એ સાધનાનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે . જેનાથી વિરાધનાને પોષણ મળે અને વિરાધનાને સમર્થન મળે એવું કશું સાધક કરે નહીં . સાધક જે કરે એનાથી વિરાધના ઓછામાં ઓછી થાય છે અને આરાધના વધુમાં વધુ થાય છે . વિરાધના બે છે : એક , અન્ય જીવનાં દ્રવ્યપ્રાણની વિરાધના . બે , પોતાના ભાવપ્રાણની એટલે કે દર્શન જ્ઞાન ચારિત્ર તપ અને વીર્ય આચારની વિરાધના . આપણે વિરાધના માત્રથી મુક્ત બનવાનું છે .

દિવાળીના દિવસો શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનનાં નામે લખાયેલા હોય છે . આયુષ્યના છેલ્લા બે દિવસોમાં પ્રભુએ છઠનો તપ કર્યો હતો . આ બે દિવસોમાં ભગવાને અંતિમ દેશના ફરમાવી હતી . ભગવાને મોક્ષમાં જતાં પહેલાં જે જે વિષયનું પ્રતિપાદન કર્યું તેનાં નામ આ મુજબ છે : એક , પુણ્ય અને પાપના વિપાકનું વર્ણન . બે , ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રનાં ૩૬ વિષય . ત્રણ , પુણ્યપાલ રાજાને આવેલ સ્વપ્નનાં અર્થઘટન સ્વરૂપે ભવિષ્ય કથન . ચાર , પ્રધાન અધ્યયનની વિભાવના . આજકાલ પ્રભુની અંતિમ દેશના સ્વરૂપે ક્યાંક ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર અને ક્યાંક સ્વપ્નનો ફલાદેશ આ બે વિષય ઉપર દિવાળીનાં વ્યાખ્યાનો થતાં હોય છે .

આ વ્યાખ્યાનો ખરેખર , પ્રભુ સાથે જોડાયેલા જ ગણાય પરંતુ બીજા બે વિષયને મોટે ભાગે કોઈ અડતું નથી . આ બે વિષય સંબંધી જાણકારી આપણને હોવી જોઈએ . પ્રધાન અધ્યયન શું હતું આ વિશે જાણકારી મેળવવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ તો ફક્ત એટલું જાણવા મળે છે કે પ્રભુએ પ્રધાન અધ્યયનની વિભાવના કરી હતી , એ વિભાવના ચાલુ હતી એ દરમિયાન જ પ્રભુનું મોક્ષગમન થયું એટલે પ્રધાન અધ્યયનનું વિષય નિરૂપણ પૂરું થયું નહીં . પ્રધાન અધ્યયનનો વિષય અધૂરો રહ્યો તેથી એ પ્રધાન અધ્યયન સંબંધી વિષયનું સંકલન કરતી રચના તત્કાલીન અતિશય જ્ઞાનીપુરુષોએ પણ કરી નહીં . આ કારણે પ્રધાન અધ્યયનમાં વિષય શું હતો ? એની જાણકારી આપણને મળતી નથી .

હવે પુણ્ય અને પાપના વિપાકની વાત કરીએ તો પુણ્ય શું ફળ આપે અને પાપ શું ફળ આપે એનું વિષયનિરૂપણ ભગવાને કર્યું છે એ સમજાય છે . પ્રશ્ન એ છે કે આ વિષય નિરૂપણ કરનારું કોઈ આગમસૂત્ર આજે ઉપલબ્ધ છે ખરું ? આ પ્રશ્નના બે જવાબ  છે . પહેલો જવાબ એ છે કે જે રીતે ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર ,  પ્રભુએ અંતિમ દેશના ફરમાવી એના આધારે રચાયું એ રીતે પુણ્ય અને પાપનાં ફળનું નિરૂપણ કરનારું કોઈ શાસ્ત્ર અંતિમ દેશનાના આધારે રચાયું એવો ઉલ્લેખ મળતો નથી . પરંતુ પુણ્ય અને પાપનાં ફળનું નિરૂપણ કરનારું એક આગમસૂત્ર પહેલેથી જ રચાયેલું હતું એ જાણવા મળે છે . એ આગમસૂત્રનું નામ છે : વિપાકસૂત્ર . વિપાકસૂત્ર એ , દ્વાદશાંગી અંતર્ગત અગિયારમું અંગશાસ્ત્ર છે . વિપાકસૂત્રમાં જે વિષયનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે એ જ વિષય ઉપર ભગવાન્ અંતિમ દેશનામાં બોલ્યા છે .

અત્યારે જે વિપાકસૂત્ર ઉપલબ્ધ થાય છે એમાં પુણ્યના વિપાક સંબંધી ૧૦ અધ્યયન મળે છે . જ્યારે ભગવાને પુણ્યના વિભાગ સંબંધી ૫૫ અધ્યયનની વાત કરી હતી . અત્યારે જે વિપાકસૂત્ર મળે છે એમાં પાપનાં ફળ સંબંધી ૧૦ અધ્યયન મળે છે જ્યારે ભગવાને પાપનાં ફળ સંબંધી ૫૫ અધ્યયનની વાત કરી હતી . અંતિમ દેશના સ્વરૂપે ભગવાને પાપના વિપાકની વાત પછી કરી છે . વર્તમાન સમયમાં જે વિપાકસૂત્ર મળે છે . એમાં પાપના વિપાકની વાત પહેલાં છે . અંતિમ દેશના સ્વરૂપે ભગવાને પુણ્યના વિપાકની વાત પહેલાં કરી છે . અત્યારે જે વિપાકસૂત્ર ઉપલબ્ધ થાય છે એમાં પુણ્યના વિપાકની વાત પછી કરવામાં આવી છે . આટલો ફરક જોવા મળે છે . એક ફરક સંખ્યાનો છે . એક ફરક ક્રમનો છે . બાકી વિષયની દૃષ્ટિએ વાત કરીએ તો કોઈ જ ફરક નથી . પુણ્યના વિપાક શું હોય એની વિવિધ વાતો ભગવાને કરી હતી . પુણ્યનો વિપાક શું હોય એની વિવિધ વાતો વિપાકસૂત્રમાં મળે છે . પાપના વિપાક શું હોય એની વિવિધ વાતો ભગવાને કરી હતી . પાપના વિપાક શું હોય એની વિવિધ વાતો વિપાક સૂત્ર કરે છે . પરમાત્મા અંતિમ દેશના સ્વરૂપે વિપાકસૂત્ર જ બોલ્યા હતા એવું આપણે નથી કહી શકતા . કારણ કે વિપાકસૂત્રની રચના વૈશાખ સુદ અગિયારસે દ્વાદશાંગીની રચના થઈ એ વખતે થઈ ચૂકી હતી . વિપાકસૂત્રની રચના થઈ તેનાં ૩૦ વર્ષ પછી ભગવાનનું મોક્ષગમન થયું આથી ભગવાન્ વિપાકસૂત્ર ઉપર બોલ્યા એવું કહી શકાય એમ નથી . પરંતુ ભગવાન્ એ વિષય પર બોલ્યા જે વિષય વિપાકસૂત્રમાં મળે છે એવું તો જરૂર કહી શકાય . આ રીતે અંતિમ દેશના સાથે વિપાકસૂત્રનો સંબંધ બને છે . આથી ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રનું શ્રવણ જેમ અંતિમ દેશના રૂપે કરીએ છીએ તેમ વિપાકસૂત્રના વિષયનું સ્મરણ અંતિમ દેશનાનાં સ્મરણ સ્વરૂપે કરીએ તો થોડોક આત્મસંતોષ જરૂર મળે છે .

વિપાકસૂત્રના બે વિભાગ છે . બંને વિભાગમાં દસ દસ પ્રકરણ છે . પ્રથમ વિભાગને પ્રથમ શ્રુતસ્કંધ કહેવામાં આવે છે અને દસ પ્રકરણને દસ અધ્યયન કહેવામાં આવે છે . દ્વિતીય વિભાગને દ્વિતીય શ્રુતસ્કંધ કહેવામાં આવે છે અને દસ પ્રકરણને દસ અધ્યયન કહેવામાં આવે છે . આ રીતે વિપાક સૂત્રમાં બે શ્રુતસ્કંધ છે અને વીશ અધ્યયન છે .

પ્રથમ શ્રુતસ્કંધમાં પાપનું ફળ કેવું ભયાનક હોય છે એનું વર્ણન કરનારી દસ કથા , દસ અધ્યયનમાં બતાવવામાં આવી છે . દરેક કથામાં એક શહેર છે . ત્યાં કથાનાં મુખ્ય પાત્રને ગૌતમ સ્વામીજી જુએ છે . એનાં જીવનમાં ચાલી રહેલી પીડા જોઈને ગૌતમ સ્વામીજી આશ્ચર્ય અનુભવે છે . ગૌતમ સ્વામીજી પ્રભુ મહાવીર સમક્ષ પ્રશ્ન કરે છે કે એનાં જીવનમાં આવી પીડા શું કામ આવી‌ ? એના જવાબમાં ભગવાન્ ત્રણ વાત કરે છે : એણે પૂર્વમાં શું પાપ કર્યાં હતાં , એ વર્તમાન ભવમાં કેવું કેવું દુઃખ ભોગવી રહ્યો છે અને ભવિષ્યમાં એ કેવું કેવું દુઃખ ભોગવશે ? સમગ્ર કથા કહી દીધા બાદ પ્રભુ એ પણ જણાવે છે કે એ મોક્ષમાં ક્યારે જશે . દસ પાત્ર છે , દસ કથા છે , દસ પાત્ર આગામી ભવોમાં ઘણાબધા દુઃખ ભોગવીને છેલ્લે મોક્ષમાં જશે એવું કથન છે .

પ્રથમ અધ્યયનમાં મૃગાપુત્રની કથા છે . આ કથા ભગવાને મૃગાગ્રામમાં સંભળાવી હતી . દ્વિતીય અધ્યયનમાં ઉજ્ઝિતકની કથા છે . આ કથા ભગવાને વાણિજ્ય ગ્રામમાં સંભળાવી હતી . તૃતીય અધ્યયનમાં અભગ્નસેનની કથા છે . આ કથા ભગવાને પુરિમતાલમાં સંભળાવી હતી . ચતુર્થ અધ્યયનમાં શકટની કથા છે . આ કથા ભગવાને સાહંજની નગરીમાં સંભળાવી હતી . પંચમ અધ્યયનમાં બૃહસ્પતિ દત્તની કથા છે . આ કથા ભગવાને કૌશાંબીમાં સંભળાવી હતી . છઠ્ઠા અધ્યયનમાં નંદિવર્ધનની કથા છે . આ કથા ભગવાને મથુરામાં સંભળાવી હતી . સાતમા અધ્યયનમાં ઉંબરદત્તની કથા છે . આ કથા ભગવાને પાટલિખંડ શહેરમાં સંભળાવી હતી . આઠમા અધ્યયનમાં શૌરિક દત્તની કથા છે . આ કથા ભગવાને નંદિપુર શહેરમાં સંભળાવી હતી . નવમા અધ્યયનમાં દેવદત્તાની કથા છે . આ કથા ભગવાને રોહીતક શહેરમાં સંભળાવી હતી . દશમા અધ્યયનમાં બાલિકા અંજૂની કથા છે . આ કથા ભગવાને વર્ધમાનપુરમાં સંભળાવી હતી .

દ્વિતીય શ્રુતસ્કંધમાં પુણ્યનું ફળ કેવું ઉત્કૃષ્ટ હોય છે એનું વર્ણન કરનારી દસ કથા , દસ અધ્યયનમાં બતાવવામાં આવી છે . દશ કથાનાં દશ પાત્ર છે . દરેક પાત્ર પ્રભુની સમક્ષ સમવસરણમાં ઉપસ્થિત થાય છે . પ્રભુની દેશના સાંભળે છે . બાર વ્રતનો સ્વીકાર કરે છે . એમને જોઈને ગૌતમ સ્વામી પ્રભુને પૂછે છે કે આ આટલા સુખી કેવી રીતે ? આમનું ભવિષ્ય શું છે ? જવાબમાં ભગવાન જણાવે છે કે એમણે પૂર્વમાં શું પુણ્ય કર્યું છે ? એ વર્તમાનમાં કેવી કેવી રીતે સુખી છે ? અને શી રીતે ધર્માત્મા બન્યા છે ? એ ભવિષ્યમાં કેટલાં સુખ પામશે ? અને ક્યારે મોક્ષમાં જશે ? દશ પાત્ર છે , દશ કથા છે અને દરેક કથાનું એક શહેર છે .

પ્રથમ અધ્યયનમાં સુબાહુની કથા છે . આ કથા ભગવાને હસ્તીશીર્ષ શહેરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે દેવલોકમાં ગયા . ભવિષ્યમાં મોક્ષ પામશે . દ્વિતીય અધ્યયનમાં ભદ્રનંદીની કથા છે . આ કથા ભગવાને ઋષભપુર શહેરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે દેવલોકમાં ગયા . ભવિષ્યમાં મોક્ષ પામશે . તૃતીય અધ્યયનમાં સુજાતકુમારની કથા છે . આ કથા ભગવાને વીરપુરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે દેવલોકમાં ગયા . ભવિષ્યમાં મોક્ષ પામશે . ચતુર્થ અધ્યયનમાં સુવાસવની કથા છે . આ કથા ભગવાને વિજયપુરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે મોક્ષમાં ગયા . પંચમ અધ્યયનમાં જિનદાસની કથા છે . આ કથા ભગવાને સૌગંધિકા નગરીમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે મોક્ષમાં ગયા . છઠ્ઠા અધ્યયનમાં ધનપતિની કથા છે . આ કથા ભગવાને કનકપુરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે મોક્ષમાં ગયા . સાતમા અધ્યયનમાં મહાબલની કથા છે . આ કથા ભગવાને મહાપુરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે મોક્ષમાં ગયા . આઠમા અધ્યયનમાં ભદ્રનંદીની કથા છે . આ કથા ભગવાને સુઘોષનગરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે મોક્ષમાં ગયા . નવમા અધ્યયનમાં મહાચંદ્રની કથા છે . આ કથા ભગવાને ચંપાનગરીમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે મોક્ષમાં ગયા . દશમા અધ્યયનમાં વરદત્તની કથા છે . આ કથા ભગવાને સાકેત શહેરમાં સંભળાવી હતી . વ્રતપાલન કરીને તે દેવલોકમાં ગયા . ભવિષ્યમાં મોક્ષ પામશે .

કોઈ આ ભવમાં દુઃખી છે તો એનો અર્થ એ છે એણે ભૂતકાળમાં પાપ ઘણાં કર્યાં છે . કોઈ આ ભવમાં સુખી છે એનો અર્થ એ છે એણે ભૂતકાળમાં પુણ્ય ઘણાં કર્યાં છે . તમે આ ભવમાં પાપ ઘણાં કરશો તો ભવિષ્યમાં તમને ઘણું દુઃખ મળશે . તમે આ ભવમાં પુણ્ય ઘણાં કરશો તો ભવિષ્યમાં તમને ઉત્તમ અવસ્થા મળશે . પુણ્ય દ્વારા સુખ મળે છે , પુણ્ય દ્વારા દુઃખનું આગમન અટકે છે , પુણ્ય દ્વારા ધર્મ કરવાની લાગણી જાગે છે , પુણ્ય દ્વારા વ્રતનિયમ લેવાની ભાવના થાય છે , પુણ્ય દ્વારા વ્રતનિયમનો સ્વીકાર થાય છે , પુણ્ય દ્વારા વ્રતનિયમનું પાલન થાય છે , પુણ્ય દ્વારા મોક્ષમાર્ગ આસાન બને છે . વિપાક સૂત્રનો આ સારાંશ છે .

દુઃખ આપવું ના જોઈએ . સાધક કડક રીતે આ નિયમ પાળે છે . સામાન્ય સંસારી માટે આ નિયમ પાળવાનું અઘરું છે . એ અમુક અંશે આ નિયમનું પાલન કરી શકતો હશે પરંતુ સાધક આ નિયમનું પાલન કરે છે ત્યારે એનાં પાલનની વ્યાપકતા ઘણી મોટી હોય છે . આપણે બીજાને દુઃખ આપીએ ત્યારે શું શું બનતું હોય છે ? ક્યારે પણ વિચાર્યું છે ? વિચારજો .

આપણે બીજાને દુઃખ આપીશું એ વખતે કર્મસત્તા આપણાં વર્તનને જોતી હશે . કર્મસત્તાનો નિયમ છે કે જે બીજાને દુઃખ આપે છે એને ભવિષ્યમાં બીજા લોકોના હાથે દુઃખ મળે છે . જે બીજાને અત્યારે હેરાન કરે છે તેને ભવિષ્યમાં બીજા કોઈ હેરાન કરે છે . જે અત્યારે બીજાને તકલીફમાં મૂકે છે એને ભવિષ્યમાં બીજા કોઈ લોકો તકલીફમાં મૂકે છે . કર્મસત્તાનો નિયમ નિશ્ચિત છે . તમે જે વખતે બીજાને દુઃખ આપો છો એ વખતે એ તમને દુઃખ આપશે એવું ના પણ બને . તમે આપેલું દુઃખ એ ચૂપચાપ સહન કરી લે છે . પ્રતિકાર નથી કરતો , વિરોધ નથી કરતો , ફરિયાદ નથી કરતો . એની લાચારી એવી છે કે તમારો પ્રતિકાર કરવા માટે એ તત્કાળ તૈયાર હોતો નથી . તમે એને દુઃખ આપ્યું એના જવાબમાં એણે તમને દુઃખ ના આપ્યું. આવું બન્યું એટલે તમને એવું લાગ્યું કે દુઃખ આપવાથી દુઃખ મળે છે એવું નથી. તમે એને બીજી વાર દુઃખ આપ્યું . તમે બીજા લોકોને પણ વારંવાર દુઃખ આપ્યું . એવું બનતું રહ્યું . દુઃખ આપવાથી દુઃખ મળે છે એવું સાંભળ્યું છે . પરંતુ દુઃખ આપવાથી તરત દુઃખ મળ્યું નહીં એવું ક્યારેક બન્યું . એમાંથી ભ્રમણા બની કે દુઃખ આપવામાં કોઈ હરકત નથી .

પણ આપણે નાનપણથી જ એક સારો સંસ્કાર લઈને આવ્યા છીએ કે તમે બીજાને દુઃખ આપશો તો ભવિષ્યમાં બીજા તમને દુઃખ આપશે . આ સંસ્કાર એકદમ સાચો છે . તમે જુઓ . અમુક લોકોએ વર્તમાન જીવનમાં બીજા લોકોને કોઈ તકલીફ આપી નથી પણ એ પોતે ઘણી તકલીફ ભોગવી રહ્યા છે . આજના સમયમાં જેણે બીજાને તકલીફ આપી નથી એને ખુદને તકલીફો વેઠવી પડે છે . એવું શું કામ બને છે ? કુદરતના ચક્કરને કારણે એવું બને છે . વર્તમાનમાં જેણે કોઈને તકલીફ આપી નથી એણે ભૂતકાળમાં કોઈને તકલીફ જરૂર આપી હશે . એણે જ્યારે જેને જે તકલીફ આપી તે એના ખાતામાં જમા જ રહી . હવે આ જનમમાં એ જૂની તકલીફનો હિસાબ એને ચૂકવવો પડે છે . સીધી વાત છે . જે કારેલા વાવે છે એને કેરી નથી મળતી . જે બાવળ વાવે છે એને ગુલાબ નથી મળતાં . કોઈનાં ખેતરમાં કારેલા જુઓ તો સમજી લેજો કે એણે કેરી વાવી જ નથી . કોઈના બગીચામાં બાવળ જુઓ તો સમજી લેજો કે એણે ગુલાબ વાવ્યાં જ નથી . કેરી ના વાવે એને કેરી ના મળે . ગુલાબ ના વાવે એને ગુલાબ ના મળે . બાવળ વાવે એને બાવળ જ મળે . કારેલા વાવે એને કારેલા જ મળે . જેણે ભૂતકાળમાં બીજાને તકલીફ ના આપી હોય એને વર્તમાનમાં તકલીફ આવતી નથી .

જે વર્તમાનમાં કોઈને તકલીફ આપતો નથી એને ભવિષ્યમાં કોઈ તકલીફ આવશે નહીં . જે આજે કોઈનાં દિલને ઠેસ પહોંચાડશે એનાં દિલને ભવિષ્યમાં કોઈના દ્વારા ઠેસ પહોંચશે . જે આજે કોઈની સાથે જૂઠું બોલશે એને ભવિષ્યમાં એવું કોઈ મળશે જે જૂઠું બોલીને ખુદ એને જ ફસાવશે . જે આજે કોઈના ત્યાંથી ચોરી કરી કરશે એના ત્યાંથી ભવિષ્યમાં કોઈ ચોરી કરી જશે . કર્મનો ચોપડો બધો જ હિસાબ રાખે છે . આજે તમે કોઈની પર ક્રોધ કરશો તો કાલે તમારા પર કોઈ ક્રોધ કરશે . આજે તમે કોઈની સાથે છળકપટ કરશો તો કાલે કોઈ તમારી સાથે છળકપટ કરશે . તમે આજે કોઈને ડરાવશો તો તમને આવતીકાલે કોઈ જરૂરથી ડરાવશે . તમે આજે કોઈની સાથે કંઈ ખોટું કરશો તો કાલે તમારી સાથે કોઈ કંઈ ખોટું કરી જશે . દુઃખ કોઈને ગમતું નથી . દુઃખ તમને પણ ગમતું નથી . જે બીજાને દુઃખ નથી આપતો એને બીજાના તરફથી દુઃખ મળતું નથી . જે બીજાને દુઃખ આપે છે એને બીજાના તરફથી દુઃખ મળે છે . સાધક કોઈને દુઃખ આપવું નથી એવો નિર્ણય કરે છે ત્યારે અને એ નિર્ણયનો અમલ કરે છે ત્યારે એનું ભવિષ્ય નિશ્ચિત થઈ જાય છે . એને ભવિષ્યમાં કોઈ દુઃખ આપશે નહીં .

જોકે , મને ભવિષ્યમાં દુઃખ આવશે એનાથી હું ડરું અને ડરથી હું ભયભીત રહું એવી કમજોર માનસિકતા સાધકની હોતી નથી . સાધક ભવિષ્યનાં દુઃખથી ડરીને જીવતો હોય છે એવું હોતું જ નથી . સાધકને કોઈ દુઃખ ડરાવી શકતું નથી . સાધક દુઃખનો સામનો મજબૂત રીતે કરી શકે છે . પરંતુ દુઃખનો આ નિયમ સાધકને યાદ છે : દુઃખ આપીએ નહીં તો દુઃખ મળે નહીં . સાધક આ નિયમનું સન્માન કરે છે .

બીજાને દુઃખ આપીએ ત્યારે બીજી પણ એક ઘટના બને છે તમે જેને દુઃખ આપો છો એ પીડાનો અનુભવ કરે છે અથવા દ્વેષનો અનુભવ કરે છે . તમે જેને દુઃખ આપ્યું એ જો પીડા અનુભવે છે તો એ આર્તધ્યાનમાં ફસાયો છે . તમે જેને દુઃખ આપ્યું એ જો દ્વેષ અનુભવે છે તો તે રૌદ્રધ્યાનમાં ફસાયો છે . આર્તધ્યાન અને રૌદ્રધ્યાન એ દુર્ગતિમાં લઈ જનારા દુર્ધ્યાન છે . તમારાં કારણે કોઈ દુર્ધ્યાન કરશે એનો અર્થ એ છે કે તમારાં કારણે કોઈ દુર્ગતિમાં જશે . સાધક તરીકે તમને આ કેવી રીતે ગમશે ? સાધક બીજાને આર્તધ્યાનમાં ફસાવે કે એનાથી મુક્ત કરે ? સાધક બીજાને રૌદ્રધ્યાનમાં ફસાવે કે એનાથી મુક્ત કરે ? સાધક દુઃખ આપવા દ્વારા કોઈને આર્તધ્યાનમાં કે રૌદ્રધ્યાનમાં ફસાવતો નથી . આ અર્થમાં સાધક કોઈને દુઃખ આપવાનો પસંદ કરતો નથી . સાધક પોતે દુર્ગતિમાં જાય નહીં અને સાધક પોતાનાં કારણે કોઈ દુર્ગતિમાં જાય એવું થવા ન દે .

તમે બીજાને દુઃખ આપો છો ત્યારે હજી પણ એક ઘટના બને છે . સહાનુભૂતિ એક અદ્‌ ભુત સંવેદના છે . અન્ય વ્યક્તિને કોઈના હાથે કોઈ દુઃખ ના થવું જોઈએ એવી લાગણી એટલે સહાનુભૂતિ . કોઈ દુઃખી હોય તે આપણે જોઈ ના શકીએ એ સહાનુભૂતિ . કોઈ દુઃખી થયું તે આપણે સહન ના કરી શકીએ એ સહાનુભૂતિ . કોઈ દુઃખમાં હોય તો એનાં દુઃખ મટે એવી લાગણી મનમાં જાગે છે એ સહાનુભૂતિ . સહાનુભૂતિ કરુણાની ભાવનામાંથી આવે છે . બીજાને દુઃખ આપીએ ત્યારે એ માણસ માટે આપણાં મનમાં સહાનુભૂતિ હોતી નથી . જે ક્ષણે હૃદયમાં સહાનુભૂતિ ન હોય એ ક્ષણે જીવનમાં સાધના ન હોય . જેટલા સમય સુધી હૃદય સહાનુભૂતિથી વંચિત રહે એટલા વખત માટે જીવન સાધનાથી વંચિત રહી જાય . તમે દુઃખ આપ્યું એનો અર્થ એ થયો કે તમે સહાનુભૂતિની સંવેદના ગુમાવી દીધી . સૌ કોઈની માટે હૃદયમાં સહાનુભૂતિ રાખે એ જ સાધક હોઈ શકે , કોઈની પણ માટે સાધક ઓછી સહાનુભૂતિ રાખે એવું બની શકતું નથી . જે સહાનુભૂતિ રાખશે એ દુઃખ નહીં આપી શકે અને જે દુઃખ આપશે એનાં હૃદયમાં સહાનુભૂતિ જીવંત નહીં રહી શકે .

સાધક કોઈને દુઃખ આપતો નથી એ વખતે એને ત્રણ વાત યાદ હોય છે . એક , આજે આપણે કોઈને દુઃખ આપશું તો કાલે આપણને કોઈ દુઃખ આપશે . બે , આપણે જેને દુઃખ આપીએ છીએ એનાં મનમાં દુર્ધ્યાન ઊભું થાય છે અને એ દુર્ધ્યાનનું પાપ આપણને લાગે છે . ત્રણ , આપણે બીજાને દુઃખ આપીએ છીએ ત્યારે આપણાં હૃદયની કરુણા કમજોર પડી જાય છે .

સાધનાનો આ નિયમ બહુ અગત્યનો છે : બીજાને દુઃખ નહીં આપવાનું . આ નિયમનું સ્તર ઘણું જ વ્યાપક છે . તમે જેટલા અંશે આ નિયમ પાળો છો એટલા અંશે તમારી સાધના શક્તિશાળી બને છે .

સુખનો ત્યાગ કરવાની ક્ષમતા દરેકમાં હોય છે . તબિયત ખરાબ થાય ત્યારે કોઈપણ માણસ સુખનો ત્યાગ કરી જ લે છે . માથે મોટી જવાબદારી આવે ત્યારે પણ લોકો સુખનો ત્યાગ કરીને મહેનતનો મારગ અપનાવી લેતા હોય છે .  સુખનો ત્યાગ અઘરો નથી . સુખ કરતાં વધારે મહત્વનું બીજું કંઈક છે એ સમજાઈ જાય એટલે સુખ છૂટવા લાગે છે . સુખ બે પ્રકારનાં છે . એક , એવું સુખ જેને આપણે આરામથી છોડી શકીએ . બે , એવું સુખ જેને છોડવું અઘરું પડે છે . આપણે મીઠાઈ છોડીએ એમાં મીઠાઈ એવું સુખ છે જે છોડવામાં સહેલું છે . પણ આપણે આરામ કરવાનું છોડી દઈએ એમાં આરામ એવું સુખ છે જે છોડવામાં અઘરું છે . તમે આરામ કરવાનું ન છોડી શકો એવી પરિસ્થિતિમાં પણ મીઠાઈને તો છોડી જ શકો છો . તમારે આરામ પણ છોડવો નથી અને મીઠાઈ પણ છોડવી નથી તો તમે સુખનો ત્યાગ નહીં કરી શકવાના . જેનામાં સુખનો ત્યાગ કરવાની હેસિયત નથી એ ક્યારેય મોટાં કામ કરી શકતો નથી . 

આજકાલ એક શબ્દ બહુ પ્રચલિત થયો છે કમ્ફર્ટ ઝૉન . તમને એવું લાગતું હતું કે તમારી પાસે જે સુખ છે એ સુખ જાળવીને પણ મોટાં કામ થઈ શકે છે એટલે તમે સુખને વધારે મહત્ત્વ આપતા રહ્યા અને મોટાં કામને ઓછું મહત્ત્વ આપતા રહ્યા . તમને એમ લાગ્યું કે મોટાં કામને વધારે સમય આપવાને બદલે ઓછો સમય આપો . તમે એવું માનતા રહ્યા કે સુખને સમય ન આપીએ એવું કેમ ચાલે ? સુખને તો સમય આપવો જ પડે .  પછી તમે સુખને સમય આપવાનાં ચક્કરમાં મોટાં કામને સમય આપવાનું ઓછું કરી દીધું . તમે મોટાં કામ ભૂલી જાઓ અને સુખમાં મગન રહો એ પરિસ્થિતિ પહેલી નજરે સારી લાગે છે પરંતુ લાંબા ગાળે આ પરિસ્થિતિ નુકસાનકારક પુરવાર થાય છે .

તમારી પાસે બાર કલાક હતા . એમાંથી તમે મોટાં કામને અગિયાર કલાક આપી શકતા હતા અને એક કલાક સુખને આપી શકતા હતા . એક કલાકમાં સુખની ભૂખતરસ પરિપૂર્ણ થઈ જતી હતી અને અગિયાર કલાકમાં તમે મોટાં કામ માટે મહેનત કરી શકતા હતા પરંતુ તમે સુખને પૂરા છ કલાક કે આઠ કલાક આપતા રહ્યા . આને લીધે મોટાં કામને તમે બાર કલાક આપી શકતા હતા એના બદલે મોટાં કામને છ કલાક કે ચાર કલાક જ આપી શક્યા . આ ભૂલ હતી . તમને આ ભૂલ સમજાઈ નહીં . તમારું ફોકસ સુખ ઉપર હતું . તમે તમારાં સુખને લીધે તમારાં મોટાં કામને ભૂલી જાઓ એવી પરિસ્થિતિને કમ્ફર્ટ ઝૉન મૅન્ટાલિટી કહેવામાં આવે છે . તમને મોટાં કામ પર ભરોસો નથી પરંતુ સુખ પર ભરોસો છે . તમારે મોટાં કામને સમય નથી આપવો કેમ કે એમાં મહેનત કરવી પડે છે . તમને સુખ માટે ભરોસો છે કેમ કે સુખમાં કોઈ મહેનત નથી એટલે સુખમાં કોઈ તકલીફ નથી . આ માનસિકતાનો સવાલ છે . તમે કોઈ મહત્ત્વાકાંક્ષા રાખો છો ત્યારે સુખ સાથે બાંધછોડ કરો છો . તમે સુખ સાથે બાંધછોડ કરો એની માટે એમ કહેવાય છે કે તમે કમ્ફર્ટ ઝૉનમાંથી બહાર આવ્યા .

જો સાધારણ મહત્ત્વાકાંક્ષા પણ સુખને છોડાવી શકતી હોય તો આત્મશુદ્ધિની આકાંક્ષા સુખને છોડાવી શકે એમાં કોઈ આશ્ચર્ય નથી . ફરક એટલો છે કે મહત્ત્વાકાંક્ષા થોડાક સુખ છોડાવે છે , થોડાક સમય માટે સુખ છોડાવે છે .  આત્મશુદ્ધિની આકાંક્ષા ઘણાં સુખ છોડાવે છે અને લાંબા સમય માટે છોડાવે છે . 

સાધનામાં સુખનો ત્યાગ કરીએ એનું મહત્ત્વ ઘણું વધારે છે. તમે ખાવામાં ૨૦૦ આઇટમની જગ્યાએ ૨૦ આઈટમ લો છો . તમે મોંઘા કપડાંને બદલે સાદાં કપડાં પહેરો છો . તમે કપડાં તો પહેરો છો પણ દાગીના નથી પહેરતા . તમે ચાંદીની થાળીમાં જમવાને બદલે સાધારણ થાળીમાં જમો છો . તમે છ વિગઈને બદલે પાંચ વિગઈ કે ચાર વિગઈથી કામ ચલાવો છો . તમે એકાસણું કરવાને બદલે આંબેલ કરો છો . તમે પગમાં ચંપલ પહેરવાને બદલે ખુલ્લા પગે ચાલો છો . તમે જાહેરમાં માનસન્માન લેવાને બદલે ગુપ્તતા રાખવાનું પસંદ કરો છો . તમે ચોખ્ખાચણક કપડાંને પહેરવાને બદલે થોડા લઘરવઘર રહી શકો છો . તમે લોકોથી ઘેરાયેલા રહેવાને બદલે ટોળાથી દૂર રહેવાની તાકાત બનાવી શકો છો . તમે કોઈની સેવા લેવાનું ટાળો છો પરંતુ સેવા કરવાનું ચૂકતા નથી . તમને માથાના વાળ ઓળવાનું યાદ આવતું નથી . તમને મોટા માણસ બનવાનો શોખ નથી અને સારા માણસ બનવાનું લક્ષ હાંસિલ કરીને તમે સંતુષ્ટ છો . સાધનામાં તમે સુખથી દૂર ભાગો છે . સાધનામાં તમે મહત્ત્વાકાંક્ષાની જેમ દશ કલાકની મહેનત અને બે કલાકનું સુખ એવું કૅલ્ક્યુલેશન નથી રાખતા . સાધનામાં બાર કલાક સુખથી દૂર રહેવાનું સમીકરણ સ્પષ્ટ હોય છે . બાકીના બાર કલાક દરમિયાન મહત્ત્વાકાંક્ષા આરામ કરવામાં માને છે પરંતુ બાકીના બાર કલાકમાં સાધના સાધના જ રહે છે . મહત્ત્વાકાંક્ષાની પછી જે આવે છે તે સુખશીલતા હોય છે . સાધનામાં પહેલાં અને પછી એવો કશો ફરક નથી . સાધનાની પહેલાં પણ સાધના હોય છે અને સાધનાની પછી પણ સાધના હોય છે અને સાધનાના સમયમાં પણ સાધના હોય છે . હું સુખ વગર ખુશ રહી શકું છું આવો આત્મવિશ્વાસ સાધના થકી મળે છે .

તમે સુખ છોડવાની કાબેલિયત મેળવી લીધી એટલે તમારી કામ કરવાની શક્તિ હજારો ઘણી વધી ગઈ છે એમ સમજી લેજો . તમે સુખ શેની માટે છોડ્યું છે તે તમારે સમજવાનું છે . તમે આગામી સમયમાં મળનારા સુખ માટે વર્તમાન સમયનું સુખ છોડો એમાં સાધના જેવું કશું બનતું નથી . તમે કોઈ પણ સુખ વિના પ્રસન્ન રહી શકો છો એવી ભૂમિકા આગામી સમયમાં બનવાની છે . તેની માટે તમે વર્તમાન સમયમાં સુખથી દૂર રહો છો એમાં સાધના બને છે .

સાધનાના ત્રણ નિયમ છે . નિયમ એ નિયમ હોય છે . નિયમમાં બાંધછોડ હોતી નથી . નિયમમાં ઢીલાશ રખાતી નથી . નિયમ કડક હોય છે . નિયમનું પાલન કરવું પડે છે એટલે કરવું જ પડે છે . આ ત્રણ નિયમ દરેક સાધક પાળે છે . આ ત્રણ નિયમ જે પાળતા નથી એ સાધના કરી શકતા નથી . અરિહંતો અરિહંત બને છે તે પહેલાં આ ત્રણ નિયમો અવશ્ય પાળે છે . સિદ્ધ ભગવંતો સિદ્ધ બને એ પહેલાં આ ત્રણ નિયમોનું પાલન અનિવાર્ય રૂપે કરે છે . આચાર્ય , ઉપાધ્યાય અને સાધુ પરમેષ્ઠી પદ પર બિરાજમાન છે તે પણ આ નિયમોનું પાલન અવિરત કરતા હોય છે . જે જે પૂજનીય તત્ત્વ છે ,  વંદનીય તત્ત્વ છે , આરાધ્ય તત્ત્વ છે એનામાં પૂજનીયતા , વંદનીયતા અને આરાધ્યતા આવી એનું કારણ આ ત્રણ નિયમો છે . ત્રણ નિયમ કઠણ છે , સરળ નથી . નિયમનું પાલન પૂરેપૂરું કરીએ એવું પણ બની શકે છે . નિયમનું પાલન થોડા અંશે કરીએ એવું પણ બની શકે છે .  નિયમનું પાલન ન કરતાં હોઈએ તો મનમાં પસ્તાવો રહેવો જોઈએ . નિયમનું પાલન ઢીલું ઢીલું થતું હોય તો મનમાં એનો રંજ રહેવો જોઈએ . ત્રણ નિયમો સાથે જીવન જોડાય તો સર્વોત્તમ . બાકી ત્રણ નિયમો સાથે મનનો સાચો પ્રેમ જોડાય એ પણ અગત્યનું જ છે . 

તમારે વિશ્વનાં કોઈપણ ક્ષેત્રમાં સફળતા મેળવવી હોય તો ચોક્કસ નિયમો પાળવા જ પડે છે . તમે નિયમની મર્યાદામાં રહેશો નહીં તો શક્તિશાળી બની જ નહીં શકો . તમારે જો જીવનમાં સુખી બનવું હોય તો બે કામ કરી શકાય . યા તો શક્તિશાળી બનો યા તો , શક્તિશાળી સાથે જોડાઈ જાઓ . તમે શક્તિશાળી પણ નથી અને શક્તિશાળી સાથે જોડાયા પણ નથી તો તમે જીવનમાં ક્યારેય સુખી નહીં થઈ શકવાના . સાધનાનાં ક્ષેત્રમાં આત્મા શક્તિશાળી બને એ માટે આ ત્રણ નિયમોનું પાલન અગત્યનું છે . પહેલી ભૂમિકા એ બને કે તમે સ્વયં આ નિયમોનું ઉત્તમ રીતે પાલન કરો . બીજી ભૂમિકા એ બને કે જે આ નિયમોનું ઉત્તમ રીતે પાલન કરે છે એમની સાથે તમે જોડાયેલા રહો . સાધનામાં આ બે સિવાયનું ત્રીજું કોઈ ઓપ્શન તમને મળવાનું નથી . 

ત્રણ નિયમ આ મુજબ છે : એક , તમે સુખ છોડી શકો છો અને સુખ છોડીને પણ રાજી રહી શકો છો . બે , તમે દુઃખ સહન કરી શકો છો અને દુઃખ સહન કરતી વખતે પણ રાજી રહી શકો છો . ત્રણ , તમે બીજાને દુઃખ આપતાં નથી અને ભૂલેચૂકે પણ તમારા થકી બીજાને દુઃખ પહોંચી ગયું તો તમે એનો પારાવાર પસ્તાવો અનુભવો છો . વાંચવામાં કે સાંભળવામાં આ નિયમો બહુ સરળ લાગે છે પરંતુ આ નિયમો સહેજ પણ સરળ નથી . આ નિયમ લેતી વખતે પણ ઘણી પરીક્ષા થાય છે . આ નિયમ પાળવામાં પણ ઘણી પરીક્ષા થાય છે અને આ નિયમમાં ટકી રહેવામાં પણ ઘણી પરીક્ષાઓ થાય છે . 

તમારી પાસે સુખ હોય અને તમે એ સુખનો આનંદ ન લો એવું સામાન્ય રીતે બને નહીં . પરંતુ તમે જ્યારે કોઈ સુખમાં મગન બનો છો ત્યારે તમે તમારા હાથે થઈ શકે એવા કોઈ એક કામને તમે લટકતું મૂકી દો છો . તમે સુખમાં ડૂબો છો ત્યારે પેલું કામ ટલ્લે ચડી જાય છે . તમે સાધક નથી તો તમને આ પરિસ્થિતિ વાંધાજનક લાગશે નહીં પરંતુ તમે સાધક હશો તો તમને આ પરિસ્થિતિમાં ગરબડ જણાશે . સાધક ખાવાનું સુખ માણતો હોય છે ત્યારે એની સાધના ખોરંભે ચડી જાય છે . સાધક સુગંધના તરબતર આનંદમાં પ્રસન્ન બનતો હોય ત્યારે હોય એની વિરાગ દશા અસ્તવ્યસ્ત થઈ જતી હોય છે . સાધક કોઈ સુંદરતાને નિહાળવામાં એકરૂપ થઈ જાય ત્યારે એની સાધક દશાને ધક્કો લાગતો હોય છે . સાધક સુંદર કપડાં , સુંવાળી પથારી કે અનુકૂળ સ્પર્શને માણવા લાગે છે ત્યારે એની સાધના વિચલિત થવા માંડે છે . સ્પર્શ , સ્વાદ , સુગંધ , સુંદરતા અને સ્વર – આ પાંચ ઇન્દ્રિય સંબંધી સુખોથી સાધક દૂર રહેતો હોય છે .

સાધકને સાધનાની ક્ષણોમાં જે આત્મશુદ્ધિ થાય છે તે જ અગત્યની લાગતી હોય છે .  આત્મશુદ્ધિ વધતી જાય એની પર સાધકનું પૂરેપૂરું ફોકસ બનેલું હોય છે .  સહજ રીતે આવી પડેલી અનુકૂળતામાં સાધક ભૌતિક આનંદનો અનુભવ રચતો નથી . થોડી અઘરી વાત છે . પણ સમજવા જેવી છે . તમે જ્યારે આ પાંચમાંથી કોઈ પણ એક સુખ આનંદ લો છો ત્યારે એનાથી  આત્માને કશો ફાયદો થતો નથી . તમે જ્યારે આ પાંચમાંથી કોઈ એક સુખનો આનંદ લો છો ત્યારે  આત્માનું વિસ્મરણ થાય એવું બનતું હોય છે . તમે જ્યારે આ પાંચમાંથી કોઈ એક સુખનો આનંદ લો છો ત્યારે એ સુખની સંવેદના આત્મશુદ્ધિને નુકસાન કરે એવું બની શકે છે .  આત્માનો સ્વભાવ એવો છે કે આ પાંચ વગર પણ આત્મા પ્રસન્ન રહી શકે છે . પરંતુ સામાન્ય આદમીએ એવું માની લીધું છે કે જો સુખ મળે છે તો આ પાંચ દ્વારા જ મળે છે અને આ પાંચ હોય નહીં તો સુખ મળે નહીં . આ માન્યતા આત્મા માટે નુકસાનકારી છે . આ માન્યતા મજબૂત થાય એવું દરેક વર્તન આત્મા માટે નુકસાનકારી છે . 

આત્મા સાથે ચાર પરિસ્થિતિઓ બનતી હોય છે . એક , આત્માને લાભ થાય છે . બે , આત્માને લાભ નથી થતો . ત્રણ , આત્માને નુકસાન થાય છે . ચાર , આત્માને નુકસાન નથી થતું . ક્યારે પણ કંઈ પણ કરવાનો પ્રસંગ ઉપસ્થિત થાય ત્યારે સાધક આ ચાર પરિસ્થિતિઓમાંથી કંઈ પરિસ્થિતિ બનશે અને કંઈ પરિસ્થિતિ નહીં બનશે એનું સંતુલન રાખે છે . એક , જેનાથી આત્માને લાભ થતો ન હોય એની સાથે  જોડાવામાં સાધકને રસ પડતો નથી . બે , જેનાથી આત્માને નુકસાન થતું હોય એની સાથે જોડાવા માટે સાધક તૈયાર હોતો નથી . ત્રણ , જેનાથી આત્માને નુકસાન નથી એની સાથે જોડાવામાં સાધકને સંકોચ થતો નથી . ચાર , જેનાથી આત્માને ઘણો લાભ થતો હોય એનાથી સાધક દૂર રહેતો નથી . 

પાંચ ઈન્દ્રિયોથી મળનારો આનંદ ઘણીબધી સાધનસામગ્રીની અપેક્ષા રાખે છે . વળી તે સાધનસામગ્રી માટે ઘણાબધા પૈસા આદિની વ્યવસ્થા બનાવવી પડે છે . ઈન્દ્રિયને પ્રિય લાગે એવી સાધનસામગ્રીનું સંગ્રહણ વિશેષ રીતે કરવું પડે છે , સાધન સામગ્રી માટે  પૈસા આદિનું સંગ્રહણ પણ કરવું પડે છે . આ દરેક સંગ્રહણ માટે જે જે પુરુષાર્થ કરવાનો થાય છે એ પુરુષાર્થ આત્મા માટે લાભકારી હોતો નથી . 

સુખ ત્રણ રીતે આત્માને નુકસાન કરતું હોય છે . એક , ઈન્દ્રિયનું સુખ પણ આત્માને નુકસાન જ કરે છે .  બે , ઈન્દ્રિયનું સુખ આપનાર સાધન સામગ્રીનું સંગ્રહણ પણ આત્માને નુકસાન જ કરે છે . ત્રણ , એ સાધનસામગ્રી માટે જે ધન ઉપાર્જન આદિ કરવું પડે તેનાથી પણ આત્માને નુકસાન જ થાય છે . સાધક સુખથી દૂર રહેવાનો સંકલ્પ કરે છે એને લીધે તે આ ત્રણ નુકસાનથી બચી જાય છે . સાધનામાં આત્માને નુકસાન ન થાય એ સૌથી વધારે અગત્યનું હોય છે કારણ કે નુકસાન થવાનું બંધ થાય તે પછી  લાભ એની મેળે થવા લાગે છે . 

સુખને સ્વ ઈચ્છાથી છોડવું તે સાધના છે . જે સુખને છોડ્યું તેને યાદ ન કરવું તે સાધના છે . સુખ વિના પણ પ્રસન્ન રહેવું તે સાધના છે . સુખની સામગ્રી હશે તો જ હું પ્રસન્ન રહી શકીશ એમ વિચારવું એ એક ભ્રમણા છે . સુખસંબંધી ભ્રમણાથી મુક્ત રહેવું એ સાધના છે . સુખની દાદાગીરી ખતમ થઈ જાય તે પછી જ સાધના શરૂ થાય છે .

સુખનો ત્યાગ એ પહેલો નિયમ છે . બીજો અને ત્રીજો નિયમ શું છે  એની વાત હજી બાકી છે .